زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «فرزانه شاهسوند، بندباز (هایلاین کار) ایرانی در حال راه رفتن روی طناب '''بندبازی'''؛ نوعی هنرنمایی و نمایش ورزشی بر روی بند
بندبازی، نمایشی مهیج و تاریخی است که بازیگر...» ایجاد کرد

2026-04-20T10:52:58Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=هایلاین-بندبازی-فرزانه شاهسوند|بندانگشتی|فرزانه شاهسوند، بندباز (هایلاین کار) ایرانی در حال راه رفتن روی طناب <big>'''بندبازی'''</big>؛ نوعی هنرنمایی و نمایش ورزشی بر روی بند بندبازی، نمایشی مهیج و تاریخی است که بازیگر...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:بندبازی.jpg|جایگزین=هایلاین-بندبازی-فرزانه شاهسوند|بندانگشتی|فرزانه شاهسوند، بندباز (هایلاین کار) ایرانی در حال راه رفتن روی طناب]]
<big>'''بندبازی'''</big>؛ نوعی هنرنمایی و نمایش ورزشی بر روی بند بندبازی، نمایشی مهیج و تاریخی است که بازیگر روی بند یا طناب راه می‌رود و با استفاده از چوب یا میله‌ای برای حفظ تعادل، حرکات خطرناک و نمایشی انجام می‌دهد. این هنر، با نام‌های ریسمان‌بازی، داربازی و رسن‌بازی در ایران کهن شناخته می‌شده و پیشینه‌ای هزارساله دارد. بندبازان غالباً با پای برهنه و همراه با دلقکی بر زمین، به اجرای نمایش می‌پردازند و جایگاه اجتماعی پایینی داشته‌اند. این هنر نه‌تنها در ایران بلکه در کشورهای هند، روسیه، مصر و عثمانی رواج داشته است. امروزه سبک‌های متنوعی از بندبازی وجود دارد، از جمله هایلاین، لانگلاین، تریک‌لاین و بندبازی شهری که در ارتفاعات و فضاهای شهری اجرا می‌شوند و مهارت و شجاعت بازیگر را به نمایش می‌گذارند.

== معرفی بندبازی ==
بندبازی، نوعی نمایش است که بازیگرِ آن، روی بند راه می‌رود و از چوبی دراز و بزرگ برای حفظ تعادل استفاده می‌کند. این گونه بازی بر روی طناب را «ریسمان‌بازی»، «داربازی»، «رسن‌بازی» و «آکروباسی» نیز می‌گویند. هنگام این نمایش ورزشی، شخص دومی بر روی زمین، به انجام اداهای خنده‌آور می‌پردازد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%86%D8%AF%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بندبازی، سایت واژه‌یاب.]</ref>
==پیشینه بندبازی==
برخی، تاریخ پیدایش بندبازی را تا دوران نوح پیامبر، پیش برده‌اند.<ref>کاشفی، فتوت‌نامـۀ سلطانی، ۱۳۵۰ش، ص325-330.</ref> این بازی نمایشی، در ایران پیش از [[اسلام]] رایج بوده و در متون کهن نیز به آن اشاره شده است. در متن پهلوی «خسرو قبادان و ریدکی»، که متعلق به دوران [[ساسانیان]] است، از این [[بازی]] با نام‌های رسن‌بازی، داربازی و اندروای‌بازی، یاد شده است.<ref>متن‌های پهلوی،]بی‌تا[، ص۳۲، بند ۶۲.</ref> 

در متون برجای‌مانده از [[ایران]] پس از [[اسلام]] تا دوران [[صفویه|صفوی]] نیز اشاراتی به بندبازی و بندباز با نام‌های داربازی و دارباز و نیز رسن‌بازی و رسن‌باز، وجود دارد.<ref>کلیله و دمنه، ۱۳۴۳ش، ص۲۴۷؛ 
کاشفی، فتوت‌نامـۀ سلطانی، ۱۳۵۰ش، ص325-326؛ 
نظامی گنجوی، اقبال‌نامه، ۱۳۳۵ش، ص۲۱۳؛ 
نظامی گنجوی، هفت پیکر، ۱۳۳۴ش، ص۱۵۵ و ۱۷۴؛ 
خاقانی شروانی، دیوان، ۱۳۳۶ش، 2۵۳؛ 
عبید زاکانی، کلیات، ۱۳۷۶ش، ص۲۱۹؛ 
آنندراج، ۱۳۳۵ش، ذیل رسن‌باز.</ref> در دوران صفویان، اصطلاحات ریسمان‌بازی و ریسمان‌باز، مرسوم شد.<ref>منجم، تاریخ عباسی، ۱۳۶۶ش، ص۹۷؛ 
