امان الله فصیحی: /* بنفشه در منابع تاریخی و طبی */

2026-05-09T11:30:34Z

بنفشه در منابع تاریخی و طبی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۰۰
خط ۱:		خط ۱:
	<big>'''بنفشه'''</big>؛ گیاهی با گل‌های زیبا و رنگارنگ<br>		<big>'''بنفشه'''</big>؛ گیاهی با گل‌های زیبا و رنگارنگ<br>

	بنفشه، گیاهی دارای شاخ‌های باریک و گلی کبودرنگ و خوشبو است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%86%D9%81%D8%B4%D9%87 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بنفشه، سایت واژه‌یاب.]</ref> این گیاه بهاری، از خانواده کوکناریان و دارای برگ‌های متناوب است. گل‌های این گیاه، کاربرد زینتی، درمانی و صنعتی (عطرسازی) دارد.		بنفشه، گیاهی دارای شاخ‌های باریک و گلی کبودرنگ و خوشبو است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%86%D9%81%D8%B4%D9%87 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بنفشه، سایت واژه‌یاب.]</ref> این گیاه بهاری، از خانواده کوکناریان و دارای برگ‌های متناوب است. گل‌های این گیاه، کاربرد زینتی، درمانی و صنعتی ([[عطر\|عطرسازی]]) دارد.
	==واژه‌شناسی==		==واژه‌شناسی==
	در منابع تاریخی و کهن، از بنفشه بیشتر با نام عربی آن، یعنی «بنفسج» یاد شده است. در برخی از منابع نیز نام یونانی (ابرو)، رومی (فسوشی لیون) و سریانی (منشخا یا منحشیا) این گیاه ذکر شده است.<ref>قهرمان، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ج1، ۱۳۸۳ش، ص89.</ref> گیاه بنفشه، در زبان پارسی پهلوی و میانه به‌صورت «وَنَفشگ»،<ref>Horn, Geschichte der persischen Literature, 1901, P53.</ref> در میان کردزبانان به «وَنَوشه»، در مازندران به «ونوشه» و در میان مردم سمنان و لُرزبان ایران به «بِنوشَه» معروف است.<ref>ایزدپناه، فرهنگ لری، ۱۳۴۳ش، ص۱۶.</ref>		در منابع تاریخی و کهن، از بنفشه بیشتر با نام عربی آن، یعنی «بنفسج» یاد شده است. در برخی از منابع نیز نام یونانی (ابرو)، رومی (فسوشی لیون) و سریانی (منشخا یا منحشیا) این گیاه ذکر شده است.<ref>قهرمان، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ج1، ۱۳۸۳ش، ص89.</ref> گیاه بنفشه، در زبان پارسی پهلوی و میانه به‌صورت «وَنَفشگ»،<ref>Horn, Geschichte der persischen Literature, 1901, P53.</ref> در میان کردزبانان به «وَنَوشه»، در مازندران به «ونوشه» و در میان مردم سمنان و لُرزبان ایران به «بِنوشَه» معروف است.<ref>ایزدپناه، فرهنگ لری، ۱۳۴۳ش، ص۱۶.</ref>

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «'''بنفشه'''؛ گیاهی با گل‌های زیبا و رنگارنگ
بنفشه، گیاهی دارای شاخ‌های باریک و گلی کبودرنگ و خوشبو است.[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%86%D9%81%D8%B4%D9%87 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بنفشه، سایت واژه‌یاب.] این گیاه بهاری، از خانواده کوکناریان و...» ایجاد کرد

2026-04-20T11:01:02Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''بنفشه'''</big>؛ گیاهی با گل‌های زیبا و رنگارنگ بنفشه، گیاهی دارای شاخ‌های باریک و گلی کبودرنگ و خوشبو است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%86%D9%81%D8%B4%D9%87 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بنفشه، سایت واژه‌یاب.]</ref> این گیاه بهاری، از خانواده کوکناریان و...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''بنفشه'''</big>؛ گیاهی با گل‌های زیبا و رنگارنگ 

