محمد مولایی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''تبرک،'''، درخواست برکت و خجستگی از خدا و اولیای الهی.
تبرک، فرخنده گرفتن، به میمنت و مبارکی گرفتن، مبارک شمردن[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DA%A9-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه تبرک، سایت واژه‌یاب.] و هر چیز بابرکت و باشگونی است.[ht...» ایجاد کرد

2026-05-09T11:25:12Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''تبرک،'''</big>، درخواست برکت و خجستگی از خدا و اولیای الهی. تبرک، فرخنده گرفتن، به میمنت و مبارکی گرفتن، مبارک شمردن<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DA%A9-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه تبرک، سایت واژه‌یاب.]</ref> و هر چیز بابرکت و باشگونی است.<ref>[ht...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''تبرک،'''</big>، درخواست برکت و خجستگی از خدا و اولیای الهی. 
تبرک، فرخنده گرفتن، به میمنت و مبارکی گرفتن، مبارک شمردن<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DA%A9-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه تبرک، سایت واژه‌یاب.]</ref> و هر چیز بابرکت و باشگونی است.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DA%A9 عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تبرک، سایت واژه‌یاب.]</ref> برخی، تبرک را نوعی طلب لطف و عنایت خداوند، بزرگان دینی، اولیاء الهی و سایر موجودات قدسی می‌دانند. این نیرو، به‌واسطه خواست صاحب قدرت قدسی و نیز با انجام برخی اعمال توسط آدمی، قابل انتقال است.
==واژه‌شناسی==
واژۀ تبرک که از ریشه عربی «ب‌رک» در زبان سامی گرفته شده و به‌معنای فزونی و نزدیکی است.<ref>[https://lib.eshia.ir/40707/10/397/%D8%A8%D8%B1%DA%A9 ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل ماده «برک».]</ref> این واژه، نزد فارسی‌زبانان به‌معنای فرخندگی<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DA%A9-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه «تبرک».]</ref> و برکت‌ یافتن<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DA%A9 معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه «تبرک».]</ref> است. از این‌رو به هر چیز مبارک و خوش‌یمنی، تبرک گفته می‌شود و در اصطلاح، تبرك به هر چیزی، به‌معنای برکت‌خواهی از آن و به فال نیک گرفتن آن است.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DA%A9 معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژه «تبرک».]</ref> 
تبرک، در زبان‌های مختلف، دارای مترادف‌هایی است که از آن جمله می‌توان به زبان مندایی (از گویش‌های شرقی زبان آرامی) اشاره کرد که واژه‌های «بَراخه» به‌معنی [[نماز]] و دعای روزانه و «بَرَخَتا» به‌معنی تقدیس و دعا کردن، در آن آمده است.<ref>Drower, A Mandaic Dictionary, 1963, P50.</ref> در زبان عِبری معادل این واژه به‌صورت «براخاه» و به‌معنای دعا، آرزوی توفیق و خیر آمده و در [[زبان عربی]] نیز واژه «برکه» به‌معنای نیک‌بختی و فزونی است.<ref>معلوف، لویس، المنجد، بیروت، دار المشرق، ۱۹۷۳م، ذیل برک.</ref> واژه تبرک در [[زبان فارسی]]، واژه‌ای دخیل از زبان عربی بوده و مترادف‌هایی همچون فرخنده داشتن، همایون داشتن، خجسته داشتن و میمنت (در زبان فارسی) دارند.<ref>آنندراج، محمد پادشاه، ۱۳۳۶ش؛ 
معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۵۳ش، ج1، ص1022.</ref>
در زبان رایج مردمی، واژه تبرک در جایگاه «متبرک» و به‌معنی بابرکت و میمون به‌کار می‌رود. از مشتقات مرسوم و متداول این واژه می‌توان به «تبرکا» (از روی تبرک)، «تبرکات» (کردارهای نیک، میمنت‌ها)، «تبرک بودن» (برکت داشتن)، «تبرک شدن» (کسب میمنت و مبارکی)، «تبرک کردن» (مبارک گرفتن)، «تبرک یافتن» و «تبرکی» (سلام و تعظیم، تبرک یافته)، اشاره کرد.

