https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A8%D9%84%D8%A8%D9%84 2026-06-07T09:50:05Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.44.2 https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%A8%D9%84%D8%A8%D9%84&diff=30122&oldid=prev 2026-04-20T10:51:36Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A8%D9%84%D8%A8%D9%84_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86.jpg&amp;action=edit&amp;redlink=1" class="new" title="پرونده:بلبل هزاردستان.jpg (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=بلبل هزاردستان|بندانگشتی|بلبل هزاردستان</a> {{درشت|&#039;&#039;&#039;بلبل&#039;&#039;&#039;}}؛ پرنده‌ای خوش‌آواز، به اندازه گنجشک با سر و بدنی رنگارنگ بلبل (هزاردستان)، پرنده‌ای کوچک از تیرهٔ توکا (گنجشکیان) است، با سطح پشتی قهوه‌ای خوش‌رنگ...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:بلبل هزاردستان.jpg|جایگزین=بلبل هزاردستان|بندانگشتی|بلبل هزاردستان]]<br /> {{درشت|&#039;&#039;&#039;بلبل&#039;&#039;&#039;}}؛ پرنده‌ای خوش‌آواز، به اندازه گنجشک با سر و بدنی رنگارنگ<br /> <br /> بلبل (هزاردستان)، پرنده‌ای کوچک از تیرهٔ توکا (گنجشکیان) است، با سطح پشتی قهوه‌ای خوش‌رنگ و یک‌دست، سطح شکمی مایل به خاکستری کم‌رنگ و سفیدی ناحیه گلو و شکم. این پرنده، به‌واسطهٔ خوش‌آوازی، همواره در میان مردم، محبوبیت داشته است.&lt;ref&gt;[https://www.vajehyab.com/moein/بلبل معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه بلبل، سایت واژه‌یاب.]&lt;/ref&gt; این پرنده خوش‌صدا، به مهرورزی نسبت به گل‌ها نیز مشهور است و همین موضوع، در افسانه‌ها و ترانه‌های بسیاری به چشم می‌خورد.<br /> <br /> ==زیستگاه بلبل==<br /> این پرنده، در بیش‌تر نقاط ایران حضور دارد و در دو فصل [[بهار]] و [[تابستان]]، بیش‌تر دیده می‌شود. در جنوب انگلستان، جنوب و شرق اروپا، مرکز آسیا و مناطقی از آفریقا نیز، انواعی از بلبلان زندگی می‌کنند. بلبل، معمولاً در جنگل‌های مرطوب و پرچین‌های انبوه، لانه می‌سازد. پناهگاه او نیز در نزدیکی زمین، درون بوته‌های خار و گزنه است.<br /> <br /> برخی از مردم، نغمه‌سرایی بلبلان بزرگ را سحرآمیز می‌دانند؛ زیرا بلبل از زمان شروع جوانی به آوای بلبلان بزرگ‌تر گوش داده و آن‌ها را تکرار می‌کند و با گذر زمان، آواز او، دلنشین‌تر و گرم‌تر می‌شود.&lt;ref&gt;معین، «گل و بلبل» ج1، ۱۳۶۴ش، ص۲۱۹.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نام‌های بلبل==<br /> بلبل، نامی عربی است و این پرنده در [[زبان فارسی]] به «هزاردستان» و «هَزار» معروف است&lt;ref&gt;بستانی، محیط المحیط، ۱۹۹۳م، ص۶۳۷.&lt;/ref&gt; و با ویژگی‌هایی مانند خوش‌خوان، خوش‌گوی، خوش‌نغمه، خوش‌آهنگ، خوش‌آواز، شیرین‌نفس، آتش‌زبان، بلندصفیر، شوخ‌زبان، شوریده، محبوب و زار شناخته می‌شود.&lt;ref&gt;آنندراج، ۱۳۶۳ش، ذیل واژه بلبل.&lt;/ref&gt; در منطقه کدکن نیز به بلبل، «هزارمقاله» می‌گویند.