بنفشه، گیاهی دارای شاخ‌های باریک و گلی کبودرنگ و خوشبو است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%86%D9%81%D8%B4%D9%87 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بنفشه، سایت واژه‌یاب.]</ref> این گیاه بهاری، از خانواده کوکناریان و دارای برگ‌های متناوب است. گل‌های این گیاه، کاربرد زینتی، درمانی و صنعتی (عطرسازی) دارد.
==واژه‌شناسی==
در منابع تاریخی و کهن، از بنفشه بیشتر با نام عربی آن، یعنی «بنفسج» یاد شده است. در برخی از منابع نیز نام یونانی (ابرو)، رومی (فسوشی لیون) و سریانی (منشخا یا منحشیا) این گیاه ذکر شده است.<ref>قهرمان، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، ج1، ۱۳۸۳ش، ص89.</ref> گیاه بنفشه، در زبان پارسی پهلوی و میانه به‌صورت «وَنَفشگ»،<ref>Horn, Geschichte der persischen Literature, 1901, P53.</ref> در میان کردزبانان به «وَنَوشه»، در مازندران به «ونوشه» و در میان مردم سمنان و لُرزبان ایران به «بِنوشَه» معروف است.<ref>ایزدپناه، فرهنگ لری، ۱۳۴۳ش، ص۱۶.</ref>
==بنفشه در منابع تاریخی و طبی==
طبیعی‌دانان بسیاری از طبع سرد این گیاه و کاربردهای درمانی آن سخن گفته‌اند. این گیاه را برای درمان التهاب چشم و سوزش دل و عصاره یا جوشانده‌ی آن را برای درمان صرع در کودکان تجویز می‌کردند. پیلینی اکبر، به‌توصیف انواع بنفشه، به رنگ‌های ارغوانی، زرد و سفید پرداخته و نوع ارغوانی آن را بهارانه و بزرگ‌تر از انواع دیگر آن معرفی کرده است.<ref>Pliny (the Elder), Natural History, 1847-1848, V.XXI, P.14.</ref> 