==اعتقاد به تبرک==
باور به تبرک، ریشه در انگاره‌های شناختی دارد که برقراری پیوند مهرورزانه میان انسان و دارندگان نیروی معنوی را با هدف بهره‌گیری فزاینده از برکت وجودی اولیای خدا پی می‌گیرند. چنین انگاره‌هایی در برخی از آیین‌های کهن به برکت‌زایی برخی عناصر و اشیاء طبیعی گسترش یافته است.
در میان [[مسلمانان]]، همه مذاهب اسلامی، به‌جز وهابیون، قائل به جواز تبرک هستند و پیروان این مذاهب، انسان‌های شایسته‌ای مانند پیامبران و اولیای [[دین]] و نیز اشیاء و اماکنی مانند قرآن و کعبه را متبرک می‌دانند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AA%D8%A8%D8%B1%DA%A9 «تبرک» در وب‌سایت ویکی‌شیعه.]</ref> 
زرتشتیان [[ایران]] آن‌چه در پُرسه‌ی همگانی ۲۵ بهمن و به‌یاد درگذشتگان، توزیع می‌شود برای تبرک نزد خود نگه‌ می‌دارند.<ref>رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، 1387ش، ص198ـ199.</ref> همچنین نصب تصاویر حکما، پادشاهان و راهبان در خانه بعنوان تبرک، زینت‌بخش خانه‌های نصارا در ایران است.<ref>قزوینی، عجایب المخلوقات، 1361ش، ص316.</ref> منداییان (صابئین) خوزستان ظروف و زیورآلات تازه خود را با تعمید توسط یک روحانی متبرک می‌کنند<ref>عربستانی، تعمیدیان غریب، 1383ش، ص117.</ref> و [[نان]] پخته‌شده در جشن عید بزرگ سالیانه خویش را تبرک می‌دانند.<ref>دانشور و عبداللهی، دیدنی‌ها و شنیدنی‌های ایران، 1387ش، ص113ـ114.</ref> افراد فرقه حَسیدیم از کلیمیان ساکن ایران، به زَدّیک که مرشد معنوی آنان است، جهت طلب شفا و تبرک مراجعه می‌کنند.<ref> عربستانی، تعمیدیان غریب، 1383ش، ص219.</ref> 

==متبرک‌شدن==
اعتقاد مردم به تبرک‌یافتن و متبرک‌ شدن در آئین‌های گوناگون از راه‌های زیر حاصل می‌شود:
* درخواست از خداوند و اولیای او؛
* از طریق لمس‌ کردن ضریح امامان و امامزادگان یا یک قدیس و متعلقات آنان؛
* از راه آویزان کردن تمثال یا نماد قدیسان و اماکن مقدس.<ref>شعبانی، آداب و رسوم نوروز، 1379ش، ص207 و حسنی، ریکان، 1388ش، ص200.</ref> 

==تبرک در خرده‌فرهنگ‌های ایرانی==
تبرک‌ یافتن یا متبرک‌ شدن در فرهنگ عمومی ایرانیان و آیین‌های ملی و مذهبی آنان هم دارای سویه‌های قدسی است و هم خاصیت برکت‌زایی دارد. به‌کار بردن عناصر و نمادهایی چون بذر و دانه غلات، [[نان]] و [[نمک]]، درختان، سبزه، آب، انواع میوه، تنقلات مغزدار و پُردانه مانند [[انار]]، [[گردو]]، فندق و مانند این‌ها که در فرهنگ ایرانیان، نماد باروری، حاصل‌خیزی و حیات است<ref> کوپر، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، 1379ش، ص۵۴، ۲۶۹، ۳۶۱، ۳۶۲، ۳۶۶؛ فرهادی، گیاهان و درختان مقدس در فرهنگ ایرانی، 1372ش، ص۳۲۰- ۳۲۹.</ref>، پیوند پایداری میان آموزه‌های دینی و انگاره‌های عرفی ایجاد کرده است.

