https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1تئاتر - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T21:47:14Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1&diff=30204&oldid=prevزهرا فاضل: صفحهای تازه حاوی «<big>'''تئاتر'''</big>؛ اجرای نمایش زنده<br> تئاتر، یکی از هنرهای هفتگانه و بهمعنای اجرای زنده نمایشنامه است. به ساختمان یا تالاری که نمایش در آن، اجرا میشود نیز تئاتر یا تماشاخانه میگویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1 معین، فرهنگ فار...» ایجاد کرد2026-04-20T13:24:09Z<p>صفحهای تازه حاوی «<big>'''تئاتر'''</big>؛ اجرای نمایش زنده<br> تئاتر، یکی از هنرهای هفتگانه و بهمعنای اجرای زنده نمایشنامه است. به ساختمان یا تالاری که نمایش در آن، اجرا میشود نیز تئاتر یا تماشاخانه میگویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1 معین، فرهنگ فار...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div><big>'''تئاتر'''</big>؛ اجرای نمایش زنده<br><br />
<br />
تئاتر، یکی از هنرهای هفتگانه و بهمعنای اجرای زنده نمایشنامه است. به ساختمان یا تالاری که نمایش در آن، اجرا میشود نیز تئاتر یا تماشاخانه میگویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AA%D8%A6%D8%A7%D8%AA%D8%B1 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تئاتر، سایت واژهیاب.]</ref> واژه تئاتر از ریشه یونانی «تئاترون»، بهمعنی جایگاه تماشا گرفته شده است.<ref> براکت، تاریخ تئاتر جهان، 1361ش، ص99؛<br><br />
Santon, paperback guide to theatre, P149.</ref> <br />
==تاریخچه تئاتر در ایران== <br />
آیینهای نمایشی در فرهنگ ایرانیان، پیشینهی تاریخی دارد؛ آیین سوگ سیاوش و مغ کشی از آئينهای نمایشی پیش از ورود اسلام به ایران است؛<ref>بیضایی، نمایش در ایران، 1383ش، ص27-47.</ref> از آیینهای نمایشی پس از ورود اسلام نیز میتوان به تماشا، میر نوروزی، [[تعزیه]]، تقلید، نقالی، خیمه شب بازی و تخت حوضی اشاره کرد.<ref>بیضایی، نمایش در ایران، 1383ش، ص51-64.</ref> پژوهشگران، تئاتر و نمایش را متفاوت میدانند و در برابر وجهه زمینیتر تئاتر، نمایش را دارای پیوندی ژرف با باورهای آئینی معرفی کردهاند.<ref>امجد، تئاتر قرن سیزدهم، 1378ش، ص14-15.</ref><br><br />
<br />
کاربرد واژه تئاتر در ایران، به زمان ناصرالدین شاه قاجار برمیگردد.<ref>نصیریان، «نظری به هنر نمایش در ایران»، 1336ش، ص17.</ref> در حالی که نمایشهای مذهبی آن روزگار نیز در تکیه دولت انجام میشد<ref>گوران، کوششهای نافرجام، 1360ش، ص71.</ref> نخستین تئاتر در مدرسه دارالفنون اجرا شد.<ref>نفیسی، «نخستین تماشاخانه جدید در ایران»، 1338ش، ص38؛ <br><br />
آرینپور، از صبا تا نیما، ج1، 1379ش، ص336.</ref> اولین تئاتر، با نام «مردم گریز»، اقتباسی از یک نمایشنامه غربی بود که توسط یکی از دانشجویان از فرنگ برگشته، نوشته شد و برای ناصرالدین شاه، به اجرا درآمد.<ref>محمدی، «نگاهی به تاریخ نمایش در ایران»، 1352ش، ص22؛ <br><br />
ملکپور، ادبیات نمایشی در ایران، ج1، 1363ش، ص309.</ref> «طبیب اجباری مولیر» یکی از معروفترین نمایشنامههای آن دوران است که هنوز هم نسخهای از آن وجود دارد.<ref>آرینپور، از صبا تا نیما، ج1، 1379ش، ص286 و 341؛ <br><br />
