امان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۶

2026-05-09T12:16:57Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۴۶
خط ۴:		خط ۴:
	کامبخش‌فرد، تهران سه هزار و دویست ساله براساس کاوش‌های باستان‌شناسی، ۱۳۷۰ش، ص۱۴.</ref><br>		کامبخش‌فرد، تهران سه هزار و دویست ساله براساس کاوش‌های باستان‌شناسی، ۱۳۷۰ش، ص۱۴.</ref><br>

	نام ~~تهران،~~ برای نخستین‌بار در اثری از محمد بن حماد رازی، در سده 3ق آمده است. این سند نشان می‌دهد که در سده‌های نخستین ورود اسلام، قریه‌ای در ایران به‌نام تهران وجود داشته است.<ref>عدل، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، ۱۳۷۵ش، ص۱4.</ref> پژوهشگران، تهران را تا پیش از حمله مغول، روستایی نامعتبر دانسته‌اند که در مقایسه با تجریش، ونک (ایوان) و دولاب، از شهرت کمتری برخوردار بوده است.<ref>تکمیل همایون، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، ۱۳۷۷ش، ج1، ص35.</ref>		نام [[تهران]]، برای نخستین‌بار در اثری از محمد بن حماد رازی، در سده 3ق آمده است. این سند نشان می‌دهد که در سده‌های نخستین ورود اسلام، قریه‌ای در ایران به‌نام تهران وجود داشته است.<ref>عدل، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، ۱۳۷۵ش، ص۱4.</ref> پژوهشگران، تهران را تا پیش از حمله مغول، روستایی نامعتبر دانسته‌اند که در مقایسه با تجریش، ونک (ایوان) و دولاب، از شهرت کمتری برخوردار بوده است.<ref>تکمیل همایون، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، ۱۳۷۷ش، ج1، ص35.</ref>
	==تهران در قرن 6 قمری==		==تهران در قرن 6 قمری==
	نام تهران، از سده 6ق به بعد، شهرت یافته و در منابع مورخان و جغرافی‌دانان، به آن اشاراتی صورت گرفته است.<ref>تکمیل همایون، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، ۱۳۷۷ش، ج1، ص33.</ref> برای مثال، ابن‌بلخی، در قرن 6ق به انار طهرانی اشاره کرده است.<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۳۳۹ق، ص۱۳۴.</ref> در وقایع توصیف‌شده در کتب تاریخ‌نگاران، منطقه تهران، از اواسط سده 6ق، نسبت به دولاب، از شهرت بیش‌تری برخوردار شده است.<ref>ظهیرالدین نیشابوری، سلجوق‌نامه، ۱۳۳۲ش، ص79؛ <br>		نام تهران، از سده 6ق به بعد، شهرت یافته و در منابع مورخان و جغرافی‌دانان، به آن اشاراتی صورت گرفته است.<ref>تکمیل همایون، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، ۱۳۷۷ش، ج1، ص33.</ref> برای مثال، ابن‌بلخی، در قرن 6ق به انار طهرانی اشاره کرده است.<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۳۳۹ق، ص۱۳۴.</ref> در وقایع توصیف‌شده در کتب تاریخ‌نگاران، منطقه تهران، از اواسط سده 6ق، نسبت به دولاب، از شهرت بیش‌تری برخوردار شده است.<ref>ظهیرالدین نیشابوری، سلجوق‌نامه، ۱۳۳۲ش، ص79؛ <br>

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «'''تاریخ تهران'''؛ پیشینه و تاریخ تهران از آغاز تا اکنون.
باستان‌شناسان، اسنادی از سکونت دیرینه انسان در منطقه تهران یافته‌اند. آب فراوان و شرایط زیست‌محیطی مناسب، از دیرباز این منطقه را مورد توجه اقوام مختلف قرار داده است. در منطقه چ...» ایجاد کرد

2026-04-20T14:50:50Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''تاریخ تهران'''</big>؛ پیشینه و تاریخ تهران از آغاز تا اکنون. باستان‌شناسان، اسنادی از سکونت دیرینه انسان در منطقه تهران یافته‌اند. آب فراوان و شرایط زیست‌محیطی مناسب، از دیرباز این منطقه را مورد توجه اقوام مختلف قرار داده است. در منطقه چ...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''تاریخ تهران'''</big>؛ پیشینه و تاریخ تهران از آغاز تا اکنون. 

