زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «نقشی از بهشت در حرم امام رضا، در میدان ولیعصر تهران {{درشت|'''بهشت'''}}؛ جایگاه برتری که نیکوکاران پس از مرگ، در آن زندگی خواهند کرد. بهشت یا وهشت، در لغت به‌م...» ایجاد کرد

2026-04-20T11:34:44Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=نقشی از بهشت در حرم امام رضا، در میدان ولیعصر تهران|بندانگشتی|نقشی از بهشت در حرم امام رضا، در میدان ولیعصر تهران {{درشت|'''بهشت'''}}؛ جایگاه برتری که نیکوکاران پس از مرگ، در آن زندگی خواهند کرد. بهشت یا وهشت، در لغت به‌م...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:بهشت۲.jpg|جایگزین=نقشی از بهشت در حرم امام رضا، در میدان ولیعصر تهران|بندانگشتی|نقشی از بهشت در حرم امام رضا، در میدان ولیعصر تهران]]
{{درشت|'''بهشت'''}}؛ جایگاه برتری که نیکوکاران پس از مرگ، در آن زندگی خواهند کرد.

بهشت یا وهشت، در لغت به‌معنی عالم برتر و بهتر است و در اصطلاح به‌معنی جایگاه آراسته و سرشار از نعمت است که نیکوکاران، پس از مرگ در آن زندگی خواهند کرد. بهشت را خُلد، دارالسلام، سرای ابدی یا دارالجزای مردمان نیکوکار، مینو، فردوس، حظیره قدس و جنت نیز می‌نامند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بهشت دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بهشت، سایت واژه‌یاب.]</ref>

==واژه‌شناسی بهشت==
در [[اوستا]]، [[بهشت]] به‌صورت «وهیشته» آمده که از ریشه «وهو» گرفته شده<ref>مکنزی، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۲؛{{سخ}}
Nyberg, A Manual of Pahlavi, 1974, V.II, P201; Bartholomae, Altiranisches Wörterbuch, 1904, P.1399-1402;{{سخ}}
حسن‌دوست، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، ج1، ۱۳۸۳ش، ص222-223.</ref> و به‌معنی جهانی نیکوتر، خوش‌تر و ضد دژنگهو (دوزخ در زبان پهلوی) است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بهشت دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بهشت، سایت واژه‌یاب.]</ref> «گرزمان» یا «گرودمان» در زبان اوستایی به‌معنی [[خانه]] پاداش یا همان بهشت برین و جایگاه اهوره‌مزدا است.<ref>Bartholomae, Altiranisches Wörterbuch, 1904, P.1092.</ref>

در [[زبان عربی]]، بهشت را جنت گویند. واژه «فردوس» نیز معرب واژه «پردوس» یا «پردیس»<ref>غیاث اللغات، ۱۳۴۹ش، ذیل واژه فردوس.</ref> و به‌معنی باغ یا مکانی محصور از درخت، انواع گیاه و چهارپایان سودمند است.<ref>Bartholomae, Altiranisches Wörterbuch, 1904, P.673-674, 865.</ref>

برخی از پژوهشگران معتقدند که واژه فردوس، در دوران کشورگشایی [[کورش|کوورش]] (در قرن ۶ قبل از میلاد)، جهانی شد و انگارهٔ پاداش ایزدی از اندیشه ایرانیان به یهودیان منتقل گردید و آن‌ها نیز سرای باقی را «فردوس» نامیدند.<ref>پورداود، آناهیتا، ۱۳۸۰ش، ص۱۰۳–۱۰۴.</ref>

همزمان با [[مهاجرت]] یهودیان به بابِل، واژه فردوس به زبان عِبری نیز وارد گردید و در تورات به‌کار گرفته شد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بهشت دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه فردوس، سایت واژه‌یاب.]</ref> یونانیان نیز، متأثر از شکوه باغ‌های ایرانی در دوران هخامنشیان، همان نام ایرانی فردوس را در نوشته‌های خود به‌کار گرفتند. امروزه در مناطق اروپایی و شرقی، این واژه کاربرد دارد.

