حمید فاضل: ایجاد لینک داخلی

2026-05-24T08:25:17Z

ایجاد لینک داخلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۵
خط ۱:		خط ۱:
	'''بهداشت بارداری؛''' مراقبت‌های جسمی و روانی در دوران حاملگی به‌منظور حفظ سلامتی مادر و جنین.		'''بهداشت بارداری؛''' مراقبت‌های جسمی و روانی در دوران حاملگی به‌منظور حفظ سلامتی مادر و جنین.

	بهداشت بارداری که شامل دوران قبل از بارداری تا دورهٔ پس از زایمان است، از عوامل مهم در تأمین سلامت روانی و جسمی زن باردار و جنین است. زوجین باید نسبت به آن مسؤلانه و آگاهانه برخورد کنند تا علاوه‌بر تأمین سلامت خود و فرزندان، بر نشاط و محبت خانواده نیز افزوده شود.		بهداشت بارداری که شامل دوران قبل از [[بارداری]] تا دورهٔ پس از [[زایمان]] است، از عوامل مهم در تأمین سلامت روانی و جسمی زن باردار و جنین است. زوجین باید نسبت به آن مسؤلانه و آگاهانه برخورد کنند تا علاوه‌بر تأمین سلامت خود و فرزندان، بر نشاط و محبت خانواده نیز افزوده شود.

	== مفهوم‌شناسی ==		== مفهوم‌شناسی ==

حمید فرهمندی راد: صفحه‌ای تازه حاوی «'''بهداشت بارداری؛''' مراقبت‌های جسمی و روانی در دوران حاملگی به‌منظور حفظ سلامتی مادر و جنین. بهداشت بارداری که شامل دوران قبل از بارداری تا دورهٔ پس از زایمان است، از عوامل مهم در تأمین سلامت روانی و جسمی زن باردار و جنین است. زوجین باید نسبت...» ایجاد کرد

2026-05-24T08:05:24Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''بهداشت بارداری؛''' مراقبت‌های جسمی و روانی در دوران حاملگی به‌منظور حفظ سلامتی مادر و جنین. بهداشت بارداری که شامل دوران قبل از بارداری تا دورهٔ پس از زایمان است، از عوامل مهم در تأمین سلامت روانی و جسمی زن باردار و جنین است. زوجین باید نسبت...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''بهداشت بارداری؛''' مراقبت‌های جسمی و روانی در دوران حاملگی به‌منظور حفظ سلامتی مادر و جنین.

بهداشت بارداری که شامل دوران قبل از بارداری تا دورهٔ پس از زایمان است، از عوامل مهم در تأمین سلامت روانی و جسمی زن باردار و جنین است. زوجین باید نسبت به آن مسؤلانه و آگاهانه برخورد کنند تا علاوه‌بر تأمین سلامت خود و فرزندان، بر نشاط و محبت خانواده نیز افزوده شود.

== مفهوم‌شناسی ==
یکی از وظایف زوجین در هنگامی‌که قصد فرزندآوری دارند فراهم‌کردن شرایط مطلوب پیش از بارداری و در دوران بارداری و همچنین رعایت دستورات دینی و بهداشتی در این زمینه است. نتایج بعضی تحقیقات نشان داده که رعایت دستورات حداقل سه ماه قبل از بارداری لازم است.<ref>فردوسی، ازدواج و مبانی اسلامی، روابط عاطفی اجتماعی، روابط زناشویی، باروری سالم، ۱۳۹۴ش، ص۶۳.</ref>بهداشت بارداری به‌طور کلی به عوامل مؤثر بر سلامتی جنین در رحم مادر اشاره دارد، عواملی که می‌تواند قبل از بارداری، در دوران بارداری و پس از تولد بر سلامت جنین و آیندهٔ نوزاد متولد شده اثرگذار باشد.<ref>«بهداشت بارداری و اهمیت رعایت آن در ماه رمضان»، وب‌سایت دکتر سریتا.</ref> سلامت مادر نه فقط از نظر جسمی بلکه از نظر روحی نیز مهم است. به‌ویژه اینکه بعد از چند هفته، روح در جنین دمیده می‌شود و روح جنین از ویژگی‌های روحی و روانی مادر متأثر می‌شود.<ref>حقانی‌پور، بارداری شیرین‌تر از عسل، ۱۴۰۲ش، ص۴۳.</ref> از این رو سلامت روان از شاخص‌های مهم بهداشتی بوده که هم برای سلامتی مادر و هم برای رشد و سلامتی جنین در رحم مادر دارای اهمیت است.<ref>«سلامت روان در بارداری»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی آرمین.</ref>

