https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%A8%DB%8C%D8%AFبید - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T14:03:30Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%A8%DB%8C%D8%AF&diff=30117&oldid=prevزهرا فاضل: صفحهای تازه حاوی «تصویری از بید مجنون {{درشت|'''بید'''}}؛ یکی از گونههای درختان زیبا و بیثمر درخت بید، که در زبان عربی «صفصاف» نامیده میشود، انواع مختلفی دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بید دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه بید، سایت واژه...» ایجاد کرد2026-04-20T10:45:24Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A8%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%AC%D9%86%D9%88%D9%86.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:بید-مجنون.jpg (صفحه وجود ندارد)">300px|thumb|left|تصویری از بید مجنون</a> {{درشت|'''بید'''}}؛ یکی از گونههای درختان زیبا و بیثمر درخت بید، که در <a href="/wiki/%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86_%D8%B9%D8%B1%D8%A8%DB%8C" title="زبان عربی">زبان عربی</a> «صفصاف» نامیده میشود، انواع مختلفی دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بید دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه بید، سایت واژه...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:بید-مجنون.jpg|300px|thumb|left|تصویری از بید مجنون]]<br />
{{درشت|'''بید'''}}؛ یکی از گونههای درختان زیبا و بیثمر<br />
<br />
درخت بید، که در [[زبان عربی]] «صفصاف» نامیده میشود، انواع مختلفی دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بید دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه بید، سایت واژهیاب.]</ref> در ایران، ۱۳ نوع مختلف درخت و درختچهٔ بید وجود دارد. این درختان، معمولاً در مناطق مرطوب و در کنار رودخانهها رویش دارند.<ref>نیاکی، گیاهان کشاورزی ایران، ۱۳۵۷ش، ص۸؛{{سخ}}<br />
گلگلاب، گیاهشناسی، ۱۳۲۶ش، ص۲۷۱–۲۷۲.</ref> درختان بیدمشک و بید مجنون، از مشهورترین انواع درختان بید هستند. درخت بید، درختی بیثمر، سایهدار و دارای شاخههای مستقیم و بلند است. چوب این درخت، کمدوام و پوست آن حاوی مادهای بهنام «سالیسین» است که خاصیت تببری دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/بید معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه بید، سایت واژهیاب.]</ref><br />
<br />
==نامهای درخت بید==<br />
بید از واژه «بیذ» در [[زبان فارسی|فارسی]] نو که برگرفته از واژه «ویت» در فارسی میانه است، گرفته شده و بهمعنی گیاه یا شاخهٔ بالارونده و آبدوست است.<br />
<br />
انواع مختلفی از درخت بید، در بسیاری از مناطق ایران وجود دارد و به نامهای مختلفی معروف هستند. در [[مازندران]] این درخت به «فیک»، «فِک»، «فیکا» یا «فوکا»؛ در [[گیلان]] به «وی»، «ویدار» یا «ویهدار»؛ در ارسباران به «سویت»، در مینودشت به «سوگوت» و در [[کردستان]] به «پی»<ref>ثابتی، درختان و درختچههای ایران، ۱۳۴۴ش، ص۳۳۵ و ۳۳۸.</ref> معروف است.<br />
<br />
==کاربردهای درخت بید==<br />
درخت بید، ظاهری زیبا همراه با سایهای بسیار دارد. چوب این درخت نیز برای تهیه زغال، ابزارآلات چوبی و تولید رنگهای متنوع استفاده میشود. عصاره پوست و برگ درخت [[بید]]، کاربرد خوراکی و پزشکی دارد و شاخههای آن نیز در مناسک آیینی و مذهبی استفاده میشود.<br />
<br />