&lt;ref&gt;شفیعی کدکنی، مقدمه بر منطق‌الطیر، 1383ش، ص۱۷۴.&lt;/ref&gt; برخی بلبل را «زندخوان» یا «زندباف» می‌نامند و برای این نام، به شباهت صدای بلبل به خواندن زند (تفسیر پهلوی اوستا همراه با تجوید) استناد کرده‌اند.&lt;ref&gt;شمیسا، فرهنگ اشارات ادبیات فارسی، ج1، ۱۳۷۷ش، ص172.&lt;/ref&gt; برخی از پژوهشگران نیز واژه بلبل را به‌معنی کلام پیچیده و نامفهوم معنا کرده‌اند.&lt;ref&gt;Schapka, Die persischen Vogelnamen, 1972, P25.&lt;/ref&gt; بنابراین، اطلاق واژه زندخوان/ زندباف به این پرنده، به‌دلیل شباهت آواز آن با زندخوانی سریع و نامفهوم است.&lt;ref&gt;مختاریان، «بلبل سرگشته (پژوهشی در نمادشناسی گل و مرغ)»، ۱۳۸۹ش، ص۱۱۸.&lt;/ref&gt; در لغت فرس نیز، زندباف به‌معنای مرغ هزاردستان آمده است.&lt;ref&gt;لغت فرس، اسدی طوسی، ۱۳۱۹ش، ص243.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==بلبل در ادبیات فارسی==<br /> بلبل، به‌واسطهٔ زیبایی و خوش‌صدایی همواره الهام‌بخش بسیاری از سخنوران نامدار ایران‌زمین بوده&lt;ref&gt;نوین، «بلبل، عندلیب، هزاردستان»، ۱۳۴۰ش، ص۴۴.&lt;/ref&gt; و هرکدام، بنابر ذوق و سلیقه خود، نغمه‌سرایی بلبل را به‌گونه‌ای تعبیر کرده‌اند. [[حافظ]] می‌گوید:&lt;ref&gt;[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh232 حافظ، غزلیات، غزل شماره 232، بیت 7، سایت گنجور.]&lt;/ref&gt;{{سخ}}<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|بلبل عاشق تو عمر خواه که آخر|باغ شود سبز و شاخ گل به برآید}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> [[سعدی شیرازی|سعدی]] نیز، در بیتی به بلبل و خبررسانی او اشاره کرده است:&lt;ref&gt;[https://ganjoor.net/saadi/golestan/gbab8/sh25 سعدی، گلستان، باب هشتم، حکمت شماره 25، سایت گنجور.]&lt;/ref&gt;{{سخ}}<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|بلبلا! مژده بهار بیار|خبر بد به بوم باز گذار}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> [[فردوسی]]، در اشعار خود، بلبل را همچون یک راوی برای داستان‌های تلخ و شیرین خود، در دوره [[ایران]] باستان، معرفی کرده است. برای مثال، در هنگام روایت غم‌انگیز [[رستم]] و اسفندیار، بلبل از مرگ اسفندیار می‌نالد.&lt;ref&gt;فردوسی، شاهنامه، ج5، ۱۳۸۶ش، ص292-293.&lt;/ref&gt; فرخی سیستانی بلبل را عاشقی معرفی کرده که شب و روز به گریه و زاری مشغول است.&lt;ref&gt;فرخی سیستانی، دیوان، ۱۳۳۵ش، ص427.&lt;/ref&gt; در اکثر نوشته‌های منظوم و منثور، معمولا بلبل با گل و درخت، مأنوس است. در [[اوستا]]، بر جنبه‌های نمادین رابطه گل و درخت با بلبل تأکید شده است.<br /> <br /> ==بلبل در ادبیات عامه==<br /> در ترانه‌ها و ادبیات شفاهی ایرانیان، بلبل و کردار او، بازتابی گسترده دارد. در ترانه‌ای آمده است:&lt;ref&gt;هفتصد ترانه از ترانه‌های روستایی ایران، ۱۳۲۲ش، ص۳۲.