در منابع برجای‌مانده از دوره فارسی پهلوی نیز، به تقسیم‌بندی این گیاه به اجزای مختلف آن، یعنی دار، درخت، میوه، دانه، گل و جز این‌ها، اشاره شده است. در تقسیم‌بندی صورت گرفته از گل‌ها در امشاسپندان (صفات پاک اهورایی)، در بندهش، گل بنفشه را متعلق به تیر دانسته‌اند.<ref>بندهش، ۱۳۶۹ش، ص88.</ref>
این گیاه در متون طبی و زراعتی ایرانیان پس از اسلام، جایگاه ویژه‌ای دارد.<ref>ثابت بن قره، الذخیرة فی علم الطب، ۱۹۲۸م، ص۲۷ و ۳۱ و ۶۷-۶۸؛ 
ابن‌ربن، فردوس الحکمة، ۱۹۲۸م، ص۴۱۸؛ 
رازی، کتاب القولنج، ۱۴۰۳ق، ص۷۴ و ۸۴ و ۹۸؛ 
ابن‌جزار، کتاب فی المعدة و امراض‌ها و مداوات‌ها، ۱۹۷۹م، ص۱۹۴؛ 
ابن‌وحشیه، الفلاحة النبطیة، ۱۹۹۳م، ص۱۱۱.</ref> در کتاب آثار و احیاء، مناطق مازندران و گیلان بهترین نقاط رویش بنفشه در ایران دانسته شده، اما بنفشه عسکری در شوشتر، بهترین نوع بنفشه در ایران معرفی شده است.<ref>رشیدالدین فضل‌الله، آثار و احیاء، ۱۳۶۸ش، ص۲۰۱.</ref> ابوریحان بیرونی با معرفی انواع بنفشه، خواص روغن‌های بنفشه در رنگ‌های ارغوانی، زعفرانی و سفید را تشریح کرده است.<ref>بیرونی، الصیدنة فی الطب، ۱۳۸۳ش، ص343.</ref> ابن‌سینا، برخلاف بسیاری از طبیبان سنتی، طبع گل بنفشه را گرم و طبع برگ‌های آن را سرد دانسته است.<ref>ابن‌سینا، قانون، ج2، ۱۳۶۴ش، ص86؛ 
ابن‌رشد، الکلیات فی الطب، ۱۹۸۹م، ص۲۷۱؛ 
غسانی ترکمانی، المعتمد فی الادویة المفردة، ۱۴۰۲ق، ص۲۹.</ref> از جمله خواص این گیاه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: تعادل خون، کاهش ورم و جوش، لطیف ساختن سینه، درمان التهاب معده، صفرابُر و ملین‌کنندگی. برخی، بوی بنفشه را خواب‌آور و برای درمان سردرد مفید دانسته‌اند.<ref>اخوینی بخاری، هدایة المتعلمین، ۱۳۴۴ش، ص۳۱۸ و ۳۲۸-۳۲۹؛ 
ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص۶۷؛ 
ابن‌سینا، قانون، ج2، ۱۳۶۴ش، ص86.</ref>
==بنفشه در باور مردم ایران==
گل بنفشه، از مهم‌ترین داروهای گیاهی در دکان‌های عطاری است.<ref>نجمی، دارالخلافۀ تهران، ۱۳۵۶ش، ص۱۹۸-۲۰۰.</ref> در طب مردمی از روغن، عصاره یا جوشانده گل بنفشه استفاده می‌شود. مردم، گل بنفشه را معرق و خلط‌آور؛ دم‌کرده‌ی آن را مفید برای درمان گلودرد و ناراحتی‌های سینه؛ ریشه‌ی آن را تهوع‌آور و شیره آن را ملین‌کننده و مفید برای درمان سرفه می‌دانند. در کردستان، جوشانده‌ی گل‌های بنفشه را برای درمان سرماخوردگی، سینه‌درد و گلودرد استفاده می‌کنند.<ref>افشار سیستانی، پزشکی سنتی مردم ایران، ۱۳۷۰ش، ص۵۰۴.</ref> در خراسان، دم‌کرده گل بنفشه را کاهش‌دهنده تب در کودکان می‌دانند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۵۰ و ۲۶۸.</ref> مردم، از قسمت‌های مختلف این گیاه، به‌عنوان شربت، شیره، دانه، برگ پخته‌شده و انواع دیگر آن، برای درمان بیماری‌ها و ناخوشی‌ها استفاده می‌کنند.<ref>شهری، طهران قدیم، ج5، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۶-۲۳۷؛ 
نفیسی، پزشکی‌نامه، ۱۳۱۷ق، ص۲۱۶؛ 
زرگری، گیاهان دارویی، ج1، ۱۳۶۵ش، ص267-269.</ref> 

استفاده از گل‌های زیبا، همچون بنفشه، علاوه‌بر باغ‌های ایرانیان، در نامیدن دختران ایرانی نیز، مرسوم بوده است.<ref>انصاری، تاریخ عطر در ایران، ۱۳۸۱ش، ص۸۹-۹۰.</ref> بازی «بنفشه گل بنفشه» در شاهرود نیز، بسیار مرسوم بوده است.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۴۳۳.</ref>
==گستره جغرافیایی انواع بنفشه==
در نیم‌کره شمالی زمین، حدود 100 گونه‌ی متفاوت از این گیاه، در نواحی گرم و معتدل، وجود دارد. اغلب این گل‌ها، شامل 5 گلبرگ نامنظم است، که یکی از آن‌ها، به‌نام گلبرگ مقدم، دارای مهمیز است. در ایران نیز این گیاه، به‌ فراوانی و در رنگ‌های متنوع، وجود دارد و به‌عنوان گیاه زینتی در باغچه‌ها کاشته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D9%86%D9%81%D8%B4%D9%87 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بنفشه، سایت واژه‌یاب.]</ref> 

