https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A8%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8Cبیتخوانی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T19:22:17Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%A8%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=43398&oldid=prevامان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۴۰2026-05-09T11:40:08Z<p></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۱۰</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><big>'''بیتخوانی'''</big>؛ نوعی شعرخوانی فردی یا گروهی در جشنها و مجالس شادی.<br></div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><big>'''بیتخوانی'''</big>؛ نوعی شعرخوانی فردی یا گروهی در جشنها و مجالس شادی.<br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr>
<tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بیتخوانی، نوعی سرود مناسب برای مجلس عروسی و شامل تکبیتها، دوبیتیها و رباعیهایی است که در تمام مراحل عروسی با آواز بلند، خوانده میشود. این نوع از شعرخوانی در مراسمهای شادی دیگر مانند ختنهسوران نیز خوانده میشود. در برخی مناطق ایران، بیتخوانی بهصورت گروهی و با آهنگ ويژهی همان منطقه و متناسب با موسیقی مقامی آن خطه، انجام میشود. بیشتر این بیتها از زبان مادر، یا خواهر عروس خوانده میشوند. در مناطقی مانند بوشهر، به اشعاری که در مراسم سوگواری خوانده میشوند نیز «بیت» گفته و به این کار «بیتخوانی» میگویند. بیتخوانی سوگ، از اساس با بیتخوانی عروسی، متفاوت است و بسیاری از مردم، این نوع از بیتخوانی را با نام «بیت وارونه» یا «بیت عزا» میشناسند.<ref>وجدانی، فرهنگ جامع موسیقی ایرانی، ۱۳۸۶ش، ج1، ص160؛ <br></div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>بیتخوانی، نوعی سرود مناسب برای مجلس عروسی و شامل تکبیتها، دوبیتیها و رباعیهایی است که در تمام مراحل عروسی با آواز بلند، خوانده میشود. این نوع از شعرخوانی در مراسمهای شادی دیگر مانند <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[</ins>ختنهسوران<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>نیز خوانده میشود. در برخی مناطق ایران، بیتخوانی بهصورت گروهی و با آهنگ ويژهی همان منطقه و متناسب با موسیقی مقامی آن خطه، انجام میشود. بیشتر این بیتها از زبان مادر، یا خواهر عروس خوانده میشوند. در مناطقی مانند بوشهر، به اشعاری که در مراسم سوگواری خوانده میشوند نیز «بیت» گفته و به این کار «بیتخوانی» میگویند. بیتخوانی سوگ، از اساس با بیتخوانی عروسی، متفاوت است و بسیاری از مردم، این نوع از بیتخوانی را با نام «بیت وارونه» یا «بیت عزا» میشناسند.<ref>وجدانی، فرهنگ جامع موسیقی ایرانی، ۱۳۸۶ش، ج1، ص160؛ <br></div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شریفیان، اهل ماتم (آواها و آیین سوگواری در بوشهر)، ۱۳۸۳ش، ص59.</ref> </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شریفیان، اهل ماتم (آواها و آیین سوگواری در بوشهر)، ۱۳۸۳ش، ص59.</ref> </div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==واژهشناسی==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==واژهشناسی==</div></td></tr>
</table>امان الله فصیحیhttps://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%A8%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C&diff=30701&oldid=prevزهرا فاضل: صفحهای تازه حاوی «<big>'''بیتخوانی'''</big>؛ نوعی شعرخوانی فردی یا گروهی در جشنها و مجالس شادی.<br> بیتخوانی، نوعی سرود مناسب برای مجلس عروسی و شامل تکبیتها، دوبیتیها و رباعیهایی است که در تمام مراحل عروسی با آواز بلند، خوانده میشود. این نوع از شعرخوانی در...» ایجاد کرد2026-04-22T10:45:41Z<p>صفحهای تازه حاوی «<big>'''بیتخوانی'''</big>؛ نوعی شعرخوانی فردی یا گروهی در جشنها و مجالس شادی.<br> بیتخوانی، نوعی سرود مناسب برای مجلس عروسی و شامل تکبیتها، دوبیتیها و رباعیهایی است که در تمام مراحل عروسی با آواز بلند، خوانده میشود. این نوع از شعرخوانی در...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div><big>'''بیتخوانی'''</big>؛ نوعی شعرخوانی فردی یا گروهی در جشنها و مجالس شادی.<br><br />