==پیشینه باور به بهشت در ایران باستان==
در دوران ایران باستان، باورِ رفتن به بهشت، پس از مرگ و بهره‌مندی از لذت یک زندگی روشن همواره وجود داشته است.<ref>بویس، تاریخ کیش زرتشت، ج1، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش، ص157.</ref>

برخی از مورخان، پیشینهٔ این باور ایرانیان را به [[آیین زرتشت|آئین زردشت]] (۱۸۰۰ سال پیش از میلاد مسیح)، بازمی‌گردانند که از رستاخیز و آتشگاه (جهنم) و پردیس (بهشت) سخن گفته است. بر اساس این باور، روح فرد پرهیزکار (کسی که کارهای نیک بیش‌تری<ref>آموزگار، کتاب پنجم دینکرد: آوانویسی، ۱۳۸۶ش، ص۴۴.</ref> نسبت به گناهان خود داشته باشد)،<ref>ارداویراف‌نامه، ۱۳۴۲ش، ص۳۱.</ref> پس از ۳ شبانه‌روز و در بامداد روز چهارم (پس از داوری توسط ایزدان سروش، رشن و اشتاد)،<ref>آذرگشسب، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، ۱۳۷۲ش، ص۲۰۵.</ref> روشن شده و از میان گل‌ها، درختان زیبا و خوش‌بو، با راهنمایی وجدان خود، با برداشتن ۳ گام (اولین گام در پایهٔ اندیشه نیک؛ دومین گام در پایه گفتار نیک و سومین گام در پایه کردار نیک) به گام چهارم در پایهٔ روشنی‌های بی‌آغاز، داخل می‌شود.<ref>هادخت نسک، ۱۳۸۶ش، ص۶۲ و ۶۴.</ref>

در دیگر منابع ایران باستان نیز به بهشت اشاراتی صورت گرفته است. در مینوی خرد، از ۳ بهشت شامل ستاره‌پایه تا ماه‌پایه، از ماه‌پایه تا خورشیدپایه و از خورشیدپایه تا گرودمان سخن گفته‌اند. اولین بهشت «اندیشه نیک»، دومین آن «گفتار نیک» و سومین آن «کردار نیک» است و چهارمین پایه، که بلندترین جایگاه بهشت نیز شناخته می‌شود، گرودمان است که برخی آن را جایگاه اورمزد و امشاسپندان می‌دانند.<ref>مینوی خرد، ۱۳۶۴ش، ص۲۰ و ۹۹–۱۰۰.</ref> در هر پایه از بهشت، افراد به میزان نیکویی خود، جایگاهی بهتر نسبت به دیگران خواهند داشت.<ref>بهار، پژوهشی در اساطیر ایران، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۵.</ref>

برخی از موبدان و پادشاهان از سفر مینوی خود به کمک ایزدان، سخن گفته‌اند. برای مثال، کرتیر در کتیبه‌ای از سفر خود به مینو (بهشت) و وجود بهشت و دوزخ سخن گفته است.<ref>بویس، تاریخ کیش زرتشت، ج1، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش، ص115.</ref>

==پیشینه باور به بهشت در دوران اسلامی==
واژه «جنت» در حدود ۲۰۰ مرتبه به‌معنی باغ و جایگاه مؤمنان، در [[قرآن]] به‌کار رفته است.<ref>جفری، واژه‌های دخیل در قرآن مجید، ۱۳۷۲ش، ص۱۷۰–۱۷۱.</ref> واژه «فردوس» نیز ۲ بار در قرآن به‌کار رفته و آن نیز به‌معنی باغ و بوستان آمده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بهشت دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه فردوس، سایت واژه‌یاب.]</ref> قرآن، بهشت را پاداش پرهیزکاران دانسته است. نمازگزاران و انفاق‌کنندگان، به گونه‌ای ویژه، وارد بهشت می‌شوند.<ref>قرآن کریم، سوره معارج، آیات 22-35 و 70؛{{سخ}}
سوره نازعات، آیات 40-41 و 79؛{{سخ}}
سوره بینه، آیات 8 و 98.</ref>

نیکوکارانی که به پیمان خود با خداوند، وفادار بوده‌اند، در بهشت با شرابی به طبع کافور<ref>سوره دهر، آیات 5-7 و 76.</ref> یا [[زنجبیل]]،<ref>سوره دهر، آیه 17.</ref> انواع میوه‌ها و گوشت‌ها،<ref>سوره طور، آیات 22 و 52.</ref> لباس‌های حریر<ref>سوره دهر، آیه 12 و 76.</ref> و در حالی‌که از سایه درختان بهره می‌برند،<ref>سوره مرسلات، آیه 77 و 41.</ref> پذیرایی خواهند شد. بهشتیان هر چیزی که بخواهند، به‌سرعت فراهم می‌شود<ref>سوره ق، آیه 35 و 50.</ref> و آنان از آفتاب سوزان و سرمای زمهریر دور خواهند بود.<ref>سوره دهر، آیه 13 و 76.</ref>