در زندگی روستایی از بید، بهدلیل بلندی آن، برای پیشبینی آب و هوا استفاده میکردند. عسلک، ترشح مادهای چسبناک در درخت بید، نشان از سرمای شدید [[زمستان]] دارد.<ref>علمداری، فرهنگ عامیانهٔ دماوند، ۱۳۷۹ش، ص۱۸۴.</ref> همچنین، سایه دلنشین این درخت، سبب شده تا در اغلب تفرجگاهها، درخت بید کاشته شود.<ref>شهاب کوملهای، فرهنگ عامهٔ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۲۹.</ref><br />
<br />
شاخههای درخت بید، بهمنظور برکتخواهی در سفره [[هفتسین]]، قرار میگرفت.<ref>رضی، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، ۱۳۷۱ش، ص۳۵۸.</ref> عرق بیدمشک نیز کاربرد فراوانی دارد و بهصورت شربت یا به تنهایی مصرف میشود.<br />
<br />
==پیشینه درخت بید==<br />
[[پرونده:بید.jpg|300px|thumb|left]]<br />
گستره جغرافیایی این درخت در [[ایران]] زیاد است و تا ارتفاع ۲۰۰۰ متری از سطح دریا در مناطق کردستان، [[خراسان]]، زاگرس و نیز البرز دیده شدهاند. در ایران باستان، درخت بید همچون نخل، [[پسته]] و [[سرو]]، از از اهمیتی ویژه برخوردار بود.<ref>Jorét, Les Plantes dans l'antiquité et au moyen âge, 1904, P28, 102, 105-107.</ref><br />
<br />
محققان و مورخان بسیاری به درختان بید، زمان کِشت آنها و خواص درمانی و غیردرمانی آنها اشاره کردهاند. برای مثال، رشیدالدین فضلالله، کِشت این درخت را در هر چهار فصل [[بهار]]، [[تابستان]]، [[پاییز]] و [[زمستان]] مناسب دانسته و نوع «بیل دسته» ی درختان بید را از سایر انواع آن، محکمتر و در عین حال سبکتر معرفی کرده است. از درختان بیدمشک [[سمرقند]] و [[بخارا]] نیز در منابع بسیاری یاد شده است. فضلالله، همچنین معتقد است که پیوند این درخت به درختانی همچون نارنج، [[سیب]]، [[ترنج]]، لیمو، [[به]] و سایر انواع میوهها، منجر به خوشبوتر شدن ثمرهٔ این درختان میشود.<ref>رشیدالدین فضلالله، آثار و احیاء، ۱۳۶۸ش، ص38.</ref><br />
<br />
==بید در علم طب==<br />
از منظر [[طب سنتی ایران|طب سنتی]]، همهٔ انواع درختان بید، دارای مادهای هستند که در درمان درد مفاصل مؤثر بوده و نیز خاصیتی تببُر دارند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/بید دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه بید، سایت واژهیاب.]</ref> همچنین در آثار بسیاری، به خاصیت طراوتبخشی و خنککنندگی آن، که برای درمان سردرد نیز مفید است، اشاره شده است.<ref>ابنوحشیه، الفلاحة النبطیة، ج1، ۱۹۹۳م، ص170-171؛{{سخ}}<br />
ابنجزار، زاد المسافر، ج1، ۲۰۰۰م، ص86 و 88.</ref> صمغ این درخت، خاصیت قبضیت قوی دارد و برای تقویت قوه بینایی، دفع زردی (یرقان) و درمان نارسایی کبد مفید است.<ref>ابنرشد، الکلیات، ۱۹۳۹م، ص38.</ref> در سفرنامههای بسیاری از جهانگردان نیز، به ویژگیهای زیبایی ظاهری، فرحبخشی، رایحه دلانگیز انواع بید، بهخصوص درخت بیدمشک، اشاراتی شده است.<ref>سالور، روزنامهٔ خاطرات، ج5، ۱۳۷۷ش، ص3344؛{{سخ}}<br />
ملگونف، سفرنامه به سواحل جنوبی دریای خزر، ۱۳۶۴ش، ص۱۴۶؛{{سخ}}<br />
پولاک، سفرنامه، ۱۳۶۱ش، ص۳۷۰–۳۷۱؛ مرگان، ایران، مطالعات جغرافیایی، ج1، ۱۳۳۸ش، ص74 و 368.</ref><br />
<br />