&lt;/ref&gt;{{سخ}}<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|دو پنج روزه که بوی گل نیومد|صدای چه‌چه بلبل نیومد}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|برین از باغبون گل بپرسین|چرا بلبل به سیل گل نیومد}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> در برخی از این ترانه‌ها و دوبیتی‌های عامیانه، بلبل، نماد فرزند جوان درگذشته است، مانند:&lt;ref&gt;قهرمان، فریادهای تربتی، ۱۳۸۳ش، ص۴۷۶؛{{سخ}}<br /> فقیری، ترانه‌های محلی، ۱۳۴۲ش، ص۸۶.&lt;/ref&gt;{{سخ}}<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|فلک کور شی که کور کردی چراغم|ببردی بلبل خوش‌خون باغم}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|کشیدی ارهٔ تیز بلندی|بریدی شاخ سوزِ (سبز) مینِ (میان) باغم}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> در برخی از لالایی‌های مادرانه نیز، نوزاد را به بلبل تشبیه کرده‌اند، مانند:&lt;ref&gt;عمرانی، لالایی‌های ایران، ۱۳۸۱ش، ص۳۷.&lt;/ref&gt;{{سخ}}<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|اُلالالا گلم لالا|عزیز و بلبلم لالا}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|اُلالا بلبلم لالا|بخواب جون دلم لالا}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|چرا از بی‌کسی نالم|که همچی بلبلی دارم}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> «بلبل سرگشته»، یکی از شخصیت‌های اصلی در برخی از افسانه‌های عامیانه است، که معمولاً نماد مظلومیت قهرمان قصه است و گاهی شخصیت شرور داستان، قهرمان قصه را به دنبال بلبل سخن‌گو&lt;ref&gt;رحمانیان، افسانه‌های لری، ۱۳۷۹ش، ص۵۳–۵۵.&lt;/ref&gt; یا بلبل طلایی آوازخوان&lt;ref&gt;انجوی شیرازی، گل به صنوبر چه کرد، ج1، ۱۳۵۷ش، ص219-220.&lt;/ref&gt; می‌فرستد.<br /> <br /> در زبان کوچه ـ بازاری نیز، بلبل، نماد کسی است که شیرین‌زبان و وراج است.&lt;ref&gt;شاملو، کتاب کوچه، حرف «ب»، دفتر دوم، ۱۳۷۷ش، ص۱۴۴۳.&lt;/ref&gt; اصطلاح «بلبلی خواندن» در میان مردم [[تهران]]، در رابطه با شخصی به‌کار می‌رفت که بدهکار است و درعین‌حال جواب سربالا به مخاطب خود بدهد.&lt;ref&gt;شهری، قند و نمک، ۱۳۷۰ش، ص۱۷۳.&lt;/ref&gt; اصطلاح معروف «چرت بلبلی» نیز نشان از خواب کوتاه‌مدت دارد.<br /> <br /> ==بلبل در باور مردم ایران==<br /> در میان مردم [[خراسان]]، بر مزار افراد جوان‌مرگ، نقشی از بلبل می‌کشند که در حال نغمه‌سرایی است.&lt;ref&gt;شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۲۰–۲۲۱.&lt;/ref&gt; مردم [[ایل بختیاری|بختیاری]]، بلبل را مونس خود دانسته و آواز او را نیز، به نوعی همدردی با غم‌های خود می‌پندارند.&lt;ref&gt;خسروی، فرهنگ بختیاری، ۱۳۶۸ش، ص۲۱۶.&lt;/ref&gt; در فارس، مردم، کودکان شیرین‌زبان خود را بلبل می‌نامند.&lt;ref&gt;همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۲۹۳.&lt;/ref&gt; در منطقه [[کازرون]] استان فارس، مردم، بلبل را پیام‌آور [[بهار]] و خرمی می‌دانند.&lt;ref&gt;ابونصری، «جایگاه بلبل در ترانه‌ها و باورهای مردم گرگنای کازرون»، ۱۳۸۷ش، ص۴۳–۴۴.