محمدکاظم، عالم‌آرای نادری، ج1، ۱۳۶۴ش، ص78 و 163.</ref> در برخی از منابع نیز از واژه «مازوباز» به‌معنی بندباز استفاده شده که مازو، ریسمانی محکم، بافته‌شده از لیف [[خرما]] بوده است.<ref>فرهنگ جهانگیری، حسین بن حسن انجوشیرازی، ۱۳۵۱ش، ذیل ساز و باز.</ref> پس از مدتی، اصطلاح بندبازی، در میان مردم، عمومیت بیش‌تری یافت<ref>رستم‌الحکما، رستم التواریخ، ۱۳۴۸ش، ص۲۴ و ۳۴۴؛ 
معیرالممالک، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، ۱۳۶۲ش، ص۵۹؛ 
پیرزاده، سفرنامه، ج1، ۱۳۶۰ش، ص244.</ref> و در مراسم‌ها و تشریفات درباری نیز رایج شد.<ref>منجم، تاریخ عباسی، ۱۳۶۶ش، ص۹۷؛ 
محمدکاظم، عالم‌آرای نادری، ج1، ۱۳۶۴ش، ص78 و 163؛ 
فریزر، سفرنامه، ج2، ۱۳۶۴ش، ص191 و 193.</ref> در دوران [[قاجاریه|قاجاریان]] نیز، بندبازی، یکی از سرگرمی‌های معمول عوام و خواص، به‌ویژه در [[عید نوروز]] بود.<ref>معیرالممالک، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، ۱۳۶۲ش، ص۵۹؛ 
ذکاء، تاریخچۀ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، ۱۳۴۹ش، ص۳۴ و ۳۶؛ 
نجمی، دارالخلافـۀ تهران، ۱۳۵۶ش، ص۳۵ و ۳۵۹-۳۶۰؛ 
نجمی، تهران در یکصد سال پیش، ۱۳۶۸ش، ص۱۷۳-۱۷۴.</ref>
==روش بندبازی==
برای اجرای این نمایش، میدان‌ها و بازارها، بهترین گزینه بوده است.<ref>بحرالفوائد، ۱۳۴۵ش، ص۲۰۷؛ 
محمدکاظم، عالم‌آرای نادری، ج2، ۱۳۶۴ش، ص772؛ 
فریزر، سفرنامه، ج2، ۱۳۶۴ش، ص184؛ 
میرابوالقاسمی، «بازارهای هفتگی ایران»، ج3، ۱۳۷۴ش، ص۳۳۲.</ref> در این بازی، از بند یا طنابی بلند استفاده می‌شود که معمولا، هر دو طرف آن را به دو سر تیر، میله‌ای چوبی یا فلزی یا برج و بارویی بلند متصل می‌کردند.<ref>فریزر، سفرنامه، ج2، ۱۳۶۴ش، ص191؛ 
محمدکاظم، عالم‌آرای نادری، ج1، ۱۳۶۴ش، ص78 و 163.</ref> برخی از بندبازها، به‌منظور جذاب‌تر شدن اجرای خود، یک سر بند را به برجی بلند بسته و سر دیگر آن را به سطحی با ارتفاع کم‌تر نصب می‌کردند تا شیبی تند در ریسمان به‌وجود آید.<ref>Chardin, Voyages, ed. L. Langles, 1811, V.III, P.443-444; 
سیلواای فیگروا، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص۲۱۶.</ref> بندباز، معمولا برای ایجاد تعادل روی طناب، از چوب یا میله‌ای آهنی در دستان خود کمک می‌گرفت که به‌نام «لنگر»<ref>محمدکاظم، عالم‌آرای نادری، ج1، ۱۳۶۴ش، ص78 و 163.</ref> یا «میزان»<ref>کاشفی، فتوت‌نامـۀ سلطانی، ۱۳۵۰ش، ص326-327.</ref> معروف بود. 

بندبازها با پای برهنه بر روی طناب راه می‌روند و برای جذب اقبال عموم، دست به کارهای خطرناک نیز می‌زنند. برای مثال، راه رفتن بر روی یک پا؛<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ج6، ۱۳۶۸ش، ص36.</ref> نصب میخ و اشیائی تیز به کف پا؛ کول کردن کودکی بر روی دوش خود؛ حمل چند سینی، چهارپایه و امثال آن؛ استفاده از میخ و چکش، [[تیر و کمان]]،<ref>سیلواای فیگروا، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص۲۱7-218.</ref> شمشیر و [[تفنگ]] بر سر طناب.<ref>فریزر، سفرنامه، ج2، ۱۳۶۴ش، ص193.</ref> این اقدامات خطرناک، گاهی منجر به مرگ بندباز شده است.<ref>بحرالفوائد، ۱۳۴۵ش، ص199؛ 
کاشفی، فتوت‌نامـۀ سلطانی، ۱۳۵۰ش، ص326. </ref> از سده‌های ۱۳ و ۱۴ق، بندبازی با محبوبیت بیش‌تری روبه‌رو شد و بازیگری دیگر، به‌نام «دلقک» نیز بر روی زمین به اجرای نمایشی همزمان با بندباز، مشغول می‌شد.<ref>میرشکرایی، «بندبازی در گیلان و مازندران»، ۱۳۶۲ش، ص۱۲۲.</ref>
==جایگاه اجتماعی بندباز==
بندبازان، همانند سایر بازیگران در جامعه، از پایگاه اجتماعی پایینی برخودار بوده و از جمله‌ی طبقات فرودست محسوب می‌شدند.<ref>Christensen, L'Iran sous les Sassanides, 1944, P402-403. 