== سلامت جسمی مادر ==
تحقیقات نشان داده که وضعیت جسمی مادر، بر رشد جنین و سلامت و سازگاری کودک متولد شده تأثیر زیادی دارد.<ref>هنری ماسن و دیگران، رشد و شخصیت کودک، 1393ش، ص78.</ref>

'''الف. تغذیه'''

غذاهایی که مرد و زن در هفته‌های نزدیک به انعقاد نطفه مصرف می‌کنند در نطفه و فرزند متولد شده تأثیرگذار است و بهتر است از چهل روز قبل مراقبت غذایی داشته باشند.<ref>اخوت، دوره‌های رشد تفکر اجتماعی، ج1، 1392ش، ص 267.</ref> همچنین تغذیهٔ جنین کاملاً به تغذیهٔ مادر وابسته است و نوع تغذیهٔ مادر به‌ویژه در نزدیکی‌های تولد بر رشد جنین بسیار تأثیرگذار است. سوءتغذیهٔ مادر موجب کاهش وزن نوزاد هنگام تولد و تغذیهٔ خوب، موجب افزایش وزن نوزاد است. بنابر یک گزارش، هشتاد درصد نوزادان ناقص‌الخلقه در جهان، از مادرانی به دنیا آمده‌اند که تغذیهٔ مناسب نداشته‌اند.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص122-۱۲۷.</ref> همچنین استفاده از مکمل‌های غذایی در دوران بارداری، موجب کاهش مرگ‌ومیر و بیماری نوزادان شده و آنها از رشد ذهنی بهتری نیز برخوردار می‌شوند.<ref>هنری ماسن و دیگران، رشد و شخصیت کودک، 1393ش، ص80.</ref> در سه‌ماههٔ اول بارداری مصرف روزانهٔ مواد معدنی و ویتامین‌ها، در سه‌ماههٔ دوم مصرف مواد کلسیم‌دار و خون‌ساز و در سه‌ماههٔ سوم، مصرف مواد انرژی‌زا مثل نان، برنج و روغن، توصیه شده است.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص179-180.</ref> در برخی روایات نیز به تغذیه زنان باردار توجه شده و خوردن برخی میوه‌ها<ref>«هیچ زن بارداری نیست که خربزه بخورد»، وب‌سایت کتابخانه احادیث شیعه.</ref> و گیاهان<ref>کتابچی، «دقت در امر تغذیه برای زنان باردار»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.</ref> به‌ویژه خرما توصیه شده است.<ref>اخوت، دوره‌های رشد تفکر اجتماعی، ج1، 1392ش، ص136.</ref> در قرآن به استفاده خرما توسط حضرت مریم هنگام زایمان اشاره شده است.<ref>سورهٔ مریم؛ آیهٔ 25.</ref>

'''ب. ورزش'''

ورزش کردن قبل از دوران بارداری موجب کاهش استرس و آمادگی بیشتر و حفظ تناسب اندام در دوران بارداری می‌شود.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص48.</ref> انجام کارهای منزل در صورتی که سنگین نباشد بهترین ورزش است. ورزش‌های دیگر با شرایطی مانند اینکه ورزش شدید و پرتحرک و سنگین نباشد مثل شیرجه و اسب‌سواری، مفید است و اگر مادر در گذشته سابقهٔ سقط جنین دارد باید برای هر نوع ورزشی خصوصاً در سه‌ماهه اول احتیاط کند.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص259.</ref>

'''ج. سن بارداری'''

سن۲۰ تا ۳۵ سالگی را به‌عنوان بهترین سال‌ها برای حاملگی ذکر کرده‌اند، اما در صورت مراقبت‌های پزشکی و بهداشتی و تغذیهٔ صحیح، در هر سنی زنان می‌توانند هم سلامتی خود را حفظ کرده و هم کودکان سالم به دنیا آورند.<ref>هنری ماسن و دیگران، رشد و شخصیت کودک، 1393ش، ص79.</ref>

'''د. روابط جنسی در دوران بارداری'''