خداوند در قرآن، به کسانی که از قهر خدا بترسند، وعده داده که برای آن‌ها، دو باغ مهیا خواهد شد که دو چشمه [[آب]] روان، انواع نعمت‌ها و میوه‌ها و زنان با [[حیا]] در آن حضور دارند. بر فراز آن ۲ بهشت، دو بهشت دیگر قرار دارد که در آن‌ها نیز نعمت‌هایی بسیار وجود دارد.<ref>سوره الرحمن، آیه 46-76 و 55.</ref> [[امام علی]]، حضور در بهشت و نعمت‌های آن را همیشگی دانسته و عنوان کرده که پیری و فقر در بهشت، جایی ندارند.<ref>نهج‌البلاغه، ۱۳۶۸ش، خطبهٔ ۸۵.</ref>

بهشت، دارای ۸ طبقه است و آسمان طبقه هشتم، «کرسی» نام دارد.<ref>کرمانی، «مقصود از اینکه جسم مؤمن «ارض بهشت» او ست چیست؟»، ۱۳۵۸ش، ص۳۱۷ و ۳۱۹.</ref> این ۸ طبقه را فردوس، عالیه، نعیم، عدن، مقام، خلود، المأوی و دارالسلام نامیده‌اند.<ref>کرمانی، «مقصود از اینکه جسم مؤمن «ارض بهشت» او ست چیست؟»، ۱۳۵۸ش، ص۳۱۹–۳۲۰.</ref> «جنات عدن» در باور برخی از اندیشمندان، بالاترین درجه بهشت است که به مقربین، پیامبران، امامان و شهدا اختصاص دارد. بر اساس آیات و روایات، این جایگاه، چنان متعالی است که نه چشمی دیده و نه به قلب کسی خطور کرده است.<ref>طبرسی، تفسیر مجمع البیان،]بی‌تا[، ذیل سوره توبه، آیه 72.</ref>
==بهشت در ادبیات فارسی==
در ادبیات پارسی‌زبانان، توصیف بهشت و باور مردم درباره آن، به‌صورت گسترده بازنمایی شده است. [[فردوسی]] در اشعار خود، از واژه بهشت بسیار استفاده کرده و در بیتی می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/fereydoon/sh1 فردوسی، شاهنامه، فریدون، بخش 1، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|بیاراست گیتی بسان بهشت|به‌جای گیا، سرو گلبن بکشت}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[خاقانی]] نیز در شعر خود، بهشت را به‌کار برده است:<ref>[https://ganjoor.net/khaghani/divankh/ghasidekh/sh154 خاقانی، دیوان اشعار، قصاید، شماره 154، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|فردا به بهشت گشته سیراب|در کوثر مصطفات جویم}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

در امثال و حکم، دعاها و نفرین‌های عامیانه و رسمی نیز از واژه بهشت، استفاده شده است. برای مثال، «بهشت آن‌جاست کآزاری نباشد»؛<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج1، ۱۳۵۷ش، ص479.</ref> «بهشت به سرزنشش نمی‌ارزد»؛ «بهشت را به بها نمی‌دهند، به بهانه می‌دهند»؛<ref>رفعتی، هزار مثل جیرفتی، ۱۳۷۹ش، ص۹۷؛{{سخ}}
سالاری، فرهنگ مردم کوهپایهٔ ساوه، ۱۳۷۹ش، ص۴۱۱؛{{سخ}}
دهخدا، امثال و حکم، ج1، ۱۳۵۷ش، ص479-480.</ref> «بهشت را بهشتی، اگر دنیا را بهشتی»؛<ref>دهخدا، امثال و حکم، ج1، ۱۳۵۷ش، ص480.</ref> «بهشت را نتوان یافت رایگان»؛ «چوب از بهشت اومده، چوب معلم از درخت بهشت است»؛<ref>شاملو، کتاب کوچه، حرف «ب»، دفتر دوم، ۱۳۵۷–۱۳۷۸ش، ص۱۹۰۱.</ref> «دنیا بهشت خران است»؛<ref>پارسا، مقایسهٔ تطبیقی امثال کردی و فارسی، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۷.</ref> «بهشت، زیر پای مادران است» و «سبکساری از بهشت آمده است».<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بهشت دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بهشت، سایت واژه‌یاب.]</ref> در دعای خیر برای دیگران نیز، ایرانیان معمولاً بهشتی شدن افراد و عزیزان را از خداوند تمنا می‌کنند، مانند «جای پدرت در بهشت باشد»،<ref>سالاری، فرهنگ مردم کوهپایهٔ ساوه، ۱۳۷۹ش، ص391.</ref> «الهی از حوض کوثر آب بخوری».<ref>کرباسی راوری، فرهنگ مردم راور، ۱۳۶۵ش، ص۱۰۹.</ref>