باستان‌شناسان، اسنادی از سکونت دیرینه انسان در منطقه تهران یافته‌اند. آب فراوان و شرایط زیست‌محیطی مناسب، از دیرباز این منطقه را مورد توجه اقوام مختلف قرار داده است. در منطقه چشمه‌علی در ری، نشانه‌های زندگی انسان از 8 هزار سال پیش پیدا شده است.<ref>کامبخش‌فرد، نگاهی به تهران در سه هزار سال پیش، ۱۳۸۰ش، ص8.</ref> تمدن انسان‌ها در این منطقه و مناطق دروس و قیطریه، به‌دلیل استفاده از سفال‌های قرمزرنگ به «تمدن سفال قرمز» معروف است.<ref>کامبخش‌فرد، «کاوش در قبور باستانی قیطریه»، ۱۳۴۸ش، ص67.</ref> در تمدن پسینی این منطقه، از سفال‌های به رنگ خاکستری استفاده می‌شد و مناطق بیشتری از تهران مانند تهرانپارس، فشاپویه، حصارک شمیران، پل رومی، اوین، فرودگاه امام خمینی، دروس، عباس‌آباد، قیطریه و بوستان پنجم سلطنت‌آباد در بر می‌گرفت.<ref>عدل، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، ۱۳۷۵ش، ص۱۲؛ 
کامبخش‌فرد، تهران سه هزار و دویست ساله براساس کاوش‌های باستان‌شناسی، ۱۳۷۰ش، ص۱۴.</ref> 