ابومنصور موفق هروی، بید را دارای طبعی سرد و خشک دانسته که قابضیت بسیار و شدیدی داشته و برای تقویت دل و مغز مفید است.<ref>ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص130-131.</ref> برخی، برگ بید را در کنار سایر انواع ادویه استفاده کرده<ref>اخوینی بخاری، هدایة المتعلمین، ۱۳۴۴ش، ص۶۶۵ و ۷۶۴.</ref> و معتقدند که پوست بید، خون دماغ را بند میآورد.<ref>کشکری، کناش فی الطب، ۱۴۱۴ق، ص115.</ref> از خواص دیگر بید، میتوان به خاصیت نرمکنندگی شیره بید، استفاده از آن در درمان زگیل، تسکینبخش بودن شکوفه و آب درخت بید، دفع چرک گوش با استفاده از عصاره بید،<ref>ابنسینا، قانون، ج2، ۱۳۶۴ش، ص344.</ref> تببُری و رفع عطش و خفقان<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۸۶ش، ص183.</ref> اشاره کرد.<br />
<br />
عرق بیدمشک، همچون سایر عرقیجات ایرانیان (عرق نعنا، عرق بابونه)، از دیرباز تولید شده<ref>حاتمی، باورها و رفتارها، ۱۳۸۵ش، ص۲۳۶؛{{سخ}}<br />
مظلومزاده، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، ۱۳۸۳ش، ص۲۵۵.</ref> و برای تقویت قلب،<ref>رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۴۰۶؛{{سخ}}<br />
دریابندری، کتاب مستطاب آشپزی، ج1، ۱۳۷۸ش، ص469.</ref> درمان بیماریهای پوستی، ناراحتیهای عصبی،<ref>اسدیان خرمآبادی، باورها و دانستهها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۲۶۹ و ۲۷۲ و ۲۷۳ و ۲۷۵.</ref> کماشتهایی، [[تب]]،<ref>محتاط، سیمای اراک، ۱۳۶۸ش، ص۹۳.</ref> و افت فشارخون مفید است.<br />
<br />
==بید در ادبیات فارسی==<br />
[[حافظ]] به لرزان بودن این درخت اشاره کرده و میگوید:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh290 حافظ، غزلیات، غزل شماره 290، بیت 2، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}<br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|چو بید بر سر ایمان خویش میلرزم|که دل به دست کمان ابروییست کافرکیش}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
[[سعدی شیرازی|سعدی]] نیز، از ویژگی بیثمر بودن بید، در شعر خود بهره گرفته است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghete2/sh119 سعدی، مواعظ، قطعات، شماره 119، بیت 3، سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}<br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|هر درختی ثمری دارد و هرکس هنری|من بیمایهٔ بدبخت، تهیدست چو بید}}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
بوی خوش درخت بید، برگهای زیبای آن و دُمبرگهای کوتاه آن، هرکدام مصداق تشبیهاتی در ادبیات فارسی شده است.<ref>گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص۵۴–۵۵.</ref> در ضربالمثلهای ایرانی میتوان به مثل معروف «بیدی نیست که از این بادها بلرزد» اشاره کرد. زیباترین نوع بید، با نام بیدمجنون، با شاخههایی بلند و باریک، در متون بسیاری به کنایه از شیفته و معلق بودن آمده است. همچنین، بید، بهدلیل داشتن شاخ و برگ افتاده و ظریف، به زلف و موی پریشان معشوق تشبیه شده است. برخی، این سَر به زیری درخت بید را از شرمساری او بهدلیل بیثمری دانستهاند.<ref>گرامی، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، ۱۳۸۶ش، ص۵6-57.</ref><br />
<br />
در قصهها و منظومههای زبان پارسی، به بلندی و پرتراکم بودن شاخ و برگ این نوع از درختان اشاره شده و سایهٔ آن به میعادگاهی برای خلوت عشاق تشبیه شده است.<ref>صبحی مهتدی، افسانهها، ۱۳۸۵ش، ص۱۳۷–۱۳۸.</ref> ظاهر خاص برگهای بید به تیر و نیزه و آب بید نیز به دارویی هوشآور تشبیه شدهاند.<ref>ارجانی، سمک عیار، ج1، ۱۳۴۷ش، ص26؛{{سخ}}<br />
قصهٔ امیرالمؤمنین حمزه، ۱۳۶۲ش، ص166.</ref><br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
==منابع==<br />
{{آغاز منابع}}<br />
* ابنجزار، احمد، زاد المسافر، بهتحقیق محمد سویسی و دیگران، تونس، المجمع التونسی للعلوم و الآداب و الفنون، ۲۰۰۰م.<br />