میرشکرایی، «بندبازی در گیلان و مازندران»، ۱۳۶۲ش، ص۱۲4؛ 
نجمی، تهران در یکصد سال پیش، ۱۳۶۸ش، ص۱۷۴.</ref> برخی از بندبازها، از ثروت مادی برخودار بودند اما با این‌حال، جایگاه اجتماعی والایی نداشتند.<ref>عبید زاکانی، کلیات، ۱۳۷۶ش، ص219.</ref> پس از پایان نمایش بندبازی، افراد حاضر در میدان، هر یک به‌نسبت توان مالی خود، انعامی را به هنرمندان می‌دادند.<ref>نجمی، تهران در یکصد سال پیش، ۱۳۶۸ش، ص۱۷۴؛ 
میرشکرایی، «بندبازی در گیلان و مازندران»، ۱۳۶۲ش، ص۱۲4 و ۱۳۰-۱۳۱، 
میرشکرایی، «پایگاه اجتماعی نمایش‌های عـامیانه در مـازندران و گیلان»، ۱۳۵۸ش، ص۵۶. </ref>
==بندبازی در نقاط مختلف ایران و دنیا==
در شمال [[ایران]]، بندباز با نام‌هایی همچون «لافندباز» (ریسمان باز)، «پهلوان» و «ریسمان‌باز» شناخته می‌شود.<ref>میرشکرایی، «بندبازی در گیلان و مازندران»، ۱۳۶۲ش، ص۱20.</ref> دلقک نیز در این مناطق به «یالانچی پهلوان»، «شیطان» یا «شیطانک» معروف بوده است.<ref>میرشکرایی، «بندبازی در گیلان و مازندران»، ۱۳۶۲ش، ص۱20؛ 
میرشکرایی، «پایگاه اجتماعی نمایش‌های عـامیانه در مـازندران و گیلان»، ۱۳۵۸ش، ص۵7، حاشیه.</ref> در این نوع از معرکه‌بازی‌ها در شمال ایران، علاوه‌بر یالانچی و لافندباز، افرادی دیگر در قالب [[سرنا|سرناچی]] و [[دهل|دهل‌زن]] ([[نقاره|نقاره‌زن]]) نیز حضور داشتند.<ref>میرشکرایی، «بندبازی در گیلان و مازندران»، ۱۳۶۲ش، ص۱20-122.</ref> این بازی نمایشی، از دیرباز در نقاط مختلف دنیا، رایج بوده است. بندبازی در هند، روسیه و مصر نیز از قدمتی بسیار، برخوردار است.<ref>نظامی گنجوی، اقبال‌نامه، ۱۳۳۵ش، ص213؛ 
نظامی گنجوی، هفت پیکر، ۱۳۳۴ش، ص۱۴۶-۱۷۴.</ref> بندبازی، در کشور عثمانی نیز از بخش‌های اصلی جشن‌های سلاطین محسوب می‌شد. در منطقه آناتولی، بندبازان ماهر، هر ۴۰ سال یک‌بار برای نمایش هنرهای خود جمع می‌شدند.<ref>اولیاچلبی، سیاحت‌نامه، ج2، ۱۳۱۴ق، ص439-440.</ref> واژه بندباز، به «چامباشچی» در میان مردم ترک‌زبان شرقی، «گنباز» در قفقاز، ترکیه و مصر و به «اِسلَکلاینینگ» در [[زبان انگلیسی]] معروف است.
==سبک‌های مختلف بندبازی امروزی==
بندبازی (بندلغزی) دارای سبک‌های مختلف و شناخته‌شده‌ای در جهان است، مانند: 

#'''هایلاین''': فنی‌ترین نوع بندبازی است که به‌منظور حفظ تعادل در ارتفاع بیش از ۱۰ متر صورت می‌گیرد. این نوع از بندبازی معمولا بین صخره‌ها و دره‌ها اجرا می‌شود. بندباز، علاوه بر حفظ تعادل هنگام راه رفتن روی تسمه، باید از نظر روانی با ارتفاع بالای بند نیز کنار بیاید.