نام تهران، برای نخستین‌بار در اثری از محمد بن حماد رازی، در سده 3ق آمده است. این سند نشان می‌دهد که در سده‌های نخستین ورود اسلام، قریه‌ای در ایران به‌نام تهران وجود داشته است.<ref>عدل، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، ۱۳۷۵ش، ص۱4.</ref> پژوهشگران، تهران را تا پیش از حمله مغول، روستایی نامعتبر دانسته‌اند که در مقایسه با تجریش، ونک (ایوان) و دولاب، از شهرت کمتری برخوردار بوده است.<ref>تکمیل همایون، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، ۱۳۷۷ش، ج1، ص35.</ref>
==تهران در قرن 6 قمری==
نام تهران، از سده 6ق به بعد، شهرت یافته و در منابع مورخان و جغرافی‌دانان، به آن اشاراتی صورت گرفته است.<ref>تکمیل همایون، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، ۱۳۷۷ش، ج1، ص33.</ref> برای مثال، ابن‌بلخی، در قرن 6ق به انار طهرانی اشاره کرده است.<ref>ابن‌بلخی، فارس‌نامه، ۱۳۳۹ق، ص۱۳۴.</ref> در وقایع توصیف‌شده در کتب تاریخ‌نگاران، منطقه تهران، از اواسط سده 6ق، نسبت به دولاب، از شهرت بیش‌تری برخوردار شده است.<ref>ظهیرالدین نیشابوری، سلجوق‌نامه، ۱۳۳۲ش، ص79؛ 
راوندی، راحة الصدور، به‌تحقیق محمداقبال، تهران، ۱۳۳۳ش، ص293.</ref>
==تهران در قرن 7 قمری==
یاقوت حَمَوی، در سال 617ق، تهران را منطقه‌ای در فاصله یک فرسنگی از ری معرفی کرده و آن را روستایی بزرگ شامل 12 محله دانسته که باغ‌ها و بستان‌های آن، درهم‌تنیده بوده و به‌عنوان مانعی در برابر تاخت‌وتاز دشمنان شناخته می‌شد.<ref>راوندی، راحة الصدور، ۱۳۳۳ش، ص293.</ref> زکریای قزوینی نیز در نیمه دوم قرن 7ق، گفته‌های یاقوت را تایید کرده است. او، خانه‌های زیرزمینی تهرانی‌ها را به «سوراخ موش کور» تشبیه کرده است؛<ref>قزوینی، آثار البلاد، ۱۴۰۴ق، ص340.</ref> ورودی این خانه‌ها، دهلیزهای تنگ و تاریکی بوده که به‌منظور دفاع در برابر دشمنان، تعبیه شده بودند.<ref>عدل، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، ۱۳۷۵ش، ص۱5.</ref> تهرانی‌ها، در زمان حمله دشمنان به این خانه‌ها پناه می‌بردند. کارکرد دیگر این خانه‌های زیرزمینی، در امان ماندن از سرمای زمستان و گرمای تابستان بوده است.<ref>معتمدی، جغرافیای تاریخی تهران، ۱۳۸۱ش، ص۱۵.</ref> با حمله مغول به شهر ری (617ق)، بسیاری از مردم آن منطقه به تهران مهاجرت کردند و تهران، کم‌کم به شهری با سلایق مختلف تبدیل شد و خانه‌های زیرزمینی تهران دیگر مورد استقبال همگان نبود.<ref>عدل، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، ۱۳۷۵ش، ص۱7.</ref>
==تهران در قرن 8 قمری==
تهران در قرن 8ق، یکی از مناطق شناخته‌شده ایران در نزدیکی ری بود.<ref>مستوفی، نزهة القلوب، ۱۳۳۱ق، ص53-55.</ref> این اعتبار، پس از افول ورامین در رویدادهای اواخر قرن 8ق، در دوره ایلخانیان، دو چندان شد.<ref>آذری دمیرچی، جغرافیای تاریخی ورامین، ۱۳۴۸ش، ص۱۳-۱۴.</ref> کلاویخو، فرستاده پادشاه اسپانیا، که در مسیر سفر به سمرقند، چند روزی را در تهران گذرانده بود، این شهر را بزرگ و خرم توصیف کرده که دارای وسایل آسایش بوده است.<ref>Clavijo, Narrative of the Embassy, 2001, P98-99, 182.</ref>
==تهران در قرن 9 قمری==
بررسی آثار بر‌جای‌مانده از دوره تیموریان در تهران، محدوده این شهر را در آن دوران مشخص می‌کند. محققان معتقدند تهران از سمت جنوب‌شرق به بقعه سیداسماعیل، از سمت شمال‌شرق به بقعه امام‌زاده یحیی، از سمت جنوب به بقعه امام‌زاده زید و از سمت جنوب‌غرب نیز به بقعه امام‌زاده سید نصرالدین محدود بوده است. برخی از پژوهشگران، وجود امامزادگان متعدد در دوران پیش از صفویان، در تهران را مؤید گرایش و تمایل مردم این منطقه به مذهب شیعه می‌دانند. حمدالله مستوفی، مردم ری و توابع آن را شیعه 12 امامی دانسته است.<ref>مستوفی، نزهة القلوب، ۱۳۳۱ق، ص54.</ref>
==تهران در قرن 10 قمری==
پژوهشگران، رونق و اعتبار واقعی تهران را به دوران شاه طهماسب صفوی نسبت می‌دهند. تهران، به‌دلیل نزدیکی به قزوین (پایتخت آن دوران)، داشتن شکارگاه‌های مناسب، وجود امام‌زادگان متعدد و وجود باغ‌های پُربار، به منطقه‌ای مورد توجه شاه‌طهماسب تبدیل شده بود.<ref>هدایت، روضة الصفا، ۱۳۳۹ش، ج9، ص197؛ 
اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج1، ص828.</ref> برخی از محققان، دلیل دیگری همچون موقعیت جغرافیایی این منطقه (قرار گرفتن در مسیر خراسان، مازندران و آذربایجان) را مهم‌ترین عامل رونق و توجه پادشاهان صفوی به این منطقه دانسته‌اند. جلگه تهران، مسیر همواری برای حمله دشمنانِ صفویان به پایتخت یعنی قزوین بوده است. به‌همین دلیل، شاه طهماسب، تهران را به‌صورت دژی درآورد تا هم سپر دفاعی قزوین و هم انبار تدارکاتی برای لشکرکشی به مازندران و خراسان باشد.<ref>معتمدی، جغرافیای تاریخی تهران، ۱۳۸۱ش، ص26.</ref> به‌دستور پادشاه صفوی، در تهران بازاری ساختند و در اطراف آن نیز بارویی کشیدند. این حصار، شامل یک فرسنگ طول، 114 برج (به تعداد سوره‌های قرآن) و 4 دروازه (دروازه حضرت عبدالعظیم، دروازه دولاب، دروازه شمیران و دروازه قزوین)<ref>معتمدی، جغرافیای تاریخی تهران، ۱۳۸۱ش، ص24-25.</ref> بود. 