<br />
بیتخوانی، نوعی سرود مناسب برای مجلس عروسی و شامل تکبیتها، دوبیتیها و رباعیهایی است که در تمام مراحل عروسی با آواز بلند، خوانده میشود. این نوع از شعرخوانی در مراسمهای شادی دیگر مانند ختنهسوران نیز خوانده میشود. در برخی مناطق ایران، بیتخوانی بهصورت گروهی و با آهنگ ويژهی همان منطقه و متناسب با موسیقی مقامی آن خطه، انجام میشود. بیشتر این بیتها از زبان مادر، یا خواهر عروس خوانده میشوند. در مناطقی مانند بوشهر، به اشعاری که در مراسم سوگواری خوانده میشوند نیز «بیت» گفته و به این کار «بیتخوانی» میگویند. بیتخوانی سوگ، از اساس با بیتخوانی عروسی، متفاوت است و بسیاری از مردم، این نوع از بیتخوانی را با نام «بیت وارونه» یا «بیت عزا» میشناسند.<ref>وجدانی، فرهنگ جامع موسیقی ایرانی، ۱۳۸۶ش، ج1، ص160؛ <br><br />
شریفیان، اهل ماتم (آواها و آیین سوگواری در بوشهر)، ۱۳۸۳ش، ص59.</ref> <br />
==واژهشناسی==<br />
بیت، حاوی دو مصرع است که در اصطلاح عام بهمعنی شعر است، اما بهطور خاص، به شعر شاد اشاره دارد. «بیت» در نقاط مختلف ایران، نامهای متفاوتی دارد؛ در بوشهر، به بخشی از بیتها که ریتم تندتری دارند «چوبی»<ref>باباچاهی، شروه و شروهسرایی در جنوب، ۱۳۶۸ش، ص۲۶.</ref> و سایر انواع آن را همان «بیت» میخوانند.<ref>احمدی ریشهری، سنگستان، ۱۳۸۲ش، ج1، ص80.</ref> مردم بختیاری آن را «دُوالالی» و «هِیوَله»، لرستانیها «مَتَل»،<ref>حنیف، سور و سوگ در فرهنگ عامۀ لرستان و بختیاری، ۱۳۸۶ش، ص۶۶.</ref> ترکمنها «توی آیدیم لاری»<ref>قوجق، «گونههای مختلف ادبیات شفاهی مردم ترکمن»، ۱۳۷۶ش، ص۱۲۷.</ref> و «اَولَنگ»،<ref>معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، ۱۳۸۳ش، ج3، ص1913.</ref> سیرجانیها «آبادون»،<ref>مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، ۱۳۸۶ش، ج2، ص76.</ref> سیستانیها «آلوکه»، بلوچستانیها «نازینَک» و «لارو»، در بندر کُنگ «شابور» و «سورو»، در استان فارس «واسونک»، در برخی از شهرهای بوشهر «سُرور»،<ref>شریفیان، «بیتخوانـی در بوشهر»، ۱۳۸۱ش، ص44.</ref> در میناب «باسِنَک»<ref>سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۷.</ref> و در فسا آن را «آسونَک»<ref>رضایی، شهر من فسا، ۱۳۸۷ش، ص۵۱۶.</ref> میخوانند.<br />
==بیتخوانی در نقاط مختلف ایران== <br />
سنت بیتخوانی در بیشتر مناطق ایران، ويژهی مجافل زنانه است. اشعار بیتخوانی به تمام مراحل عروسی، مانند خواستگاری، رختبُران، حنابندان، حمامبُران، عقدکنان، حجلهبندان، جهیزبُران و عروسکشان، میپردازد. مضمون و محتوای این ابیات نیز بیشتر در ستایش عروس و داماد و آرزوی خوشبختی برای آنها است. گاهی در نقاط مختلف ایران، شعرهای یکسانی خوانده میشود؛ برای مثال میتوان به بیتی که در مراسم حنابندان در خراسان، بوشهر، شاهرود و خور خوانده میشود، اشاره کرد:<ref>فقیری، سیری در ترانههای محلی، ۱۳۸۵ش، ص۲۰۴.</ref><br><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|عروس حنا میبنده، چار دَس و پاش میبنده|اگر حنا نباشه دل به خدا میبنده}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}} <br />
<br />
==مراسم بیتخوانی==<br />
این مراسم در مناطق مختلف، همسان موسیقی مخصوص آن منطقه اجرا میشود.<ref>نصری اشرفی، نمایش و موسیقی در ایران، ۱۳۸۳ش، ج3، ص84.</ref> در برخی از شهرها و روستاهای ایران، بیتخوانی را بدون استفاده از ساز و تنها با همراهی جمعیت میخوانند. بیتخوانی، گاهی توسط افراد غیرحرفهای و گاهی توسط آوازخوانهای حرفهای صورت میگیرد. در استان فارس، واسونکها، کسانی هستند که آواز خوشی داشته و همزمان با دفزدن به خواندن ابیاتی متناسب با موضوع جشن، مشغول میشوند. این تکخوانی، با صدای کِل کشیدن و هلهلهی زنان دیگر در پایان هر بیت همراه میشود.<ref>همایونی، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۴۸- ۱۳۴۹ش، ص۵۰۱؛ <br><br />