نزدیکی با همسر در دوران بارداری منعی ندارد؛ البته علم پزشکی توصیه می‌کند که از هفته ۳۶ به بعد از مقاربت پرهیز شود.<ref>«بهداشت فردی دوران بارداری»، وب‌سایت بیبی بوم.</ref> در روایت توصیه شده که مرد بدون وضو با زن باردار خود جماع نکند.<ref>صمدی آملی، شرح مراتب طهارت، ج۲، ۱۳۸۵ش، ص۹۵.</ref>

=== سلامت روان مادر ===
از منظر دانش روان‌شناسی، فردی سالم دانسته می‌شود که نشانه‌های بیماری مانند اضطراب و افسردگی در او دیده نشود.<ref>مروج‌نیا، مولفه‌های سلامت و بهداشت روانی در قرآن و روایات، ۱۳۹۹ش، ص۱۷.</ref> از منظر آموزه‌های دینی، بهداشت روانی به‌معنای تعادل میان نیازهای درونی و گرایش‌های فطری انسان است، به‌گونه‌ای که تمام اندیشه‌ها، گفتارها و رفتارهای انسان در مسیر رشد و تعالی مادی و معنوی قرار گیرد.<ref>مروج‌نیا، مولفه‌های سلامت و بهداشت روانی در قرآن و روایات، ۱۳۹۹ش، ص24.</ref>

بهداشت روانی بر بارداری سالم اثر می‌گذارد.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص41.</ref> حالات عاطفی مادر مثل نفرت، ترس و اضطراب می‌تواند بر رشد جنین تأثیر بگذارد.<ref>هنری ماسن و دیگران، رشد و شخصیت کودک، 1393ش، ص88.</ref> یکی از مراقبت‌های زن باردار، پیشگیری از هیجاناتی مانند غم و غصه‌خوردن و عصبانیت است. همسر نیز باید مراقبت کند تا خانم باردار خود را ناراحت نکرده و از هیجانات او جلوگیری کند.<ref>مظاهری، تربیت فرزند از نظر اسلام، 1386ش، ص73.</ref> حمایت همسر و اطرافیان از زن باردار، سلامت روان را افزایش و افسردگی او را به‌شدت کاهش می‌دهد.<ref>زارعی‌پور و دیگران، «سلامت روان و عوامل مرتبط با آن در زنان باردار مراکز بهداشتی درمانی شهرستان کوهدشت»، ۱۳۹۱ش، ص162.</ref> بعضی عوامل اثرگذار بر بهداشت روانی در دوران بارداری زنان عبارت است از: نگرش خانم باردار نسبت به خود به‌عنوان یک زن، نگرش به هویت جدید خود در نقش مادری، تغییرات فیزیکی و هورمونی، حمایت عاطفی مرد از همسر باردار و درک شرایط خانم باردار.<ref>رییسی و ناصحی، «بهداشت روانی دوران بارداری»، 1379ش، ص 108.</ref>

برخی پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بیشترین شیوع اختلالات روانی مانند افسردگی و اضطراب، مربوط به سه‌ماههٔ سوم بارداری بوده و کمترین شیوع اختلالات در سهٔ ماهه دوم بوده است.<ref>زارعی‌پور و دیگران، «سلامت روان و عوامل مرتبط با آن در زنان باردار مراکز بهداشتی درمانی شهرستان کوهدشت»، ۱۳۹۱ش، ص162.</ref> مطالعات نشان می‌دهد که حرکات بدنی جنین هنگامی که مادر تحت فشار عصبی است صدها بار بیشتر بوده و اگر ناراحتی چند هفته ادامه پیدا کند حرکات جنین به‌حد بسیار زیادی می‌رسد. فشار عاطفی مادر باردار در طولانی‌مدت موجب زایمان زودرس، کم‌وزنی، بیش‌فعالی، ناآرامی، بدغذایی یا نیاز شدید کودک به فشردن در آغوش می‌شود.<ref>هنری ماسن و دیگران، رشد و شخصیت کودک، 1393ش، ص89.</ref>

=== تأثیر آموزه‌های دینی ===
صاحب‌نظران، یاد خدا<ref>سورهٔ رعد، آیهٔ 28.</ref> و پرهیزگاری<ref>مظاهری، تربیت فرزند از نظر اسلام، 1386ش، ص66.</ref> را در آرامش قلب مادر و رشد بهتر جنین، اثرگذار دانسته‌اند.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص141.</ref> همچنین توجه زن باردار به جایگاه مادری نزد خداوند، موجب القای حس معنوی به مادر و جنین می‌شود. در همین چارچوب، قرائت قرآن به زنان باردار توصیه شده است.<ref>اخوت، دوره‌های رشد تفکر اجتماعی، ج1، 1392ش، ص191-201.</ref>