«بهشتی» و «بهشتی‌روی» نیز کنایه از خوب‌روی یا ساده‌روی به‌کار می‌رود، زیرا، در باور مردم، در بهشت، همه انسان‌ها، به‌جز [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]]، ساده‌رو و در ظاهری نوجوانانه حاضر خواهند شد.<ref>غیاث اللغات، ۱۳۴۹ش، ذیل واژه بهشتی‌روی.</ref>

==بهشت در هنر ایرانیان==
[[پرونده:بهشت.jpg|جایگزین=کاخ هشت بهشت تبریز|بندانگشتی|کاخ هشت بهشت تبریز]]
[[پرونده:بهشت۱.jpg|جایگزین=فرش بهارستان معروف به بهارخسرو متاثر از بهشت و خصوصیات آن|بندانگشتی|فرش بهارستان معروف به بهارخسرو متاثر از بهشت و خصوصیات آن]]
باغ در فرهنگ ایرانیان، نماد و آیینه‌ای از بهشت آسمانی است و [[زیبایی]] آن را یادآور می‌شود. باغ‌های معروف به هشت بهشت، سبک ویژه‌ای از معماری ایرانی را نشان می‌دهند که در نقاط مختلفی از ایران، بنا شده‌اند، مانند عمارت هشت ضلعی «هشت بهشت» در [[تبریز]] (دوره [[تیموریان]]). این نوع از طراحی و معماری ایرانیان، در هنر [[مینیاتور]] آن‌ها نیز مورد توجه بوده است.

برخی معتقدند که حتی طراحی فرش‌های ایرانی، متأثر از بهشت و خصوصیات آن است، مانند فرش‌های «بهار خسرو» که [[بهار]] جاودان را بازنمایی می‌کند.<ref>خوانساری، باغ ایرانی، ۱۳۸۳ش، ص۹–۱۰ و ۱۴ و ۳۱ و ۹۴.</ref> این تأثیر، موجب شد تا هنر [[قالی بافی|قالی‌بافی]] در نقاط مختلف [[ایران]] به هنر «قالی‌باغی» مشهور شود. در این شاخه هنری، طرح قالی معمولاً دارای باغ، حوض و جوی‌های مختلف و متعدد، عمارت و دار و درخت فراوان است. در نوع خاصی از این طراحی، زمینه قالی به مربع‌هایی تقسیم شده و داخل هر مربع، طرح کوچکی از بهشت نمایش داده می‌شود.<ref>Diamand, Oriental Rugs in the Metropolitan Museum of Art, 1973, P78-79, 83;{{سخ}}
Dilley, Oriental Rugs and Carpets, 1959, P55-58.</ref>