همایونی، «واسونک»، ۱۳۷۶ش، ص44.</ref> در سیرجان، بیتخوانی بر عهدهی زنانی است که بهصورت حرفهای به این کار پرداخته و در ازای آن نیز دستمزد دریافت میکنند. زنان دیگر نیز برای همراهی با خواننده، تک مصرعهایی را تکرار میکنند. برای مثال، خواننده زن بههمراه دایره زنگی یا دفنوازی میگوید: <br><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|اومدیم حجله ببندیم، نیومدیم سِیل (تماشا) بکنیم|تَش بنداز تو سماور تا چایی میل بکنیم}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}} <br />
<br />
و بعد زنان حاضر در مجلس، بهصورت گروهی، ادامه میدهند:<br><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|یار مبارک بادا |همگی سلامت بادا}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}} <br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|بادا بادا بادا|ایشالا مبارک بادا}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
همین ابیات، با تغییراتی اندک و شیوه همراهی زنان دیگر در خراسان نیز اجرا میشود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۴-۱۸۵.</ref><br><br />
<br />
در مناطقی مانند میناب، بیتخوانی را با اشعاری در مدح امامان شیعه شروع میکنند. برای مثال میتوان به ابیات زیر که بسیار متداول است، اشاره کرد:<ref>سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۲۲6-229.</ref><br><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|امام اولی آمد به میدان|ملائک بر سرش میخواند کُران (قرآن)}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|اگر اسم محمد بر کرارن (برقرارن)|علی در خدمت پروردگارن}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
در میان مردم بختیاری، بویراحمدی و برخی از شهرهای خوزستان، خواندن این نوع از اشعار توسط مردان نیز رایج است. آنها، هنگام بیتخوانی به نوعی رقص سنتی که «دستمال بازی» نام دارد مشغول میشوند. در بیتخوانی مردان، ابتدا یک نفر بیتی را خوانده، سپس توسط جمعیت حاضر با لحن و آهنگی خاص، تکرار میشود.<br><br />
<br />
مردم بوشهر، بیتخوانی را همراه با نواختن سازهای «نیجفتی» و «نیانبان» میخوانند.<ref>شریفیان، «بیتخوانـی در بوشهر»، ۱۳۸۱ش، ص45.</ref> در پایان هر بیت نیز زنان کِل میکشند.<br><br />
<br />
از دیگر اشتراکات بیت خوانی، در نقاط مختلف ایران، خواندن اشعاری با محتوای طنز و خندهآور است. برای مثال، در صورت نارضایتی نوازنده و خواننده از غذای مجلس جشن، آنها میگویند:<ref>مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، ۱۳۸۶ش، ج2، ص112.</ref><br><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|اسب سبز لقلقی، زیرِ پای سید منتقی|ما میریم عروس بیاریم، کومِ (شکم) گشنه پاپتی}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
==بیتخوانی در کشورهای دیگر==<br />
سنت بیتخوانی، در افغانستان، تاجیکستان و دیگر کشورهای آسیای میانه نیز رایج است. در تاجیکستان، هنگام اجرای مراسم «سرشویان عروس»، زنان و دخترانی که از نزدیکان و دوستان عروس هستند، همزمان با دفنوازی این ابیات را زمزمه میکنند:<ref>Asrari, Ejodiëti Dakhanakii Khalqi Tojik, 1980, P68.</ref><br><br />
<br />
زنان: گل عروسک، سر بشوی، پگه (پگاه) وعده رفتنه<br />
عروس: سَرمَه شسته چه کنم؟، ناشستگیم (ناشستنم) بهتره <br><br />
<br />
در برخی مناطق دیگر از تاجیکستان، زنان در مراسم سرشویان عروس، به ستایش او و خانوادهی او پرداخته و میگویند:<ref>میرزازاده، «نامهای رسوم تاجیکی با پسوند (آن)»، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۷.</ref> <br><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|گل گل عروس، عروس |گل گل عروس، عروس}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|تخت تو بلند، عروس|اسپ تو سمند، عروس}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|یالهاش همه زرکاری|خوب پدرِ شیر داری}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|از چشمهای نرگست| قطره قطره آب آید}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
