زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «نمایی کلی از مجموعه تاریخی بیستون '''بیستون'''؛ کوهی در نزدیکی کرمانشاه با مجموعه‌ی متنوعی از سنگ‌تراشی‌ها و کتیبه‌‌ها
بیستون یا بهستون (نام اسلامی این منطقه)...» ایجاد کرد

2026-04-20T11:17:01Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=نمایی کلی از مجموعه تاریخی بیستون|بندانگشتی|نمایی کلی از مجموعه تاریخی بیستون <big>'''بیستون'''</big>؛ کوهی در نزدیکی کرمانشاه با مجموعه‌ی متنوعی از سنگ‌تراشی‌ها و کتیبه‌‌ها بیستون یا بهستون (نام اسلامی این منطقه)...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:بیستون۱۱.jpg|جایگزین=نمایی کلی از مجموعه تاریخی بیستون|بندانگشتی|نمایی کلی از مجموعه تاریخی بیستون]]
<big>'''بیستون'''</big>؛ کوهی در نزدیکی کرمانشاه با مجموعه‌ی متنوعی از سنگ‌تراشی‌ها و کتیبه‌‌ها 

بیستون یا بهستون (نام اسلامی این منطقه)،<ref>یاقوت حموی، معجم‌البلدان، ج1، 1995م، ص769؛ 
طوسی، عجایب المخلوقات، ۱۳۴۵ش، ص128؛ 
ابن‌حوقل، صورة الارض، ۱۹۷۹م، ص316.</ref> کوهی در کنار شهرستان هرسین و در حدود ۴۰ کیلومتری [[کرمانشاه]] است. در [[بیستون]]، آثار فراوانی از دوره‌های مختلف باقی‌مانده که شامل آثار دوره‌های غارنشینی، پیش از تاریخ، مادها، هخامنشیان، سلوکیان، پارتیان، [[ساسانیان]]، اوایل دوران اسلامی، [[ایلخانان|ایلخانیان]]، [[صفویه|صفویان]] و [[قاجاریه|قاجاریان]] است.<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ج1، ۱۳۵۷ش، ص325-326 و 328 و 408-409.</ref> 

سنگ‌نوشته بیستون، بزرگ‌ترین سنگ‌نوشته‌ی جهان و کهن‌ترین متن شناخته‌شده‌ی ایرانی است.<ref>مرادی، «درباره کتیبه داریوش در بیستون»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی.</ref> مجموعه سنگ‌نوشته و سنگ‌نگاره‌های بیستون، از جمله آثار ملی ایران است و به‌عنوان یکی از مهم‌ترین و مشهورترین سندهای تاریخی جهان، در ۲۰۰۶م، در سازمان جهانی [[یونسکو]] نیز به ثبت رسید.
==تقدس بیستون==
مورخان رومی، این منطقه را جایی مقدس پنداشته و حتی در زمان فتح آن‌جا نیز بیستون را به‌عنوان مکانی که [[دعا|دعاهای]] مردم به گوش خدایان می‌رسد، محترم می‌داشتند.<ref>بویس، تاریخ کیش زرتشت، پس از اسکندر گجسته، ج3، ۱۳۷۵ش، ص116.</ref> برخی، هر دو نام بیستون و بهستون را تغییریافته «بگستانه» که به‌معنی «یزدان‌سرا» بوده است، می‌دانند.<ref>قرشی، آب و کوه در اساطیر هند و ایرانی، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۹.</ref> گروهی از مورخان رومی، این کوه را با نام «بَغستان» که بنابر تقدس بیستون (به‌دلیل حضور پرستش‌گاه‌هایی در دامنه‌ی این کوه) نامگذاری شده، می‌شناسند.<ref>داندامایف، ایران در دوران نخستین پادشاهان هخامنشی، ۱۳۵۲ش، ص۲۹.</ref> علاوه ‌بر پرستش‌گاه‌ها، آثاری دیگر، همچون تندیس [[آناهیتا]]، در این منطقه کشف شد‌ه‌ که نشان از تقدس این محوطه دارد.<ref>گلزاری، کرمانشاهان ـ کردستان، ج1، ۱۳۵۷ش، ص328.</ref>
==اهمیت بیستون==
[[پرونده:بیستون.jpg|جایگزین= کتیبه بیستون|بندانگشتی|کتیبه بیستون]]
این کوه، در گذشته در بزرگ‌راهی مهم قرار داشته که ری و [[هگمتانه]] را به بابِل وصل می‌کرده است.<ref>جلیلی کرمانشاهی، کرمانشاهان باستـان، ۱۳۴۷ش، ص۳۳.</ref> پس از ورود [[اسلام]] نیز این منطقه، در مسیر ارتباطی شرق [[ایران]] به بغداد و مکه قرار داشت.<ref>ابن‌حوقل، صورة الارض، ۱۹۷۹م، ص316؛ 
بکران، جهان‌نامه، ۱۳۴۲ش، ص۵۷.</ref>