== موارد ممنوع برای زن باردار ==
'''الف- غذا و نوشیدنی؛''' خوردن جگر در دو ماه اول بارداری، پنیرهای غیر پاستوریزه، بستنی، نوشابه و دسرهای سرد بعد از غذا، ادویه‌های تند مانند فلفل، میخک و زنجبیل، گوشت مانده، سرکه خصوصاً در زمان ویار، سوسیس، کالباس، کنسروماهی، خیارشور، ترشی‌های تولید شده از سرکه، شیرینی خامه‌ای، نمک زیاد، گوجه‌فرنگی، سیب‌زمینی، پیاز، بادمجان، حبوبات، باقالا، برنج پوست‌کنده، نوشابه‌های گازدار و کافئین (قهوه، چای و نوشابه)، برای زنان باردار منع شده است.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص187-192.</ref>

'''ب- داروها؛''' مصرف هرگونه دارو بدون مشورت پزشک ممنوع است.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص190.</ref> بعضی داروها مانند بعضی آنتی‌بیوتیک‌ها، هورمون‌ها، استروئیدها، مواد ضد انعقاد خون، نارکوتیک‌ها، داروهای مخدر، آرام‌بخش‌ها<ref>هنری ماسن و دیگران، رشد و شخصیت کودک، 1393ش، ص83.</ref> و قرص آسپرین،<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص190.</ref> بر رشد جنین تأثیر منفی دارند. همچنین اشعهٔ رادیواکتیو (ایکس) باعث آسیب زیادی به جنین می‌شود.<ref>هنری ماسن و دیگران، رشد و شخصیت کودک، 1393ش، ص86.</ref>

'''ج- مواد اعتیادآور؛''' مصرف الکل باعث عقب‌افتادن رشد پیش و پس از تولد، عقب‌ماندگی ذهنی، انحراف شکل فیزیکی، اختلالات خواب و بیماری قلبی مادرزادی خواهد بود. کوکائین باعث رفتار عصبی شدید و مداوم بر کودک می‌شود. مصرف سیگار علاوه‌بر اینکه باعث عقب‌افتادن رشد کودک می‌شود، وزن نوزاد و مقاومت او در مقابل بیماری‌ها را نیز کاهش می‌دهد. زنان باردار معتاد به نارکوتیک‌ها مثل هروئین، متادون و فنوباربیتال، این اعتیاد را به جنین نیز انتقال می‌دهند.<ref>هنری ماسن و دیگران، رشد و شخصیت کودک، 1393ش، ص84-85.</ref>

== عارضه‌های جسمی در دوران بارداری ==
دوران بارداری معمولاً با بعضی عارضه‌های جسمی همراه است که شناخت آن برای مواجههٔ صحیح با عارضه‌ها و حفظ آرامش و همچنین پرهیز از درمان‌های خودسرانه لازم است.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص295.</ref>

'''۱- ویار؛''' یکی از عوارض دوران بارداری حالت دل‌بهم‌خوردگی در زنان باردار است که به آن ویار می‌گویند و موجب تنفر یا علاقمندی زن باردار به بعضی خوراکی‌ها می‌شود. دل‌بهم‌خوردگی ناشی از ویار می‌تواند برای جنین ایجاد خطر کرده و در تغذیهٔ مناسب و اصلی زن باردار خلل وارد کند. این تصور که زن باردار حتماً دچار ویار می‌شود باعث شیوع بیشتر ویار است، از این‌رو بهترین راهکار، فکرنکردن به ویار است. بعضی خوردنی‌ها مانند سیراب‌شیردان، ماست، شیر، پنیر، میوه، سبزیجات و حبوبات برای جلوگیری از ویار مفید است و غذاهایی مانند سرکه و ماست ترش ضرر دارد.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص297-298.</ref>

'''۲-تهوع و استفراغ؛''' حالت تهوع در سه ماههٔ نخست بارداری بیشتر بوده و معمولاً در صبح‌ها شدیدتر است. تهوع خطری برای جنین ندارد، مگر اینکه شدید باشد.<ref>دهقانی، سیر تا پیاز بارداری، 1400ش، ص302 و 307.</ref>