&lt;/ref&gt; در همین منطقه، به‌دلیل زندگانی بلبل‌ها در نخلستان‌های [[خرما]]، مردم، خرما را میوه‌ای بهشتی و بلبل را نیز پرنده‌ای بهشتی می‌دانند.&lt;ref&gt;ابونصری، «جایگاه بلبل در ترانه‌ها و باورهای مردم گرگنای کازرون»، ۱۳۸۷ش، ص۴۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> در میان مازندرانی‌ها، بلبل، نماد استعداد و هنرمندی است، زیرا آن‌ها معتقدند که بلبل، هیچ‌گاه آواز تکراری نمی‌خواند تا ۱۲ آواز آن تکمیل شود.&lt;ref&gt;باقری حمیدآبادی، پرندگان و فرهنگ عامهٔ مازندران، ۱۳۹۰ش، ص۹۸–۹۹.&lt;/ref&gt; مردم [[دماوند]] بر این باورند که هر بلبل، ۷ جوجه می‌آورد که ۶ تای آن قناری و تنها یکی از آن‌ها بلبل می‌شود.&lt;ref&gt;علمداری، فرهنگ عامیانهٔ دماوند، ۱۳۷۹ش، ص۲۰۵.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> باورهایی دربارهٔ دیدن بلبل در خواب نیز در میان مردم وجود دارد. برای مثال، برخی بلبل در خواب را نماد فرزند کوچک می‌دانند و اگر بلبلی در خواب، از شاخه‌ای بپرد، نشان از مرگ فرزند یا غلام [[خانواده]] دارد.&lt;ref&gt;شاملو، کتاب کوچه، حرف «ب»، دفتر دوم، ۱۳۷۷ش، ص1444؛{{سخ}}<br /> حبیش تفلیسی، کامل التعبیر، ۱۳۲۶ش، ص۱۱۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> بلبل، در امثال و حکم ایرانیان نیز حضور دارد. برای مثال، «بلبل را بردند به باغ بهشت، گفت: وطن! وطن!»، زیرا مردم معتقدند که خاک وطن، حتی از ملک سلیمان نیز بهتر است.&lt;ref&gt;شکورزاده، دوازده‌هزار مثل فارسی و سی‌هزار معادل آن‌ها، ۱۳۸۰ش، ص۲۵۱ و ۴۳۱.&lt;/ref&gt; مثل‌های دیگری نیز در نقاط مختلف ایران وجود دارد، مانند: «بلبلی که زمستان ندیده، قدر بهار را نمی‌داند»؛&lt;ref&gt;انجوی شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ج2، ۱۳۵۴ش، ص35.&lt;/ref&gt; «بلبلانْ خاموش، خرْ عرعر کند»؛&lt;ref&gt;بهمنیار، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، ۱۳۶۱ش، ص۱۰۴.&lt;/ref&gt; «بلبل که پرید، آشیانه‌اش از هم می‌پاشد»؛&lt;ref&gt;شکورزاده، دوازده‌هزار مثل فارسی و سی‌هزار معادل آن‌ها، ۱۳۸۰ش، ص۱۸۲.&lt;/ref&gt; «آدم کَر آواز بلبل را نمی‌پسندد»؛ «ارزش گل بلبل می‌داند، ارزش کار کارگر می‌داند»&lt;ref&gt;ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸۸ش، ص201 و 265.&lt;/ref&gt; و «اگر بلبل نخواند، گل شکوفا نخواهد شد».&lt;ref&gt;معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، ج3، ۱۳۸۳ش، ص1865.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> <br /> ==منابع==<br /> {{آغاز منابع}}<br /> *آنندراج، محمد پادشاه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۳ش.<br /> *ابونصری، ابراهیم، «جایگاه بلبل در ترانه‌ها و باورهای مردم گرگنای کازرون»، نجوای فرهنگ، تهران، س ۳، شماره ۱۰، ۱۳۸۷ش.<br /> *انجوی شیرازی، ابوالقاسم، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۴ش.