#'''لانگلاین''': لانگ در [[زبان انگلیسی]] به‌معنی طولانی است و در این سبک از بندبازی، فرد باید بین دو نقطه با بیش از ۴۰-۵۰ متر طول که در ارتفاع ۳-۴ متری از زمین است، راه برود. در این سبک، به‌دلیل طولانی بودن ریسمان، تنش و نوسان بندباز بیش‌تر می‌شود.
#'''تریک لاین''': بخشی از نمایش [[بندبازی]] است که فرد باید روی طنابی به پهنای ۵ سانتی‌متر (که به‌شدت کشیده شده و حالتی کشسانی یافته) راه رفته و به اجرای حرکات نمایشی بپردازد. این سبک، دارای مسابقات جهانی است.
#'''بندبازی شهری''': این نوع از بندبازی، در داخل شهر و معمولا بین دو ساختمان بلند، دو برج یا پل اجرا می‌شود. 
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
{{آغاز منابع}}
*آنندراج، محمد پادشاه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۳۵ش.
*اولیاچلبی، سیاحت‌نامه، به‌تحقیق احمد جودت، استانبول، بی‌نا، ۱۳۱۴ق.
*بحرالفوائد، به‌تحقیق محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش.
*پیرزاده، محمدعلی، سفرنامه، به‌تحقیق حافظ فرمانفرماییان، تهران، بابک، ۱۳۶۰ش.
*خاقانی شروانی، دیوان، به‌تحقیق حسین نخعی، تهران، مرکز، ۱۳۳۶ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۱ اسفند ۱۴۰۰ش.
*ذکاء، یحیی، تاریخچۀ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۴۹ش.
*رستم‌الحکما، محمدهاشم، رستم التواریخ، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، محمد مشیری، ۱۳۴۸ش.
*سیلواای فیگروا، گارثیا، سفرنامه، ترجمۀ محمد سمیعی، تهران، نشر نو، ۱۳۶۳ش.
*شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، ۱۳۶۸ش.
*عبید زاکانی، کلیات، به‌تحقیق عباس اقبال آشتیانی، تهران، پیک فرهنگ، ۱۳۷۶ش.
*کاشفی، حسین، فتوت‌نامـۀ سلطانی، به‌تحقیق محمدجعفر محجوب، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۰ش.
*کلیله و دمنه، ترجمۀ نصرالله منشی، به‌تحقیق مجتبی مینوی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۳ش.
*فرهنگ جهانگیری، حسین بن حسن انجوشیرازی، به‌تحقیق رحیم عفیفی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۵۱ش.
*فریزر، ج. ب، سفرنامه، ترجمۀ منوچهر امیری، تهران، توس، ۱۳۶۴ش.
*متن‌های پهلوی، به‌تحقیق جاماسب‌آسانا، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، بی‌تا.
*محمدکاظم، عالم‌آرای نادری، به‌تحقیق محمدامین ریاحی، تهران، زوار، ۱۳۶۴ش.
*معیرالممالک، دوستعلی، یادداشت‌هایی از زندگانی خصوصی ناصرالدین شاه، تهران، تاریخ ایران، ۱۳۶۲ش.
*منجم، جلال‌الدین، تاریخ عباسی، به‌تحقیق سیف‌الله وحیدنیا، تهران، وحید، ۱۳۶۶ش.
*میرابوالقاسمی، محمدتقی، «بازارهای هفتگی ایران»، کتاب گیلان، به‌تحقیق ابراهیم اصلاح عربانی، تهران، ۱۳۷۴ش.
*میرشکرایی، محمد، «بندبازی در گیلان و مازندران»، مجموعـۀ مقالات مردم‌شناسی، تهران، دفتر اول، ۱۳۶۲ش.
*میرشکرایی، محمد، «پایگاه اجتماعی نمایش‌های عـامیانه در مـازندران و گیلان»، هنـر و مردم، تهران، س۱۷، شماره ۱۹۳، ۱۳۵۸ش.
*نجمی، ناصر، تهران در یکصد سال پیش، تهران، ارغوان، ۱۳۶۸ش.
*نجمی، ناصر، دارالخلافـۀ تهران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۶ش.
*نظامی گنجوی، اقبال‌نامه، به‌تحقیق وحید دستگردی، تهران، ابن‌سینا، ۱۳۳۵ش.
*نظامی گنجوی، هفت پیکر، به‌تحقیق وحید دستگردی، تهران، بی‌نا، ۱۳۳۴ش.
*Chardin, J., Voyages, ed. L. Langles, Paris, ۱۸۱۱.
*Tavernier, J. B., Les Six voyages, Paris, ۱۶۷۷.
*Christensen, A., L'Iran sous les Sassanides, Copenhagen, ۱۹۴۴.
{{پایان منابع}}

بندبازی - تاریخچهٔ نسخه‌ها