'''۳-کم‌خونی؛''' کم‌خونی علاوه‌بر اینکه سبب تشدید خستگی، استرس و سایر مشکلات خانم باردار است، موجب می‌شود خونریزی‌های هنگام زایمان حتی به مقدار کم را هم تحمل نکند و نیاز به تزریق خون پیدا کند.<ref>نکویی، «مشاوره قبل از بارداری»، 1384ش، ص49.</ref>

۴-'''دهان و دندان'''؛ مشکلات دهان و دندان از جمله عارضه‌هایی است که احتمال آن در دوران بارداری زیاد می‌شود. لازم است که خانم‌های باردار مراقبت بیشتری نسبت به دهان و دندان خود داشته باشند. التهاب شدید لثه، خطر زایمان زودرس و تولد نوزادان کم‌وزن را به‌دنبال دارد.<ref>شمسی و دیگران، «بررسی وضعیت سلامت دهان و دندان مادران باردار»، 1392ش، ص356.</ref>

'''۵-کمردرد'''؛ کمردرد از رایج‌ترین مشکلات زنان باردار است و نیمی از زنان باردار آن را تجربه می‌کنند و این درد با پیشرفت بارداری افزایش می‌یابد. فعالیت ورزشی مناسب در دوران بارداری می‌تواند زمان اوج درد را به تأخیر اندازد و دورهٔ درد را کوتاه‌تر کند<ref>عالم‌زاده و دیگران، «نقش تمرینات ویژه دوران بارداری در کاهش درد کمر ناشی از بارداری در زنان فاقد سابقهٔ ورزشی»، 1384ش، ص58-59.</ref>

'''۶-یبوست'''؛ یبوست در زنان باردار شیوع بالایی دارد و علاوه‌بر زنان باردار، برای جنین نیز ایجاد خطر می‌کند. زنان باردار برای رفع یبوست باید از راه‌های دیگری مانند ورزش، استحمام با آب گرم، تغذیه با سوپ و مانند آن استفاده کنند.<ref>تن‌ساز و دیگران، «یبوست در بارداری از دیدگاه طب سنتی ایران»، 1396ش، ص17.</ref>

'''۷-درد لگن'''؛ از دردهای شایع زنان باردار، درد در ناحیهٔ لگن است که معمولاً در نواحی نشیمن‌گاه، پایین کمر و در نواحی عانه احساس می‌شود.<ref>زارع کابدول، «همه چیز دربارهٔ درد لگن در بارداری»، وب‌سایت راسخون.</ref> این درد برای نوزادان خطری ندارد، اما برای مادر باردار دردناک است و در سه‌ماههٔ سوم بیشتر می‌شود و چند هفته پس از تولد نوزاد برطرف می‌شود.<ref>حسین‌زاده، «درد لگن در دوران بارداری»، وب‌سایت دکتر حسین‌زاده.</ref>

'''۸-عفونت‌های ادراری'''؛ عفونت‌های ادراری دومین عارضهٔ جسمی شایع بعد از کم‌خونی در زنان باردار است و موجب زایمان زودرس و کم‌وزنی نوزاد می‌شود. مطالعات نشان داده که نحوهٔ لباس‌پوشیدن و نظافت و عادات غذایی، ادراری و رفتار جنسی، بر پیشگیری از عفونت‌های ادراری مؤثر است.<ref>تقدیسی و نژادصادقی، «ارزیابی تعدیل رفتار زنان باردار در زمینه عفونت‌های ادراری بر اساس مدل اعتقاد بهداشتی»، 1391ش، ص127.</ref>