<br /> *انجوی شیرازی، ابوالقاسم، گل به صنوبر چه کرد، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۷ش.<br /> *باقری حمیدآبادی، ابراهیم، پرندگان و فرهنگ عامهٔ مازندران، ساری، شلفین، ۱۳۹۰ش.<br /> *بستانی، بطرس، محیط المحیط، بیروت، مکتبه لبنان، ۱۹۹۳م.<br /> *بهمنیار، احمد، داستان‌نامهٔ بهمنیاری، به‌تحقیق فریدون بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۱ش.<br /> *حافظ، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۰ش.<br /> *حبیش تفلیسی، کامل التعبیر، تهران، آفتاب، ۱۳۲۶ش.<br /> *خسروی، عبدالعلی، فرهنگ بختیاری، تهران، فرهنگ‌سرا، ۱۳۶۸ش.<br /> *ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.<br /> *رحمانیان، داریوش، افسانه‌های لری، تهران، نشر مرکز، ۱۳۷۹ش.<br /> *سعدی، گلستان، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۰ش.<br /> *شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، حرف «ب»، دفتر دوم، ۱۳۷۷ش.<br /> *شکورزاده، ابراهیم، دوازده‌هزار مثل فارسی و سی‌هزار معادل آن‌ها، مشهد، به‌نشر، ۱۳۸۰ش.<br /> *شکورزاده، ابراهیم، ده‌هزار مثل فارسی و بیست و پنج هزار معادل آن‌ها، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۷۲ش.<br /> *شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، به نشر، ۱۳۶۳ش.<br /> *شفیعی کدکنی، محمدرضا، مقدمه بر منطق‌الطیر، تهران، سخن، ۱۳۸۳ش.<br /> *شمیسا، سیروس، فرهنگ اشارات ادبیات فارسی، تهران، میترا، ۱۳۷۷ش.<br /> *شهری، جعفر، قند و نمک، تهران، معین، ۱۳۷۰ش.<br /> *علمداری، مهدی، فرهنگ عامیانهٔ دماوند، تهران، فیض کاشانی، ۱۳۷۹ش.<br /> *عمرانی، ابراهیم، لالایی‌های ایران، تهران، پیوند نو، ۱۳۸۱ش.<br /> *فردوسی، شاهنامه، به‌تحقیق جلال خالقی مطلق، تهران، بی‌نا، ۱۳۸۶ش.<br /> *فرخی سیستانی، دیوان، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، اقبال، ۱۳۳۵ش.<br /> *فقیری، ابوالقاسم، ترانه‌های محلی، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۴۲ش.<br /> *قهرمان، محمد، فریادهای تربتی، به‌تحقیق حمیدرضا خزاعی، مشهد، ماه جان، ۱۳۸۳ش.<br /> *لغت فرس، اسدی طوسی، به‌تحقیق عباس اقبال آشتیانی، تهران، چاپخانه مجلس، ۱۳۱۹ش.<br /> *مختاریان، بهار، «بلبل سرگشته (پژوهشی در نمادشناسی گل و مرغ)»، تهران، نامهٔ فرهنگستان، شماره ۴، ۱۳۸۹ش.<br /> *معطوفی، اسدالله، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br /> *معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۰ش.<br /> *معین، محمد، «گل و بلبل»، مجموعهٔ مقالات، به‌تحقیق مهدخت معین، تهران، ۱۳۶۴ش.<br /> *نوین، «بلبل، عندلیب، هزاردستان»، شکار و طبیعت، تهران، شماره ۲۵، ۱۳۴۰ش.<br /> *هفتصد ترانه از ترانه‌های روستایی ایران، به‌تحقیق حسین کوهی کرمانی، تهران، کتابخانه ابن‌سینا، ۱۳۲۲ش.<br /> *همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، مشهد، به‌نشر، ۱۳۷۱ش.<br /> *Schapka, U. , Die persischen Vogelnamen, Würzburg, 1972.<br /> {{پایان منابع}}</div>

زهرا فاضل