تهران در قرن 10 قمری، از سمت شمال به خیابان چراغ برق (امیرکبیر)، میدان توپخانه و خیابان سپه، از سمت شرق به خیابان ری، از سمت جنوب به خیابان مولوی و از سمت غرب به خیابان شاپور (وحدت اسلامی) محدود بوده است.<ref>کریمان، تهران در گذشته و حال، ۱۳۵۵ش، ص۱۲۹.</ref> 

برخی از جهانگردان، که در قرن 10 قمری از ایران دیدن کرده‌اند، تهران را شهری بزرگ‌تر و با اعتبار بیش‌تری نسبت به قزوین دانسته‌اند که جمعیت کمتری داشته است.<ref>دلاواله، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ص288.</ref> 

نخستین بناهایی که پس از ساخت باروی تهران، در آن شهر ساخته شد، حمام، تکیه و مدرسه خانم بود که به‌دستور «خانم» (خواهر شاه طهماسب) در این منطقه ساخته شد.<ref>جواهرکلام، تاریخ تهران، ۱۳۲۵ش، ص۷۷.</ref> امروزه، در محله چاله میدان، از قدیمی‌ترین محله‌های تهران، «گذرِ درِ حمام خانم» و «مدرسه خانم» شناخته شده هستند.<ref>معتمدی، جغرافیای تاریخی تهران، ۱۳۸۱ش، ص30.</ref> پس از مدتی، تهران به‌جای ورامین، به‌عنوان شهر حاکم‌نشین ولایت ری انتخاب شد.<ref>رازی، هفت اقلیم، ۱۳۴۰ش، ج3، ص49؛ 
اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج1، ص828-829.</ref>
==تهران در قرن 11 قمری==
در گزارشی از یک جهانگرد (1037ق)، آمده است که تهران، شهری بزرگ با 3 هزار خانه خشتی و سفیدرنگ بوده است. بازار این شهر، دو بخش مسقف و روباز داشت. از آب رودی دو شاخه نیز که از میان شهر می‌گذشت، برای آبیاری کشت‌زارها و باغ‌های بی‌شمار این منطقه استفاده می‌شد. برخی گزارش‌ها، تعداد نفوس تهران را در آن روزگار، 25 تا 30 هزار نفر برآورد کرده‌اند.<ref>اسکرس، «نقش معماری در پیدایش تهران»، ۱۳۷۵ش، ص۷۵.</ref> 