در [[نقاشی|نقاشی‌های]] رسم‌شده از بهشت، همواره درختی وجود دارد که نشان [[زندگی]]، جاودانگی و سرسبزی است. در دوره تیموریان، این نقش به‌صورت درختی سربرآورده از یک گلدان است.<ref>Golombek, The Timurid Architecture of Iran and Turan, 1988, Pic.376.</ref> نقش طاووس، به‌عنوان موجودی بهشتی، در اکثر آثار هنری، مانند مینیاتور، کاشی و ظروف فلزی به چشم می‌خورد. این نقش معمولاً به‌شکل دو طاووس قرینه (روبه‌روی هم) ترسیم شده است. درخت سرو نیز در باور ایرانیان، همواره نشان زندگی ابدی و نمادی از بهشت است<ref>Hillenbrand, Islamic Architecture, 1994, P.278-279.</ref> که در آثار هنری بر روی کاسه در کاشان، دیده می‌شود. حک کردن واژه بهشت، بر روی کاشی‌ها و ظروف سفالی نیز هنری است که نمونهٔ آن را می‌توان در کاشی‌های آستان قدس و ظروف سفالی کشف‌شده در نیشابور دید.<ref>قوچانی، کتیبه‌های سفال نیشابور، ۱۳۶۴ش، ص۲۶ و ۷۴ و ۱۳۲ و ۲۹۶، تصویرهای۳ و ۲۷ و ۵۶ و ۱۳۸؛{{سخ}}
قوچانی، اشعار فارسی کاشی‌های تخت سلیمان، ۱۳۷۱ش، ص18-19.</ref>

==بهشت در باور مردم ایران==
در باور ایرانیان، بهشت سرشار از سازش و آرامش است.<ref>Loeffler, Islam in Practice, 1988, P67.</ref> پس از مرگ، روح افراد نیکوکار به بهشت رفته و سرآغاز خوشی‌های آن‌ها خواهد بود. مُردن در روز [[عاشورا]] و برخی روزهای خاص، از نظر ایرانیان بسیار نیکو است و درهای بهشت به روی افراد درگذشته، باز خواهد بود.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ۱۳۸۷ش، ص۲۰۹.</ref> شادمان بودن چهره در هنگام مرگ نیز نشانه بهشتی بودن است. مُردن بر اثر یک دوره بیماری طولانی نیز موجب بهشتی شدن فرد می‌شود.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ۱۳۸۷ش، ص168.</ref>

بهشت، علاوه بر جایگاه آسمانی آن، در زبان عامیانه به‌معنای باغ و سرزمینی سرسبز نیز به کار می‌رود.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۲۹۱.</ref> مردم در تنکابن بر این باورند که خداوند، بهشت را برای پنج تن آل عبا، زینت داده است.<ref>خلعتبری لیماکی، فرهنگ مردم تنکابن، ۱۳۸۷ش، ص۵۰.</ref> در باور کهن برخی از مردم، کشتن زنبور به‌دلیل موذی و اهریمنی بودن آن، پاداشی برابر با یک دانهٔ [[خرما]] در بهشت دارد.<ref>طباطبایی اردکانی، فرهنگ عامهٔ اردکان، ۱۳۸۱ش، ص۴۵۲.</ref> مُردن در زمان [[کودک|کودکی]] نیز، فرد را به‌صورت مستقیم به بهشت هدایت می‌کند.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص328.</ref> کودکان، پس از مرگ به‌صورت بلبل یا پرنده‌ای دیگر درآمده و در هنگام ورود به بهشت، از فرشتگان الهی قول می‌گیرند که پدر و مادر آن‌ها را نیز به بهشت ببرند.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ۱۳۸۷ش، ص168.</ref>