آثار برجای‌مانده در این منطقه، ارزش تاریخی و فرهنگی بسیاری دارد. کتیبه [[داریوش]] و سنگ‌نگاره‌ی مربوط به او، از مهم‌ترین آثار این مجموعه است. این سنگ‌نگاره، داریوش را در حالت ایستاده و به‌صورتی که دست راست او به سمت اهورامزدا بلند شده و پای چپ خود را بر سینه‌ی دشمن (بردیای دروغین) نهاده، نشان می‌دهد. در بالای این سنگ‌تراشی، نشان فروهر، پشت سر داریوش، دو نفر دیگر در حالت ایستاده و در مقابل او نیز، ۹ تن به‌صورت دست‌بسته حجاری شده‌اند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D9%88%D9%86-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بیستون، سایت واژه‌یاب.]</ref> از میان آثار این مجموعه، دیوار تراشیده شده‌ای که در میان مردم این ناحیه به «فراتاش» به‌معنی فرهادتراش، معروف است، از محبوبیت بیش‌تری نزد مردم برخودار است.
==بیستون در ادبیات ایرانیان==
===افسانه‌های بیستون===
نویسندگان دوران اسلامی، معمولا آثار موجود در بیستون و طاق‌بستان را با هم درآمیخته‌اند.<ref>ابن‌حوقل، صورة الارض، ۱۹۷۹م، ص316-317؛ 
اصطخری، ممالک و مسالک، ۱۳۷۳ش، ص۲۱۰-۲۱۱؛ 
یاقوت حموی، معجم‌البلدان، ج1، 1995م، ص769-770؛ 
طوسی، عجایب المخلوقات، ۱۳۴۵ش، ص128.</ref> طوسی، درباره دیواره‌ی فرهادتراش گفته است که فرهاد به‌دستور خسرو، این قسمت از کوه را تراشید و تصمیم داشت که این کندن را تا آن سوی کوه ادامه دهد و در پس این ماجرا، قصه‌ای شگرف وجود دارد.<ref>ابن‌حوقل، صورة الارض، ۱۹۷۹م، ص211.</ref> مشهورترین افسانه درباره ایجاد یک گذرگاه، در کوه بیستون را، نظامی در منظومه‌ی خسرو و شیرین به‌تفصیل بیان کرده است.<ref>نظامی گنجوی، خمسه، ۱۳۸۳ش، ص۲۳۸-۲۵۸.</ref> پس از نظامی، شاعران بسیاری به بیان این افسانه و ایجاد تغییراتی در آن پرداخته‌اند. محققان معتقدند که این افسانه‌ها، پیش از نظامی، نزد مردم آن مناطق، رایج بوده است.<ref>برتلس، نظامی شاعر بزرگ آذربایجان، ۱۳۵۵ش، ص۷۳؛ 
زرین‌کوب، پیر گنجه در جست‌وجوی ناکجاآباد، ۱۳۷۲ش، ص۹۹-۱۰۰.</ref> بلعمی، ۲۰۰ سال قبل از منظومه خسرو و شیرین، افسانه عاشقی فرهاد را بیان کرده و کوه‌تراشی فرهاد را محکومیت وی توسط خسرو دانسته است.<ref>بلعمی، تاریخ بلعمی، 1353ش، ص1091.</ref> 

امروزه، مهم‌ترین افسانه رایج میان مردم درباره کوه بیستون، افسانه فرهاد، شیرین و خسرو است. روایات فراوانی از این داستان، به‌صورت منظوم، منثور و شفاهی در بین مردم وجود دارد.<ref>اسدیان خرم‌آبادی، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، ۱۳۵۸ش، ص۲۳۵؛ 
عسکری عالم، فرهنگ عامۀ لرستان، ج1، ۱۳۸۶ش، ص268-270؛ 
جعفری (قنواتی)، قصه‌ها و افسانه‌هایی از گوشه و کنار ایران، ۱۳۸۶ش، ص۱۰۷-۱۰۸.</ref> روایت‌های شفاهی معمولا با استناد به دیواره‌ی فراتاش نقل می‌شوند. برخی از جهانگردان در اوایل سده ۲۰م، کتیبه بیستون را با نام «نُه درویش» که در میان مردم معروف بوده است، ثبت کرده‌اند.<ref>Jackson, Persia: Past and Present, 1909, P186.</ref> این نام هنوز در میان مردم این منطقه رایج است. 