* ابنرشد، محمد، الکلیات، بیجا، منشورات الدار البیضاء، ۱۹۳۹م.<br />
* ابنسینا، قانون، ترجمهٔ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۶۴ش.<br />
* ابنوحشیه، احمد، الفلاحة النبطیة، بهتحقیق توفیق فهد، دمشق، چاپ توفیق فهد، ۱۹۹۳م.<br />
* ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقائق الادویة، بهتحقیق احمد بهمنیار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.<br />
* اخوینی بخاری، ربیع، هدایة المتعلمین، بهتحقیق جلال متینی، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۴۴ش.<br />
* ارجانی، فرامرز، سمک عیار، بهتحقیق پرویز خانلری، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۷ش.<br />
* اسدیان خرمآبادی، محمد و دیگران، باورها و دانستهها در لرستان و ایلام، تهران، مرکز مردمشناسی ایران، ۱۳۵۸ش.<br />
* پولاک، یاکوب ادوارد، سفرنامه، ترجمهٔ کیکاووس جهانداری، تهران، خوارزمی، ۱۳۶۱ش.<br />
* ثابتی، حبیبالله، درختان و درختچههای ایران، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۴ش.<br />
* حاتمی، حسن، باورها و رفتارها، تهران، سازمان فرهنگی هنری شهرداری تهران، ۱۳۸۵ش.<br />
* حافظ، غزلیات، غزل شماره ۲۹۰، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۷ اسفند ۱۴۰۰ش.<br />
* حکیم مؤمن، محمد، تحفة المؤمنین، بهتحقیق روجا رحیمی و دیگران، تهران، مؤسسه نشر شهر، ۱۳۸۶ش.<br />
* دریابندری، نجف، کتاب مستطاب آشپزی، تهران، کارنامه، ۱۳۷۸ش.<br />
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۷ اسفند ۱۴۰۰ش.<br />
* رشیدالدین فضلالله، آثار و احیاء، بهتحقیق منوچهر ستوده و ایرج افشار، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.<br />
* رضایی، جمال، بیرجندنامه، بهتحقیق محمود رفیعی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۱ش.<br />
* رضی، هاشم، گاهشماری و جشنهای ایران باستان، تهران، بهجت، ۱۳۷۱ش.<br />
* سالور، قهرمان میرزا (عینالسلطنه)، روزنامهٔ خاطرات، بهتحقیق مسعود سالور و ایرج افشار، تهران، اساطیر، ۱۳۷۷ش.<br />
* سعدی، مواعظ، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۷ اسفند ۱۴۰۰ش.<br />
* شهاب کوملهای، حسین، فرهنگ عامهٔ کومله، رشت، گیلکان، ۱۳۸۶ش.<br />
* صبحی مهتدی، فضلالله، افسانهها، بهتحقیق حمیدرضا خزاعی، مشهد، ماهجان، ۱۳۸۵ش.<br />
* علمداری، مهدی، فرهنگ عامیانهٔ دماوند، تهران، فیض کاشانی، ۱۳۷۹ش.<br />
* کشکری، یعقوب، کناش فی الطب، بهتحقیق علی شیری، بیروت، مؤسسه عزالدین، ۱۴۱۴ق.<br />
* گرامی، بهرام، گل و گیاه در هزار سال شعر فارسی، تهران، سخن، ۱۳۸۶ش.<br />
* گلگلاب، حسین، گیاهشناسی، تهران، بینا، ۱۳۲۶ش.<br />
* قصهٔ امیرالمؤمنین حمزه، بهتحقیق جعفر شعار، تهران، بینا، ۱۳۶۲ش.<br />
* محتاط، محمدرضا، سیمای اراک، تهران، آگه، ۱۳۶۸ش.<br />
* مرگان، ژاک، ایران، مطالعات جغرافیایی، ترجمهٔ کاظم ودیعی، تبریز، چهر، ۱۳۳۸ش.<br />
* مظلومزاده، محمدمهدی، آشپزی در فرهنگ مردم کازرون، تهران، کازرونیه، ۱۳۸۳ش.<br />
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۷ اسفند ۱۴۰۰ش.<br />
* ملگونف، گ، سفرنامه به سواحل جنوبی دریای خزر، ترجمهٔ مسعود گلزاری، تهران، دادجو، ۱۳۶۴ش.<br />
* نیاکی، صحت، گیاهان کشاورزی ایران، اهواز، دانشگاه جندی شاپور، ۱۳۵۷ش.<br />
* Jorét, Ch. , Les Plantes dans l'antiquité et au moyen âge, Paris, 1904.<br />
{{پایان منابع}}</div>زهرا فاضل