مردم مناطق مختلف [[ایران]] در مناسبت‌های مهم اجتماعی مثل عید تلخ یا سیاه<ref> حاتمی، باورها و رفتارها، گذشته در کازرون، 1385ش، ص۱۷۱.</ref>، چهارشنبه‌سوری<ref> ساعدی، خیاو یا مشکین شهر، 1343ش، ص150.</ref> مسابقات کشتی<ref> معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، 1384ش، ج3، ص2047ـ2048.</ref>، مراسم نان دخترپز<ref> رسولی، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، 1378ش، ص387.</ref>، ورود به ماه نو<ref> پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، 1377ش، ص170ـ171.</ref> و در آیین‌های فصلی چون استقبال از نوروز، مراسم باران‌خواهی<ref> میرشکرایی، فرهنگ عامه؛ کتاب گیلان، 1374ش، ص463؛ معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، 1384ش، ج3، ص2060.</ref>، مصون ماندن از خشکسالی و فقر<ref> ساعدی، خیاو یا مشکین شهر، 1343ش، ص۱۵۰.</ref> و نیز در آغاز مراحل مختلف زندگی اجتماعی ـ اقتصادی مانند گشایش بخت در بقاع متبرکه<ref> شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامه‌ی کومله، 1386ش، ص25.</ref>، تنورِ بانمک<ref> مرادی، خوراک و فرهنگ «نان ترکمن؛ خوراک و باورهای عامیانه و فرهنگی ترکمن‌ها»، 1387ش، ص276، 288.</ref> و همچنین در آداب و مناسکی مانند تولد و [[ازدواج]] و در مراحل مختلف [[کشاورزی]] و [[دامپروری]]؛ برای رونق کسب‌و‌کار و ایجاد آمادگی، طلب خیر و برکت می‌کردند. باور عمومی بر این است که عناصر برکت‌زا در این مناسبت‌ها و ایام ویژه، اثر‌بخشی بیشتری می‌یابند.
در خرده‌فرهنگ‌های ایرانی انواع غذای نذری<ref> شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامه‌ی کومله، 1386ش، ص186؛ دانشور، عبداللهی، دیدنی‌ها و شنیدنی‌های ایران، 1387ش، ج1، ص26؛ رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، 1387ش، ص149.</ref>، اجزای مختلف قربانی<ref> معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، 1384ش، ج3، ص2029؛ بلوکباشی، نخل‌گردانی، 1380ش، ص76-77؛ واله، سفرنامه، 1348ش، ص109-111.</ref>، مراسم عَلَم‌واچینی<ref> میرشکرایی، فرهنگ عامه؛ کتاب گیلان، ۱۳۷۴ش، ص463.</ref>، سکه‌ی تبرّکی مراسم احیای شب بیست‌و‌هفتم رمضان<ref> شاه‌حسینی، ایوانکی؛ سرزمین انار، خربزه و صنعت، ۱۳۸۷ش، ص152.</ref>، لباس‌نو روز عید غدیر<ref> مرادی، ترانه‌ها، زبانزدها و فرهنگ عامه‌ی مردم كرمان، ۱۳90ش، ص269.</ref> و موارد مشابه، متبرک دانسته می‌شود. همچنین افراد نظرکرده<ref> حاتمی، باورها و رفتارها، گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص180.</ref>، زائر مکان‌های مقدس<ref> جوینی، تاریخ جهانگشای، ۱۳۸۵ش، ج1، ص186.</ref>، لباس بزرگان دینی<ref> ماسه، باورها و آداب و رسوم ایرانی، 1938م، ج2، ص402.</ref> و حتی پوشش شفايافتگان در بقاع متبرکه<ref> پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳77ش، ص239.</ref>، مشایخ صوفیه<ref> عبیدالله زاکانی، کلیات، ۱۳۴۳ش، ص۳۵۶-۳۵۷؛ راوندی‏، تاریخ اجتماعی ایران‏، ۱۳۸۲ش، ج3، ص503؛ تمیم‌داری، فرهنگ عامه، ۱۳۹۰ش، ص278.</ref> و نیم‌خورده<ref> عبیدالله زاکانی، کلیات، ۱۳۴۳ش، ص342.</ref> و مزار آن‌ها<ref> معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، ۱۳۸4ش، ج3، ص2049.</ref> از احترام ويژه‌ای نزد اقوام مختلف ایرانی برخوردار هستند. 