== آداب دینی انعقاد نطفه ==
از آداب دینی انعقاد نطفه، آن است که نزدیکی با همسر با یاد خدا شروع شود و توصیه شده که با وضو باشد و دو رکعت نماز خواند شود و دعا کنند که خدا فرزند صالح و سالم عنایت کند.<ref>اخوت، دوره‌های رشد تفکر اجتماعی، ج1، 1392ش، ص249.</ref> در روایت از اینکه زن و مرد هنگام مواقعه رو به قبله یا پشت به آن باشند نهی شده است. همچنین از این‌که مرد در حالت احتلام و غسل‌نکرده، با همسر خویش آمیزش کند، نهی شده است. جماع در حال خستگی، ناراحتی و عصبانیت نیز نکوهش شده است.<ref>صمدی آملی، شرح مراتب طهارت، ج۲، ۱۳۸۵ش، ص97-100.</ref> برخی روایات، آمیزش در بعضی زمان‌ها را نهی کرده‌اند؛ مانند شب عید فطر، شب عید قربان، شب نیمهٔ شعبان، شبی که فردای آن قصد سفر دارد، سه شب اول سفر، اول و وسط و آخر ماه قمری، بعدازظهر و ساعت اول شب. همچنین از سخن گفتن و نگاه به عورت زن در حین جماع و از این‌که مردی با شهوت زن دیگری با همسر خود آمیزش کند، نهی شده است.<ref>صمدی آملی، شرح مراتب طهارت، ج۲، ۱۳۸۵ش، ص۹۴-95.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
* قرآن کریم
* اخوت، احمدرضا، دوره‌های رشد تفکر اجتماعی، تهران، قرآن و اهل‌بیت نبوت، چ۱، ۱۳۹۲ش.
* «بهداشت بارداری و اهمیت رعایت آن در ماه رمضان»، وب‌سایت دکتر سریتا، تاریخ درج مطلب: ۴ اردیبهشت ۱۴۰۰ش.
* «بهداشت فردی دوران بارداری»، وب‌سایت بیبی‌بوم، تاریخ بازدید: ۲۵ آذر ۱۴۰۲ش.
* تقدیسی، محمدحسین و نژادصادقی، الهام، «ارزیابی تعدیل رفتار زنان باردار در زمینه عفونت‌های ادراری بر اساس مدل اعتقاد بهداشتی»، پژوهش و سلامت، دورهٔ ۲، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۱ش.
* تن‌ساز، مژگان و دیگران، «یبوست در بارداری از دیدگاه طب سنتی ایران»، تاریخ پزشکی، شمارهٔ ۳۰، ۱۳۹۶ش.
* حسین‌زاده، نوید، «درد لگن در دوران بارداری»، وب‌سایت دکتر حسین‌زاده، تاریخ درج مطلب: ۲ مرداد ۱۳۹۸ش.
* حقانی‌پور، فریال، بارداری شیرین‌تر از عسل، تهران، هورین، چ۲، ۱۴۰۲ش.
* دهقانی، محسن، سیر تا پیاز بارداری، اصفهان، مهرستان، چ۱، ۱۴۰۰ش.
* زارع کابدول، نیر، «همه چیز دربارهٔ درد لگن در بارداری»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۲۴ آذر ۱۳۹۹ش.
* زارعی‌پور، مرادعلی و دیگران، «سلامت‌روان و عوامل مرتبط با آن در زنان باردار مراکز بهداشتی درمانی شهرستان کوهدشت»، مجله بهداشت و توسعه، سال ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۱ش.
* «سلامت روان در بارداری»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی آرمین، تاریخ بازدید: ۲۴ آذر ۱۴۰۲ش.
* شمسی، محسن و دیگران، «بررسی وضعیت سلامت دهان و دندان مادران باردار»، نشریه پایش، دورهٔ ۱۲، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۲ش.
* صمدی آملی، داود، شرح مراتب طهارت، قم، نورالسجاد، چ۴، ۱۳۸۵ش.
* عالم‌زاده، محبوبه و دیگران، «نقش تمرینات ویژه دوران بارداری در کاهش درد کمر ناشی از بارداری در زنان فاقد سابقهٔ ورزشی»، نشریه حرکت، شمارهٔ پیاپی ۲۵، ۱۳۸۴ش.
* فردوسی، سیما، ازدواج و مبانی اسلامی، روابط عاطفی اجتماعی، روابط زناشویی، باروری سالم، تهران، آرویج ایرانیان، چ۴، ۱۳۹۴ش.
* کتابچی، محسن، «دقت در امر تغذیه برای زنان باردار»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۳۰ تیر ۱۳۹۷ش.
* مروج‌نیا، زهرا، مؤلفه‌های سلامت و بهداشت روانی در قرآن و روایات، تهران، راز نهان، ۱۳۹۹ش.
* مظاهری، حسین، تربیت فرزند از نظر اسلام، تهران، بین‌الملل، چ۷، ۱۳۸۶ش.
* نکویی، نفیسه‌سادات، «مشاوره قبل از بارداری»، پیوند مهر، شماره ۳۱۲، ۱۳۸۴ش.
* هنری ماسن، پاول و دیگران، رشد و شخصیت کودک، ترجمه مهشید یاسایی، تهران، مرکز، چ۱۹، ۱۳۹۳ش.

بهداشت بارداری - تاریخچهٔ نسخه‌ها

حمید فاضل: ایجاد لینک داخلی