بنفشه معطر، یکی از معروف‌ترین انواع بنفشه در جهان است که در میان صخره‌ها، جنگل‌ها، علفزارها و چمن‌ها می‌روید. بنفشه معطر در ایران به بنفشه «معمولی» یا «ایرانی» نیز شهرت داشته و به‌صورت خودرو، رویش دارد.<ref>نیاکی، گیاهان کشاورزی ایران، ۱۳۵۱ش، ص۱۸۹-۱۹۲؛ 
زرگری، گیاهان دارویی، ج1، ۱۳۶۵ش، ص264-266.</ref> این نوع از بنفشه، در دامنه‌های رشته‌کوه البرز، کندوان، کرج و برخی نواحی اطراف آن، می‌روید.<ref>عماد، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آن‌ها، ۱۳۷۷ش، ص۳۷.</ref> نوعی دیگر از بنفشه نیز وجود دارد که به بنفشه «سه‌رنگ» یا «فرنگی» مشهور است.<ref>گل‌گلاب، گیاه‌شناسی، ۱۳۲۶ش، ص۲۱۲.</ref>
==بنفشه در ادبیات فارسی==
بنفشه نزد ایرانیان، به‌دلیل داشتن رنگ تیره، پیچ و تاب زیبا و بوی خوش، نمادی از زلف زیبا است. افتادگی این گل بر روی ساقه نیز نمادی از سر به زانو نهادن از رنج، تعبیر شده است.<ref>هروی، شرح غزل‌های حافظ، ج1، ۱۳۸۱ش، ص479.</ref> ترکیبات کنایی متنوعی از بنفشه، در ادبیات فارسی، رواج دارد؛ مانند بنفشه‌پوش (آرایش شده با بنفشه)، بنفشه‌خط (معشوق محبوب)، بنفشه‌گون طارم ( کنایه از آسمان کبود)، بنفشه‌گون مهد (کنایه از زمین و آسمان)، بنفشه‌موی (کنایه از موهای کبود و سیاه رنگ)، بنفشه‌زلف (کسی که زلفی همچون بنفشه دارد)، بنفشه‌دل (دل سوخته)، بنفشه‌عذار و بنفشه‌فام.<ref>نفیسی، فرهنگ، ۱۳۴۳ش، ص۶۵۰-۶۵۱؛ 
برهان قاطع، ۱۳۴۴ش، ص۲۰۷.</ref> 

شاعران نامدار ایرانی نیز از بنفشه، در اشعار خود بهره گرفته‌اند. برای مثال، سعدی می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/robaees/sh105 سعدی، دیوان اشعار، رباعیات، رباعی شماره 105، سایت گنجور.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ور بی‌تو میان ارغوان و سمنم|بنشینم و چون بنفشه سر برنکنم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

خاقانی نیز در غزلی، از این واژه، بسیار استفاده کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/khaghani/divankh/ghazalkh/sh188 خاقانی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره 188، سایت گنجور.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|پیش لب تو حلقه به گوشم بنفشه‌وار|لب‌ها بنفشه‌رنگ ز تب‌های بی‌قرار}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