هسته مرکزی مسجد جامع تهران، در زمان حکومت شاه عباس دوم، در 1072ق، بنا شد. این مسجد، در دوره قاجاریان توسعه یافت. آخرین پادشاهان صفوی نیز در تهران قصری ساختند که به‌نام «عمارت سلطانی» معروف بود.<ref>معتمدی، جغرافیای تاریخی تهران، ۱۳۸۱ش، ص38.</ref> در این دوران، تهران، دستخوش وقایع سیاسی و اجتماعی بسیاری بود.
==تهران در قرن 12 قمری==
پس از سقوط اصفهان به‌دست محمود افغان (1135ق)، تهران نیز به‌دست اشرف افغان افتاد.<ref>Lockhart, The Fall of the Ṣafavīd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia, 1958, P19; 
Hanway, The Revolutions of Persia, 1753, V.II, P224-225.</ref> تهران، به‌عنوان پایگاهی نظامی برای اشرف و دژی در برابر مخالفان او در مازندران، زنجان و آذربایجان بود. افغان‌ها، به‌مدت 5 سال، تهران را تحت تصرف خود داشته و بناهایی را در این شهر ساختند، مانند قسمت‌هایی از بناهای ارگ سلطنتی، دیوار اطراف آن و دروازه اسدالدوله (دروازه دولت).<ref>اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج1، ص828.</ref> این دروازه تا دوره محمدشاه قاجار به‌همین نام خوانده می‌شد اما در دوره ناصرالدین شاه به‌نام «دروازه دولت» تغییرنام یافت.<ref>معتمدی، جغرافیای تاریخی تهران، ۱۳۸۱ش، ص46-47.</ref> 

اشرف، در 1142ق، از نادرقلی افشار (نادرشاه) در حوالی دامغان، شکست خورد و با غارت کامل تهران، به اصفهان بازگشت.<ref>Hanway, The Revolutions of Persia, 1753, V.II, P229.</ref> نادر، 6 هزار نیروی نظامی را در تهران باقی گذاشت تا به تنظیم امور مملکتی بپردازند. تهران به‌واسطه اهمیت نظامی، مورد توجه نادرشاه بود.<ref>استرآبادی، جهانگشای نادری، ۱۳۴۱ش، ص۱۳۶ و ۱۸۵؛
Hanway, The Revolutions of Persia, 1753, V.II, P215-216.
</ref> 

پس از قتل نادرشاه، کریم‌خان زند برای تصرف تهران، قزوین، همدان و نواحی غربی ایران، لشکرکشی کرد.<ref>ابوالحسن گلستانه، مجمل التواریخ، ۱۳۵۶ش، ص30 و 175.</ref> کریم‌خان پس از مدتی، به‌دلیل ایمن نبودن تهران در برابر حمله دشمنان، به اصفهان و سپس به شیراز رفت<ref>معتمدی، جغرافیای تاریخی تهران، ۱۳۸۱ش، ص51.</ref> و پس از تقویت سپاه، دوباره در تهران اردو زد.<ref>موسوی‌اصفهانی، تاریخ گیتی‌گشا، ۱۳۶۳ش، ص۸۷-۸۸؛ 
ابوالحسن مستوفی، گلشن مراد۱۳۶۹ش، ص۱۰۷-۱۰۸.</ref> کریم‌خان مدت 4 سال، تهران را مرکز حکومت خود قرار داد و در محل ارگ سلطنتی، عمارت، دارالحکومه، حرم‌خانه و خلوت‌خانه بنا کرد. مورخان، تاریخ دقیق ساخت برج و باروی تازه در اطراف ارگ و احداث خندقی عمیق گرداگرد آن را به‌همین دوران نسبت می‌دهند.<ref>ذکاء، تاریخچۀ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، ۱۳۴۹ش، ص۷-۸.</ref> 