از جمله اشعار معروف در افغانستان میتوان به ابیات خواندهشده توسط آنها، در مراسم حنابندان اشاره کرد:<br><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|امشو چه شو است همرای تو یار شدم| پیچیده به گردنت چو طومار شدم}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|امشو چه شو است که تیل گیس میسوزه| کالای بیبی عروسه خیاط میدوزه}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
پس از این بیتها، زنان، بهصورت گروهی ادامه میدهند: «حنا بیارین بر دستش بمالین».<ref>عابدف، آوای دلها، ۱۹۹۹م، ص۹۴-۹۵.</ref><br><br />
<br />
در هنگام مراسم عروسبُران نیز آنها میخوانند:<br><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|بَرآر، برآر خوش روته (بیرون بیاور دختر زیبایت را)|خوشروی سیرابروته (دختر زیبای پُرابرویت را)}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|برآر برآرش کنید|آچش برآرش کنید (مادر! دختر را بیرون بیاور)}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|دل آچَش نمیشَد (دل مادرش راضی نمیشود)| خالَش برآرش کنید (خالۀ دختر! دختر را بیرون بیاور)}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
خواننده، بیت آخر را با تغییر کلمه خاله به عمه، خواهر و سایر اقوام، ادامه میدهد. زنان دیگر نیز به قصد همراهی با بیتخوان، ادامه میدهند:<ref>میرزازاده، «نامهای رسوم تاجیکی با پسوند (آن)»، ۱۳۸۳ش، ص۱71-172.</ref> <br><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|برآ برآرش کنید|به اسب سوارش کنید}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
از کهنترین آثار مربوط به بیتخوانی در تاجیکستان، میتوان به «سلامنامه» اشاره کرد که پیشینهای کهن داشته و بیش از 110 بیت را شامل میشود. این ابیات، در ابتدا با نعت پیامبر، یاران او، ستایش اولیا و مزارات بخارا شروع میشود، سپس به خوشامدگویی به مهمانان از زبان پدر داماد و ستایش عروس و داماد میرسد.<ref>بابایف، «نسخۀ خطی سلامنامه»، ۱۳۷۳ش، ص5-19.</ref> <br><br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}} <br />
==منابع== <br />
* احمدی ریشهری، عبدالحسین، سنگستان، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۲ش.<br />
* باباچاهی، علی، شروه و شروهسرایی در جنوب، تهران، اقبال لاهوری، ۱۳۶۸ش.<br />
* بابایف، سراجالدین و قهار، روشن، «نسخۀ خطی سلامنامه»، دوشنبه، مردم گیاه، س 2، شماره 1-2، ۱۳۷۳ش.<br />
* حنیف، محمد، سور و سوگ در فرهنگ عامۀ لرستان و بختیاری، تهران، طرح آینده، ۱۳۸۶ش.<br />
* رضایی، غلامرضا، شهر من فسا، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۷ش.<br />
* سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، زوفا، ۱۳۸۶ش.<br />
* شریفیان، محسن، اهل ماتم (آواها و آیین سوگواری در بوشهر)، تهران، دیرین، ۱۳۸۳ش.<br />
* شریفیان، محسن، «بیتخوانـی در بوشهر»، فرهنگ مردم، تهران، س 1، شماره 2، ۱۳۸۱ش.<br />
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.<br />
* عابدف، دادجان و آریانفر، شمسالحق، آوای دلها، دوشنبه، بینا، ۱۹۹۹م.<br />
* فقیری، ابوالقاسم، سیری در ترانههای محلی، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۵ش.<br />
* قوجق، یوسف، «گونههای مختلف ادبیات شفاهی مردم ترکمن»، شعر، بیجا، شماره 21، ۱۳۷۶ش.<br />
* معطوفی، اسدالله، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.<br />
* مؤیدمحسنی، مهری، فرهنگ عامیانۀ سیرجان، کرمان، مرکز کرمانشناسی، ۱۳۸۶ش.<br />
* میرزازاده، سیفالدین و منصور محمودف، «نامهای رسوم تاجیکی با پسوند (آن)»، نامۀ پژوهشگاه، دوشنبه، س 4، شماره 7، ۱۳۸۳ش.<br />
* نصری اشرفی، جهانگیر، نمایش و موسیقی در ایران، تهران، آرون، ۱۳۸۳ش.<br />
* وجدانی، بهروز، فرهنگ جامع موسیقی ایرانی، تهران، گندمان، ۱۳۸۶ش.<br />
* همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، تهران، به نشر، ۱۳۴۸- ۱۳۴۹ش.<br />
* همایونی، صادق، «واسونک»، شعر، بیجا، شماره 21، ۱۳۷۶ش.<br />
* Asrari, V. and R. Amonov, Ejodiëti Dakhanakii Khalqi Tojik, Dushanbe, 1980</div>زهرا فاضل