در ادبیات شفاهی و عامیانه مردم ایران نیز، واژه بنفشه و ویژگی‌های آن، حضور دارند. برای مثال، در یک رباعی آمده است که:<ref>احمد، روزی، نوروز و آیین‌های نوروزی در ورارودان، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۵.</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|سه‌برگه بگفت: در زمین سبزه منم|بنفشه بگفت: جوان پرغمزه منم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|صدبرگ بگفت: لاف بیهوده مزن|تاج سر عاشقان پرغمزه منم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌جزار، احمد، کتاب فی المعدة و امراض‌ها و مداوات‌ها، به‌تحقیق سلمان قطابه، حلب، دار الرشید للنشر، ۱۹۷۹م.
* ابن‌ربن، علی، فردوس الحکمة، به‌تحقیق محمد زبیر صدیقی، برلین، چاپخانه آفتاب، ۱۹۲۸م.
* ابن‌رشد، محمد، الکلیات فی الطب، به‌تحقیق سعید شیبان و عمار طالبی، قاهره، بی‌نا، ۱۹۸۹م.
* ابن‌سینا، قانون، ترجمۀ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۶۴ش.
* ابن‌وحشیه، احمد، الفلاحة النبطیة، به‌تحقیق توفیق فهد، دمشق، المعهد الفرنسی للدراسات العربیه، ۱۹۹۳م.
* ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، به‌تحقیق احمد بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
* احمد، روزی، نوروز و آیین‌های نوروزی در ورارودان، به‌تحقیق نادر کریمیان سردشتی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۳ش.
* اخوینی بخاری، ربیع، هدایة المتعلمین، به‌تحقیق جلال متینی، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۴۴ش.
* افشار سیستانی، ایرج، پزشکی سنتی مردم ایران، تهران، روزنه، ۱۳۷۰ش.
* انصاری، شهره، تاریخ عطر در ایران، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، ۱۳۸۱ش.
* ایزدپناه، حمید، فرهنگ لری، تهران، آگاه، ۱۳۴۳ش.
* برهان قاطع، محمدحسین بن خلف تبریزی، به‌تحقیق محمد عباسی، تهران، بی‌نا، ۱۳۴۴ش.
* بندهش، ترجمۀ مهرداد بهار، تهران، توس، ۱۳۶۹ش.
* بیرونی، ابوریحان، الصیدنة فی الطب، ترجمۀ باقر مظفرزاده، تهران، فرهنگستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۸۳ش.
* ثابت بن قره، الذخیرة فی علم الطب، قاهره، دانشگاه قاهره، ۱۹۲۸م.
* خاقانی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 14 اسفند 1400ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 14 اسفند 1400ش.
* رازی، محمد بن زکریا، کتاب القولنج، به‌تحقیق صبحی محمود حمامی، حلب، منشورات جامعه حلب، ۱۴۰۳ق.
* رشیدالدین فضل‌الله، آثار و احیاء، به‌تحقیق منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
* زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۵ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
* سعدی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 14 اسفند 1400ش.
* شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، ناشر مؤلف، ۱۳۷۱ش.
* شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
* عماد، مهدی، شناسایی گیاهان دارویی و صنعتی جنگلی و مرتعی و موارد مصرف آن‌ها، تهران، مؤسسه توسعه روستایی ایران، ۱۳۷۷ش.
* غسانی ترکمانی، یوسف، المعتمد فی الادویة المفردة، بیروت، چاپ مصطفی سقا، ۱۴۰۲ق.
* گل‌گلاب، حسین، گیاه‌شناسی، تهران، بی‌نا، ۱۳۲۶ش.
* قهرمان، احمد و اخوت، احمدرضا، تطبیق نام‌های کهن گیاهان دارویی با نام‌های علمی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۳ش.
* نجمی، ناصر، دارالخلافۀ تهران، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۶ش.
* نفیسی، علی‌اکبر، پزشکی‌نامه، تهران، خیام، ۱۳۱۷ق.
* نفیسی، علی‌اکبر، فرهنگ، تهران، خیام، ۱۳۴۳ش.
* نیاکی، صحت، گیاهان کشاورزی ایران، تهران، بی‌نا، ۱۳۵۱ش.
* هروی، حسینعلی، شرح غزل‌های حافظ، تهران، فرهنگ نشر نو، ۱۳۸۱ش.
* Horn, P., Geschichte der persischen Literature, 1901.
* Pliny (the Elder), Natural History, London, 1847-1848.

بنفشه - تاریخچهٔ نسخه‌ها

امان الله فصیحی: /* بنفشه در منابع تاریخی و طبی */