پس از مرگ کریم‌خان زند، آقامحمدخان قاجار، بارها به قصد تسخیر تهران، به آن شهر حمله کرد اما هر بار با شکست مواجه می‌شد. در نهایت، او پس از تصرف اصفهان توانست تهران را نیز تسخیر کرده و در 1200ق (مصادف با نوروز 1164ش)، در تهران، به تخت پادشاهی نشست. از آن تاریخ، تهران، به‌عنوان پایتخت ایران شناخته‌شده و همواره پایتخت باقی ماند.<ref>اعتمادالسلطنه، مرآة البلدان، ۱۳۶۷ش، ج1، ص848.</ref>
==تهران در قرن 13 قمری==
محققان، از جمله دلایل انتخاب تهران به‌عنوان پایتخت توسط آقامحمدخان را موقعیت راهبردی جنگی، خودکفایی تولیدی و اقتصادی تهران، نزدیکی به گرگان (مرکز ایل قاجار) و نزدیکی به ری می‌دانند.<ref>[http://tarikhirani.ir/fa/news/5808/%DA%86%D8%B1%D8%A7-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%AA%D8%AE%D8%AA-%D8%B4%D8%AF- «چرا تهران پایتخت شد؟»، سایت تاریخ ایران.]</ref> 

در دوره حکومت قاجار، تهران، پیشرفت چشم‌گیری داشته و فتحعلی شاه و محمدشاه، اقدامات مهمی را در راستای توسعه این شهر انجام دادند. با این همه، محققان، تغییرات بنیادین تهران را در دوره ناصرالدین شاه می‌دانند که از آن جمله می‌توان به تأسیس ادارت، بیمارستان دولتی، دارالفنون، بهبود اساسی راه‌های اصلی و طراحی نقشه جدید شهر تهران اشاره کرد. در آن زمان، تهران، به بزرگ‌ترین شهر ایران با جمعیت 250,000 تن تبدیل شد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/126486/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%D9%8A-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%D9%8A--%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D9%84%D8%AE%D9%84%D8%A7%D9%81%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%D9%8A-%D8%AA%D8%A7-%D8%AA%D9%87%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86 «نگاهی به تاریخ تهران در دوران قاجار و پهلوی»، دانشنامه دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> 