ملکپور، ادبیات نمایشی در ایران، ج1، 1363ش، ص341.</ref> نویسندگان ایرانی، پس از یک دوره اقتباس از نمایشنامههای اروپایی، کمکم با فنون نمایشنامهنویسی مانند «دیالوگ» آشنا شدند و دیالوگها با نثری سادهتر نوشته شد.<ref>طالبوف، کتاب احمد، 1346ش، سراسر کتاب.</ref><br><br />
<br />
با وقوع انقلاب مشروطه، تئاتر در ایران گسترش یافت و به یکی از راههای بیان دیدگاههای مردم و مشروطهخواهان تبدیل شد.<ref>کوهستانینژاد، گزیده اسناد نمایش در ایران، ج1، 1381ش، ص12.</ref> نخستین نشریه فارسیزبان مخصوص تئاتر، با نام «جریده تئاتر» در همین دوران، منتشر شد.<ref>امجد، تئاتر قرن سیزدهم، 1378ش، ص183؛ <br><br />
کوهستانینژاد، گزیده اسناد نمایش در ایران، ج1، 1381ش، ص12.</ref> پس از دوران مشروطه، موضوع اصلی تئاتر در ایران، نقد اجتماعی از آداب سنتی یا قطعههای موزیکال بر اساس فرهنگ عامه مردم بود.<ref>Ghaffari, Iran, The world encyclopedia of contemporary theatre, P199.</ref> در دوره پهلوی، تئاتر با ممیزیهای حکومتی، بسیار محدود شد و نویسندگان برای در امان ماندن از سانسور، به نمایشنامههای تاریخی پناه آوردند.<ref>میرانصاری، گزیده اسناد نمایش در ایران، 1381ش، ص21.</ref><br><br />
<br />
نخستین مدرسه تئاتر، در 1318ش، با نام «هنرستان هنرپیشگی» تأسیس و «تئاتر تهران» نیز در 1319ش افتتاح شد.<ref>نصیریان، «نظری به هنر نمایش در ایران»، 1336ش، ص18.</ref> اجرای تئاتر در ایران، به شیوه نوین، از شهریور 1320ش کلید خورد. با پایان یافتن جنگ جهانی دوم، فضای فرهنگی باز شد و آثاری از شکسپیر، آشیل، گوگول، چخوف و سارتر به زبان فارسی ترجمه و منتشر شد.<ref>آژند، ادبیات نوین ایران، 1363ش، ص367.</ref> با افتتاح تئاتر [[فردوسی]] و [[سعدی]]،<ref>انتظامی، «گفتوگو»، 1384ش، ص38. </ref> به بازیگری، کارگردانی، ترجمه و نگارش نمایشنامهها در ایران نیز توجهی ویژه صورت گرفت و همین موضوع منجر به توسعه و اعتلای تئاتر ایران نسبت به تئاتر اروپا شد.<ref>جوانمرد، تئاتر، هویت و نمایش ملی، 1383ش، ص177 و 179-205.</ref><br><br />
<br />
پس از کودتای 1332ش، تئاتر دچار خفقان شد و این دوره بحران تا 1335ش ادامه یافت. پس از آن، گروهی بهنام «گروه هنر ملی» به اجرای نمایشهایی ویژه مانند مرغ دریایی (اثر آنتوان چخوف) و نیز نمایشنامههای ایرانی مانند بلبل سرگشته (اثر نصیریان) پرداختند که همین منجر به تمایل ایرانیان به نمایشنامههای ایرانی شد.<ref>Ghaffari, Iran, The world encyclopedia of contemporary theatre, P203.</ref> با شروع دهه 40 شمسی، رشته تئاتر به دانشگاههای ایران راه یافت و در 1343ش، دانشکده هنرهای دراماتیک در ایران تأسیس شد. همچنین، گروه پازارگاد، به رهبری حمید سمندریان و پری صابری، در همین سال افتتاح و به یکی از پربارترین و پایاترین گروههای تئاتر در ایران تبدیل شد. تأسیس کارگاه نمایش، در 1348ش، یکی از مهمترین اتفاقهای رخ داده در توسعه تئاتر در ایران محسوب میشود. این کارگاه، دارای 5 گروه بود که با هدف امکان تجربه و تمرینی مستقل از اشکال مختلف تئاتر تشکیل شد: 1. گروه تئاتر تجربی؛ 2. گروه کوچه؛ 3. گروه بازیگران شهر؛ 4. گروه مروارید و 5. گروه اهریمن.<ref>Ghaffari, Iran, The world encyclopedia of contemporary theatre, P205.</ref><br><br />