از جمله آیین‌های مرسوم بین ایرانیان، می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
* گیاهانی مانند [[آویشن]]، مورد، سرو و انار، نزد پیروان [[دین]] زردشت، به‌منظور هدیه دادن و تبرک‌بخشی مرسوم است.<ref>مزداپور، «کاربرد آیینی چند گیاه در نزد زرتشتیان معاصرایران»، ۱۳۸۱ش، ص۹۶-۱۰۱.</ref>
* مردم [[گیلان]] و [[آذربایجان]]، در [[چهارشنبه‌سوری]] و برای استقبال از [[نوروز]]، برافروختن آتش، روشن کردن شمع و چراغ‌ها را به دختران خود می‌سپارند تا متبرک شده و بخت آن‌ها باز شود.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ كومله، ۱۳۸۶ش، ص۲۵.</ref>
* در شرق گیلان، زنان کومله، [[تخم‌مرغ]] در نخستین تخم‌گذاری را به‌منظور تبرک در انبار برنج خود نگهداری می‌کردند.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ كومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۴۶-۱۴۷.</ref>
* در جشن باستانی [[نوروز]]، چرب نمودن بدن با روغن زیتون برای تبرک مرسوم بود.<ref>بیرونی، آثار الباقیه، ۱۳۸۹ش، ص۳۳۰.</ref>
* در میان زردشتیان، کودکان در سن 14 سالگی، کمربندی تبرک شده به‌دست موبد را که «کُستی» نام دارد، بر کمر می‌بندند.<ref>Serena, Hommes et choses en Perse, 1883, P230.</ref>
* در گنبدکاووس، قبل از ورود عروس و داماد به حجله، غذایی به‌نام «چِکِدرمه» پخته و به آن دو می‌دهند. پس از خوردن غذا توسط عروس و داماد، باقی آن را میان حاضرات به‌عنوان تبرک، تقسیم می‌کنند.<ref>فروتن، گنبدکاووس: تاریخ، سرزمین، فرهنگ، ۱۳۹۰ش، ج2، ص546.</ref>
* عشایر ترکمن، در آیین عروسی خود، دو بقچه به‌نام «دوقوز» را که حاوی لباس‌هایی برای عروس است، به‌عنوان چشم‌روشنی در اختیار مادر داماد قرار داده و همه افراد حاضر در مجلس، دوقوزها را به‌عنوان تبرک و به‌منظور طلب سعادت و خوش‌یمنی به پیشانی خود می‌مالند.<ref>معطوفی، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، ۱۳۸۳ش، ج3، ص2136.</ref>
* مردم [[گیلان]]، حنا و سکه‌های ریخته‌شده بر سر عروس، در مراسم [[حنابندان]] را دارای شگون و تبرک می‌دانند.<ref>پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۶۱ و ۶۸.</ref> در میناب، حنا را به‌ پای منبر، [[مسجد]] و زیارتگاهی برده و تبرک می‌کنند، سپس مقداری از آن، توسط داماد و به‌عنوان تبرک به گوشه درب زیارتگاه مالیده می‌شود.<ref>سعیدی، فرهنگ مردم میناب، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۶.</ref>

برخی خوراک‌ها، در مراسم‌های مذهبی متبرک تلقی می‌شوند، مانند آش نذری،<ref>رمضانخانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۱۴۹.</ref> غذای نذری [[اربعین]]،<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ كومله، ۱۳۸۶ش، ص۱۸۶.</ref> [[نان]]، [[خرما]] و نذورات مراسم نخل‌گردانی در ایام [[محرم]].<ref>دانشور، دیدنی‌ها و شنیدنی‌های ایران، بی‌تا، ج1، ص26.</ref>

==خاصیت درمانی تبرک==