خوردن تمام دانه‌های یک [[انار]]، به دلیل آن‌که یک دانه بهشتی در آن وجود دارد، موجب بهشتی شدن فرد می‌شود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم عامهٔ مردم خراسان، ۱۳۴۶ش، ص۲۶۸.</ref> در [[سیرجان]]، [[سروستان]] و [[خراسان]]، معتقدند که همهٔ آب‌های کره زمین، در روز [[جمعه]] به بهشت می‌روند، از این‌رو لباس شستن در روز جمعه را نکوهش می‌کنند؛ اگر ضرورتی در شستن رخت‌ها در روز جمعه پیش آید، فرد می‌تواند تکه‌ای از لباس [[سادات]] را نیز همراه با رخت‌های خود بشوید تا از این گناه، دور بماند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم عامهٔ مردم خراسان، ۱۳۴۶ش، ص۲۶9؛{{سخ}}
همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۳۲۶؛{{سخ}}
مؤید محسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۱ش، ص۴۷۲؛{{سخ}}
شاملو، کتاب کوچه، ۱۳۵۷–۱۳۷۸ش، حرف «آ»، دفتر اول، ص۱۰.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* قرآن کریم.
* آذرگشسب، اردشیر، مراسم مذهبی و آداب زرتشتیان، تهران، فروهر، ۱۳۷۲ش.
* آموزگار، ژاله و تفضلی، احمد، کتاب پنجم دینکرد: آوانویسی، ترجمه، تعلیقات و واژه‌نامه، تهران، معین، ۱۳۸۶ش.
* ارداویراف‌نامه، ترجمهٔ رحیم عفیفی، [[مشهد]]، دانشگاه مشهد، ۱۳۴۲ش.
* بویس، مری، تاریخ کیش زرتشت، ترجمهٔ همایون صنعتی‌زاده، تهران، توس، ۱۳۷۴–۱۳۷۵ش.
* بهار، مهرداد، پژوهشی در اساطیر ایران، تهران، آگه، ۱۳۸۷ش.
* پارسا، احمد، مقایسهٔ تطبیقی امثال کردی و فارسی، سنندج، دانشگاه کردستان، ۱۳۸۷ش.
* پورداود، ابراهیم، آناهیتا، به‌تحقیق مرتضی گرجی و میترا مهرآبادی، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۸۰ش.
* جفری، آرتور، واژه‌های دخیل در قرآن مجید، ترجمهٔ فریدون بدره‌ای، تهران، توس، ۱۳۷۲ش.
* حسن‌دوست، محمد، فرهنگ ریشه‌شناختی زبان فارسی، تهران، فرهنستان زبان و ادب فارسی، ۱۳۸۳ش.
* خاقانی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۰ش.
* خلعتبری لیماکی، مصطفی، فرهنگ مردم تنکابن، تهران، پازینه، ۱۳۸۷ش.
* خوانساری، مهدی و دیگران، باغ ایرانی، ترجمهٔ مهندسین مشاور آران، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۳ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۷ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۰ش.
* رفعتی، حسین، هزار مثل جیرفتی، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۷۹ش.
* سالاری، عبدالله، فرهنگ مردم کوهپایهٔ ساوه، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۹ش.
* شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، ۱۳۵۷–۱۳۷۸ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم عامهٔ مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۴۶ش.
* طباطبایی اردکانی، محمود، فرهنگ عامهٔ اردکان، تهران، شورای فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
* طبرسی، فضل بن حسن، تفسیر مجمع البیان، بی‌جا، بی‌نا، بی‌تا.
* غیاث‌اللغات، غیاث‌الدین محمد رامپوری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۹ش.
* کرباسی راوری، علی، فرهنگ مردم راور، تهران، بلخ، ۱۳۶۵ش.
* کرمانی، محمدکریم، «مقصود از اینکه جسم مؤمن «ارض بهشت» او ست چیست؟»، به‌تحقیق هانری کربن، ترجمهٔ ضیاءالدین دهشیری، تهران، ارض ملکوت، ۱۳۵۸ش.
* فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ اسفند ۱۴۰۰ش.
* قوچانی، عبدالله، اشعار فارسی کاشی‌های تخت سلیمان، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۱ش.
* قوچانی، عبدالله، کتیبه‌های سفال نیشابور، تهران، وزارت ارشاد اسلامی، ۱۳۶۴ش.
* ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، ترجمهٔ مهدی روشن‌ضمیر، تهران، شفیعی، ۱۳۸۷ش.
* مکنزی، دیویدنیل، فرهنگ کوچک زبان پهلوی، ترجمهٔ مهشید میرفخرایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
* مؤید محسنی، مهری، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۱ش.
* مینوی خرد، ترجمهٔ احمد تفضلی، تهران، توس، ۱۳۶۴ش.
* نهج‌البلاغه، ترجمهٔ جعفر شهیدی، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۸ش.
* هادخت نسک، ترجمهٔ مهشید میرفخرایی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۶ش.
* همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، تهران، به نشر، ۱۳۷۱ش.
* Bartholomae, Ch. , Altiranisches Wörterbuch, Strassburg, 1904.
* Diamand, M. S. , Oriental Rugs in the Metropolitan Museum of Art, New York, 1973
* Dilley, A. U. , Oriental Rugs and Carpets, New York, 1959
* Golombek, L. and D. Wilber, The Timurid Architecture of Iran and Turan, Princeton, 1988
* Hillenbrand, R. , Islamic Architecture, Edinburgh, 1994
* Loeffler, R. , Islam in Practice, New York, 1988.
* Nyberg, H. S. , A Manual of Pahlavi, Wiesbaden, 1974.
{{پایان منابع}}

بهشت - تاریخچهٔ نسخه‌ها