===بیستون در امثال و حکم===
ضرب‌المثل‌ها و حکمت‌های بسیاری به بیستون و افسانه‌های آن، اشاره دارند. برای مثال، «آدم واسۀ یه پیغومِ شیرین که فرهاد نمی‌شه کوه بیستونو بکنه»<ref>شهری، قند و نمک، ۱۳۷۰ش، ص۲۰.</ref> و «بیستون را عشق کند و شهرتش فرهاد برد».
===بیستون در اشعار ایرانیان===
بیستون، همواره بنابر افسانه‌های عاشقانه و شگفت‌انگیزی که در پس آن نهفته است، در اشعار ایرانیان نیز حضور داشته است. [[سعدی شیرازی|سعدی]] می‌گوید:<ref> [https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh460 سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره 460، بیت 7، سایت گنجور.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|مراد خسرو از شیرین کناری بود و آغوشی|محبت کار فرهاد است و کوه بیستون سفتن}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

وحشی بافقی نیز در اشعار خود از این مجموعه، بسیار یاد کرده است، مانند:<ref>[https://ganjoor.net/vahshi/divanv/ghazalv/sh113 وحشی بافقی، گزیده اشعار، غزلیات، غزل 113، بیت 4، سایت گنجور.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|سر خسرو ز گل گردد گران، فرهاد را نازم|که گلگون را به گردن گیرد و از بیستون آرد}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
{{آغاز منابع}}
* ابن‌حوقل، محمد، صورة الارض، بیروت، دار مکتبه الحیاه، ۱۹۷۹م.
* اسدیان خرم‌آبادی، محمد و دیگران، باورها و دانسته‌ها در لرستان و ایلام، تهران، مرکز مردم‌شناسی ایران، ۱۳۵۸ش.
* اصطخری، ابراهیم، ممالک و مسالک، ترجمۀ کهن فارسی، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، حنفا، ۱۳۷۳ش.
* برتلس، ی. ا، نظامی شاعر بزرگ آذربایجان، ترجمۀ حسین صدیق، تهران، هیرمند، ۱۳۵۵ش.
* بکران، محمد، جهان‌نامه، به‌تحقیق محمدامین ریاحی، تهران، کتابخانه ابن‌سینا، ۱۳۴۲ش.
* بلعمی، ابوعلی، تاریخ بلعمی، به‌تصحیح محمدتقی بهار و محمد پروین گنابادی، تهران، کتاب‌فروشی زوار، ۱۳۵۳ش.
* بویس، م. و ف. گرنر، تاریخ کیش زرتشت، پس از اسکندر گجسته، ترجمۀ همایون صنعتی‌زاده، تهران، گستره، ۱۳۷۵ش.
* جلیلی کرمانشاهی، محمد حسین و دیگران، کرمانشاهان باستـان، تهران، بی‌نا، ۱۳۴۷ش.
* جعفری (قنواتی)، محمد، قصه‌ها و افسانه‌هایی از گوشه و کنار ایران، تهران، طرح آینده، ۱۳۸۶ش.
* داندامایف، م. ا، ایران در دوران نخستین پادشاهان هخامنشی، ترجمۀ روحی ارباب، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۵۲ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بارگذاری: ۱۰ اسفند ۱۴۰۰ش.
* زرین‌کوب، عبدالحسین، پیر گنجه در جست‌وجوی ناکجاآباد، تهران، سخن، ۱۳۷۲ش.
* سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره ۴۶۰، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۰ش.
* شهری، جعفر، قند و نمک، تهران، معین، ۱۳۷۰ش.
* یاقوت حموی، معجم‌البلدان، بیروت، دارصادر، ۱۹۹۵م.
* طوسی، محمد، عجایب المخلوقات، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش.
* عسکری عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامۀ لرستان، خرم‌آباد، افلاک، ۱۳۸۶ش.
* گلزاری، مسعود، کرمانشاهان ـ کردستان، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۵۷ش.
* قرشی، امان‌الله، آب و کوه در اساطیر هند و ایرانی، تهران، شهر کتاب، ۱۳۸۰ش.
* مرادی، رضا، «درباره کتیبه داریوش در بیستون»، وب‌سایت پژوهش‌های ایرانی، تاریخ بارگذاری: ۱۱ جولای ۲۰۰۶م.
* نظامی گنجوی، خمسه، به‌تحقیق سامیه بصیر مژدهی و بهاءالدین خرمشاهی، تهران، ارمغان، ۱۳۸۳ش.
* وحشی بافقی، گزیده اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ اسفند ۱۴۰۰ش.
* Jackson, A. V. W., Persia: Past and Present, London, 1909.
{{پایان منابع}}

بیستون - تاریخچهٔ نسخه‌ها