در باور ایرانیان، نیروی برکت‌زای فرد متبرک برای درمان بیماری‌ها نیز اثرگذار است؛ به همین دلیل، برخی از مردم تکه‌ای ازگوشت شتر قربانی را که متبرک می‌دانستند نمک‌سود می‌کردند و در تمام سال برای شفا به بیماران می‌دادند.<ref> واله، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ص111.</ref> همچنین برخی از مردم خاکستر اجاق سادات، البسه و خوراک آنان را متبرک می‌دانستند و برای شفای بیمار به‌کار می‌گرفتند.<ref> امیری، تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، ۱۳۸۲ش، ص102، 103.</ref> در برخی مناطق نیز اشیائی مانند نقل و نبات و پوشاک را به‌عنوان تَوَرُکی (تبرک‌شده) با مالیدن به دیواره ضریح امامان و امامزاده‌ها متبرک می‌کردند و آن را به‌عنوان سوغاتی ارزشمند به خویشان و آشنایان هدیه می‌دادند تا با استفاده از آن‌ها از بلا و آفت مصون بمانند.<ref> عسكری‌عالم، فرهنگ عامه‌ی لرستان، ۱۳۸۷ش، ج2، ص124.</ref> در برخی مناطق نیز آب به‌دست آمده از شستن و تطهیر برخی نشانگاه‌ها و سنگ‌های متبرک را جهت درمان به بیماران می‌دادند.<ref>بشرا، طب سنتی مردم گیلان، ۱۳۸۹ش، ص82.</ref> 
==تبرک در ادبیات فارسی==
تبرک، از جمله واژگان کهنی است که از دیرباز در نظم و نثر شاعران فارسی زبان حضور داشته است. برای مثال، [[سعدی]] در شعر خود به این واژه اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/mavaez/ghete2/sh130 سعدی، مواعظ، قطعات، شماره 130، بیت 2، سایت گنجور.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|تبرک از در قاضی چو بازش آوردی|دیانت از در دیگر برون شود ناچار}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[مولانا]] نیز در شعر خود گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh925 مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شماره 925، سایت گنجور.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|تو گاو فربه حرصت به روزه قربان کن|که تا بری به تبرک هلال لاغر عید}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* آنندراج، محمد پادشاه، به‌تحقیق محمددبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۳۶ش.
* ابن‌منظور، جمال‌الدین، لسان‌العرب، بیروت، دارصادر، 1414ق.
* امیری، رزاق، تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۲ش.
* بشرا، محمد، طب سنتی مردم گیلان، رشت، فرهنگ ایلیا، ۱۳۸۹ش.
* بلوکباشی، علی، نخل‌گردانی، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۰ش.
* بیرونی، ابوریحان، آثار الباقیه، ترجمۀ اكبر داناسرشت، تهران، فردوس، ۱۳۸۹ش.
* پاینده، محمود، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی ۱۳77ش.
* تمیم‌داری، احمد، فرهنگ عامه، تهران، مهکامه، ۱۳۹۰ش.
* جوینی، عطاملک، تاریخ جهانگشای، به‌کوشش محمد قزوینی‏، تهران، هرمس،‏‫ ۱۳۸۵ش.‬‬‬‬‬
* حاتمی، حسن، باورها و رفتارها، گذشته در کازرون، تهران، کازرونیه، ۱۳۸۵ش.
* حسنی، ابوالفضل، ریكان، سمنان، حبله‌رود، ۱۳۸۸ش.
* دانشور، محمود، عبداللهی، علی‌اصغر، دیدنی‌ها و شنیدنی‌های ایران، تهران، دنیای کتاب، 1387ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در سایت واژه‌یاب، تاريخ بازدید: 25 آبان 1400.
* راوندی‏، مرتضى، تاریخ اجتماعی ایران‏، تهران‏، نگاه، ۱۳۸۲ش.
* رسولی، غلامحسن، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، تهران، بلخ، ۱۳۷۸ش.