<br />
علاوهبر تهران، در دیگر شهرها و شهرستانهای ایران نیز گروههای ویژه تئاتر شکل گرفتند. طراحی هنری صحنه نمایش، لباس و گریم (چهرهآرایی) در دهه 40ش در ایران، بهصورت منسجمتر و پیشرفتهتری انجام شد.<br><br />
<br />
پس از [[انقلاب اسلامی]] در ایران، نسل جدیدی از نویسندگان، بازیگران و کارگردانهای تئاتر که هممسیر با اهداف انقلاب بودند، مشغول بهکار شدند. نظارت بر تئاتر کل کشور بر عهده سازمان تبلیغات اسلامی گذاشته شد و همزمان با بازگشایی دانشگاهها، دانشکدههای تئاتر نیز فعالیت خود را از سر گرفتند.<br />
<br />
==زیرشاخههای تئاتر== <br />
برخی از زیرشاخههای این هنر نمایشی بهشرح زیر است:<br><br />
<br />
# تئاتر خیابانی: نمایشی که در فضای باز و در میان مردم انجام میشود؛<br />
# پانتومیم: نمایشی بیکلام که معمولا یک بازیگر اجرا میکند؛ <br />
# نمایش روحوضی: در این نوع از نمایش، بازیگران، اجرای نمایش را روی یک حوض که با الوار پوشاندهاند، انجام میدهند؛<br />
# پردهخوانی: راوی، به نقل یک نمایش، بر اساس تصاویر موجود بر روی پرده نقاشی میپردازد؛ <br />
# نمایش عروسکی: در این نمایش، بازیگران صحنه، عروسکهایی هستند که توسط عروسکگردانها حرکت داده میشوند؛<br />
# تئاتر سن: نمایشی که بر روی سن اجرا میشود.<br><br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
==منابع== <br />
* آرینپور، یحیی، از صبا تا نیما، تهران، زوار، 1379ش.<br />
* آژند، یعقوب، ادبیات نوین ایران، تهران، کلک سیمین، 1363ش.<br />
* امجد، حمید، تئاتر قرن سیزدهم، تهران، نیلا، 1378ش.<br />
* انتظامی، عزتالله، «گفتوگو»، شاهین سرکیسیان بنیان گذار تئاتر نوین ایران، بهتحقیق جمشید لایق و دیگران، تهران، 1384ش.<br />
* براکت، اسکار، تاریخ تئاتر جهان، ترجمه هوشنگ آزادیور، تهران، مروارید، 1361ش.<br />
* بیضایی، بهرام، نمایش در ایران، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، 1383ش.<br />
* جوانمرد، عباس، تئاتر، هویت و نمایش ملی، تهران، قطره، 1383ش.<br />
* طالبوف، عبدالرحیم، کتاب احمد، تهران، کتابهای جیبی، 1346ش.<br />
* کوهستانینژاد، مسعود، گزیده اسناد نمایش در ایران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، 1381ش.<br />
* گوران، هیوا، کوششهای نافرجام، تهران، آگه، 1360ش.<br />
* محمدی، احمدی، «نگاهی به تاریخ نمایش در ایران»، هنر و مردم، تهران، شماره 129-130، 1352ش.<br />
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 12 اردیبهشت 1401ش.<br />
* ملکپور، جمشید، ادبیات نمایشی در ایران، تهران، توس، 1363ش.<br />
* میرانصاری، علی، گزیده اسناد نمایش در ایران، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، 1381ش.<br />
* نصیریان، علی، «نظری به هنر نمایش در ایران»، تهران، نمایش، س 2، شماره 9، 1336ش.<br />
* نفیسی، سعید، «نخستین تماشاخانه جدید در ایران»، تهران، نمایش، س 2، شماره 1، 1338ش.<br />
* Ghaffari, F, Iran, The world encyclopedia of contemporary theatre.<br />
* Santon, S, and Bahman, M, paperback guide to theatre, cabridge.</div>زهرا فاضل