در نیمه دوم قرن 13 قمری، حکومت ایران به‌دست خاندان پهلوی افتاد. در این دوران، پروژه تبدیل تهران از یک شهر معمولی به یک پایتخت مدرن، کلید خورد. ساخت مؤسسات آموزشی (مانند دانشگاه تهران)، بیمارستان‌های مجهز و امروزی، ورزشگاه‌ها (مانند ورزشگاه امجدیه)، کتابخانه‌ها (مانند کتابخانه ملی)، موزه ایران باستان، ورود خودروهای روز دنیا به تهران و ساخت ایستگاه راه‌آهن و فرودگاه از آن جمله است.
==تهران در قرن 14 قمری==
آغاز قرن 14 قمری در ایران، با انقلاب اسلامی 1357ش، مصادف شد. پس از آن، در سال‌های جنگ تحمیلی رژیم بعثی عراق، تهران بارها مورد حملات موشکی قرار گرفت. تهران، به‌دلیل انقلاب و جنگ، نزدیک به یک دهه از پیشرفت بازماند. اما پس از آن، جمهوری اسلامی به ساخت‌وسازهای مکرر و توسعه این شهر همت گماشت. از جمله بناهای جدید ساخته‌شده در تهران می‌توان به «برج میلاد» اشاره کرد. 
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* آذری دمیرچی، علاءالدین، جغرافیای تاریخی ورامین، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۸ش.
* ابن‌بلخی، فارس‌نامه، به‌تحقیق لسترنج و نیکلسن، کیمبریج، بی‌نا، ۱۳۳۹ق.
* ابوالحسن گلستانه، مجمل التواریخ، به‌تحقیق مدرس رضوی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۶ش.
* ابوالحسن مستوفی، گلشن مراد، به‌تحقیق غلامرضا طباطبایی‌مجد، تهران، زرین، ۱۳۶۹ش.
* استرآبادی، محمدمهدی، جهانگشای نادری، به‌تحقیق عبدالله انوار، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۴۱ش.
* اسکرس، جنیفر، م.، «نقش معماری در پیدایش تهران»، تهران پایتخت دویست ساله، به‌تحقیق شهریار عدل و برنار اوکارد، ترجمۀ احمد سیدی و فاطمه وثوقی خزایی، تهران، ۱۳۷۵ش.
* اعتمادالسلطنه، محمدحسن‌، مرآة البلدان، به‌تحقیق عبدالحسین نوایی و هاشم محدث، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۷ش.
* تکمیل همایون، ناصر، تاریخ اجتماعی و فرهنگی تهران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۷۷ش.
* جواهرکلام، عبدالعزیز، تاریخ تهران، تهران، بی‌نا، ۱۳۲۵ش.
* «چرا تهران پایتخت شد؟»، سایت تاریخ ایران، تاریخ بارگذاری: 21 فروردین 1396ش.
* دلاواله، پیترو، سفرنامه، ترجمۀ شعاع‌الدین شفا، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۴۸ش.
* ذکاء، یحیى، تاریخچۀ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران، تهران، انجمن آثار ملی، ۱۳۴۹ش.
* رازی، امین‌احمد، هفت اقلیم، به‌تحقیق جواد فاضل، تهران، علی‌اکبر علمی، ۱۳۴۰ش.
* راوندی، محمد، راحة الصدور، به‌تحقیق محمداقبال، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۳ش .
* ظهیرالدین نیشابوری، سلجوق‌نامه، تهران، کلاله خاور، ۱۳۳۲ش.
* عدل، شهریار، «باغ مسکونی یا تهران درگذشته‌های دور از پیدایش تا عهد صفوی»، تهران پایتخت دویست ساله، به‌تحقیق شهریار عدل و برناد اورکاد، ترجمۀ ابوالحسن سروقد مقدم، تهران، ۱۳۷۵ش.
* قزوینی، زکریا، آثار البلاد، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۴ق.
* کامبخش‌فرد، سیف‌الله، تهران سه هزار و دویست ساله براساس کاوش‌های باستان‌شناسی، تهران، فضا، ۱۳۷۰ش.
* کامبخش‌فرد، سیف‌الله، «کاوش در قبور باستانی قیطریه»، باستان‌شناسی و هنر ایران، تهران، شماره 2، ۱۳۴۸ش.
* کامبخش‌فرد، سیف‌الله، نگاهی به تهران در سه هزار سال پیش، ترجمۀ کلود کرباسی، تهران، سازمان میراث فرهنگی و کردشگری، ۱۳۸۰ش.
* کریمان، حسین، تهران در گذشته و حال، تهران، دانشگاه ملی ایران، ۱۳۵۵ش.
* مستوفی، نزهة القلوب، به‌تحقیق لسترنج، لیدن، بی‌نا، ۱۳۳۱ق.
* معتمدی، محسن، جغرافیای تاریخی تهران، تهران، دانشگاهی، ۱۳۸۱ش.
* موسوی‌اصفهانی، محمدصادق، تاریخ گیتی‌گشا، تهران، اقبال، ۱۳۶۳ش.
* «نگاهی به تاریخ تهران در دوران قاجار و پهلوی»، دانشنامه دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 9 خرداد 1401ش.
* هدایت، رضاقلی، روضة الصفا، تهران، اساطیر، ۱۳۳۹ش.
* Clavijo, R.G., Narrative of the Embassy, tr. C.R., Markham, New Delhi, 2001.
* Hanway, J., The Revolutions of Persia, London, 1753.
* Lockhart, L., The Fall of the Ṣafavīd Dynasty and the Afghan Occupation of Persia, Cambridge, 1958.

تاریخ تهران - تاریخچهٔ نسخه‌ها

امان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۱۶