* رمضانخانی، صدیقه، فرهنگ زرتشتیان یزد، یزد، سبحان نور، ۱۳۸۷ش.
* ساعدی، غلامحسین، خیاو یا مشکین‌شهر، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقيقات اجتماعي، ۱۳۴3ش.
* سعدی، مواعظ، قطعات، شماره 130، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 13 خرداد 1401ش.
* سعیدی، سهراب، فرهنگ مردم میناب، تهران، زوفا، ۱۳۸۶ش.
* شاه‌حسینی، علیرضا، ایوانکی: سرزمین انار، خربزه و صنعت، سمنان، حبله‌رود، ۱۳۸۷ش.
* شعبانی، رضا، آداب و رسوم نوروز، تهران، الهدی، ۱۳۷9ش.
* شهاب کومله‌ای، حسین، فرهنگ عامه‌ی كومله، رشت، گیلکان، ۱۳۸۶ش.
* عبیدالله زاکانی، نظام‌الدین، کلیات، به‌کوشش عباس اقبال آشتیانی، تهران، اقبال، ۱۳۴۳ش.
* عربستانی، مهرداد، تعمیدیان غریب، تهران، افکار، ۱۳۸۳ش.
* عسكری‌عالم، علی‌مردان، فرهنگ عامه‌ی لرستان، خرم‌آباد، شاپورخواست، ۱۳۸۷ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 13 خرداد 1401ش.
* فرهادی، مرتضى، گیاهان و درختان مقدس در فرهنگ ایرانی، تهران، آینده، ۱۳۷۲ش.
* فروتن، اشکان، گنبدکاووس: تاریخ، سرزمین، فرهنگ، تهران، رسانش، ۱۳۹۰ش.
* قزوینی، زکریا، عجایب المخلوقات، به‌کوشش نصرالله سبوحی، تهران، کتابخانه و چاپخانه مرکزی ناصرخسرو، ۱۳۶۱ش.
* كوپر، جین، فرهنگ مصور نمادهای سنتی، ترجمه‌ی ملیحه كرباسیان، تهران، فرشاد، ۱۳۷۹ش.
* ماسه، اچ، باورها و آداب و رسوم ایرانی، پاریس، 1938م.
* مرادی، عیسى، ترانه‌ها، زبانزدها و فرهنگ عامه‌ی مردم كرمان، كرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳90ش.
* مرادی، منصور، خوراک و فرهنگ «نان ترکمن؛ خوراک و باورهای عامیانه و فرهنگی ترکمن‌ها»، به‌کوشش علیرضا حسن‌زاده، تهران، مهرنامگ، ۱۳۸۷ش.
* مزداپور، کتایون، «کاربرد آیینی چند گیاه در نزد زرتشتیان معاصرایران»، فرهنگ مردم ایران، تهران، س 1، شماره 1، ۱۳۸۱ش.
* معطوفی، اسدالله، تاریخ، فرهنگ و هنر ترکمان، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸4ش.
* معلوف، لویس، المنجد، بیروت، دار المشرق، ۱۹۷۳م.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی معین، در سایت واژه‌یاب، تاريخ بازدید: 25 آبان 1400.
* مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شماره 925، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 13 خرداد 1401ش.
* میرشکرایی، محمد، فرهنگ عامه؛ کتاب گیلان، به‌کوشش ابراهیم اصلاح‌عربانی، تهران، گروه پژوهشگران ایران، ۱۳۷۴ش.
* ناصرخسرو، سفرنامه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، زوار، ۱۳۵۶ش.
* واله، پیترو دلا، سفرنامه، ترجمه‌ی شعاع‌الدین شفا، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۴۸ش.
* «تبرک»، ویکی ‌شیعه: دانشنامه مجازی مکتب اهل‌بیت، تاریخ بازدید: 25 آبان 1400.
* Drower, E. S. and R. Macuch, A Mandaic Dictionary, London, 1963.
* Serena, C., Hommes et choses en Perse, Paris, 1883.

تبرک - تاریخچهٔ نسخه‌ها