محمداسحاق عارفی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''تحکیم خانواده؛''' بهبود روابط اعضای خانواده با هدف دوری از فروپاشی بنیان آن. تحکیم خانواده و جستجوی راه‌کارهای آن امروزه از منظر کارشناسان در جامعه ایرانی به یک ضرورت اجتماعی تبدیل شده است. موقعیت خود را در مجموعۀ مباحث خانواده احرا...» ایجاد کرد

2026-05-13T09:47:51Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''تحکیم خانواده؛'''</big> بهبود روابط اعضای خانواده با هدف دوری از فروپاشی بنیان آن. تحکیم خانواده و جستجوی راه‌کارهای آن امروزه از منظر کارشناسان در جامعه ایرانی به یک ضرورت اجتماعی تبدیل شده است. موقعیت خود را در مجموعۀ مباحث خانواده احرا...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''تحکیم خانواده؛'''</big> بهبود روابط اعضای خانواده با هدف دوری از فروپاشی بنیان آن.

تحکیم خانواده و جستجوی راه‌کارهای آن امروزه از منظر کارشناسان در جامعه ایرانی به یک ضرورت اجتماعی تبدیل شده است. موقعیت خود را در مجموعۀ مباحث [[خانواده]] احراز کرده است. این مفهوم شامل عوامل، ضرورت، سیاست‌ها و مرزهای تحکیم می‌شود و با فعال‌کردن ظرفیت طبیعی، فرهنگی و دینی خانواده‌ها، آنها را نسبت به خطر فروپاشی، آگاه می‌سازد.
==مفهوم‌شناسی==
تحکیم خانواده در جامعه [[مسلمان]] به‌معنای تقویت روابط زن‌ و شوهر در خانواده و صیانت از فروپاشی آن<ref>[https://imanoor.com/blog/%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87/ «عوامل تحکیم خانواده»، وب‌سایت ایمانور.]</ref> بر اساس اصول اخلاق و حقوق اسلامی است.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/101204 «اهداف و اصول تشکیل خانواده و سیاست‌های تحکیم و تعالی آن»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.]</ref> انجام تعهدات قرارداد [[ازدواج]] و رعایت حقوق ایجاد شده ازسوی طرفین عقد نسبت به ‌خود و فرزندان و رفتار مهربانانه در خانواده از الزامات اولیۀ تحکیم خانواده به‌شمار آمده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/107391/%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C حسینی، «خانواده در آموزه‌های قرآنی»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
==مرزهای تحکیم خانواده==
از منظر دینی، هر خانواده‌ای که به فحشای قطعی، آلوده نشود قابلیت حفظ کانون و بنیان آن وجود دارد.<ref>ابراهیمی‌پور، شاخص‌های خانوادۀ مطلوب در اسلام، 1391ش، ص416.</ref>
کارشناسان نیز، وجود ارتباط اثر‌بخش، ظرفیت گفتگو و نیز علقۀ محبت به‌ویژه ازسوی مرد نسبت به زن را مؤلفه‌های مهم در ثمردهی تلاش برای تحیکم خانواده دانسته‌اند.<ref>[https://virgool.io/@omidisadegh/ امیدی، «نشانه‌های مهم طلاق در زندگی مشترک + مهم‌ترین نوع طلاق در ایران»، وب‌سایت ویرگول چیست.]</ref> اگر خانواده‌ای خارج از این چارچوب قرار بگیرد کارکردهاي مطلوب خانواده با اختلال روبه‌رو می‌شود و در صورتی که خانواده نتواند به این چارچوب بازگردد اسلام به‌جواز يا رجحان و در مواردی به لزوم طلاق، سفارش کرده است.<ref>ابراهیمی‌پور، شاخص‌های خانوادۀ مطلوب در اسلام، 1391ش، ص416.</ref>
==ضرورت تحکیم خانواده==
تأمین پایدار نیازهای جنسی و عاطفی، تکامل معنوی و تربیت نسل به‌هنجار و صالح،<ref>سورۀ بقره، آیۀ 223</ref> پویا و سالم بشری از کارکردهای اصلی خانواده شمرده شده است که تنها از طریق خانوادۀ استحکام‌یافته میسر می‌شود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/107391/%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C حسینی، «خانواده در آموزه‌های قرآنی»، پرتال جامع علوم انسانی.] </ref> آموزه‌های دین اسلام نیز آشکارا بر تحکیم بنیان خانواده، تأکید کرده و از مرد و زن می‌خواهد که تا حد امکان، از جدایی پرهیز کنند و زمینه‎‌ساز فروپاشی خانواده نشوند.<ref>ابراهیمی‌پور، شاخص‌های خانوادۀ مطلوب در اسلام، 1391ش، ص416.</ref>
==عوامل‌ تحکیم ‌خانواده==
===الف. عوامل بیرونی===
====1. محیط اجتماعی====
از عوامل مؤثر در تحکیم روابط خانواده، داشتن محیطی سالم و هدایتگر است. صبوری، مدارا، حفظ‌ عفت، پایبندی به ‌خانواده و همسر، یا برعکس؛ پرخاشگری، عدم سازش، طغیانگری و بی‌بندوباری از ویژگی‌هایی است که خانواده‌ها تا حدود زیادی از فرهنگ و محیط اجتماعی خود می‌آموزند.<ref>[https://jwfs.alzahra.ac.ir/article_2196.html خطیبی، «بررسی نگرش زنان نسبت به‌عوامل مؤثر بر تحکیم خانواده (پژوهشی در بین کارکنان زن دانشگاه‌های پیام نور استان همدان)»، وب‌سایت مطالعات زن و خانواده.]</ref> تأکید بر طهارت محیط، حفظ حدود الهی در جامعه و صیانت از فرهنگ اجتماعی از طریق امر به معروف و نهی از منکر، همه به‌دلیل تأثیر قهری مفاسد بر فرد و خانواده دانسته شده است. این درحالی است که تغییر سلایق خانواده‌ها، فضای مجازی، اشاعۀ فرهنگ بیگانه، رشد روابط ناسالم فراخانوادگی و سایر ناهنجاری‌های اجتماعی، خانواده‌ها را دچار تزلزل و فروپاشی کرده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/107391/%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C حسینی، «خانواده در آموزه‌های قرآنی»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
====2. اقتصاد====
از عوامل پیرامونی مؤثر در روابط خانواده، اقتصاد است؛<ref>[https://jwfs.alzahra.ac.ir/article_2196.html خطیبی، «بررسی نگرش زنان نسبت به‌عوامل مؤثر بر تحکیم خانواده (پژوهشی در بین کارکنان زن دانشگاه‌های پیام نور استان همدان)»، وب‌سایت مطالعات زن و خانواده.]</ref>اقتصاد ضعیف، خانواده‌های فقیر را در جامعه افزایش می‌دهد و تمام اعضای خانواده، حتی مادر، به‌ناچار وارد بازار کار می‌شوند. این رویه تنظیم روابط عاطفی اعضای خانواده را به‌هم‌زده و موجب گسست خانوادگی می‌شود.

اقتصاد در روابط خانواده‌های غنی نیز به‌گونۀ دیگر تأثیرگذار است. تأمین خواسته‌های متنوع اعضای خانواده در داخل و خارج از منزل، موجبات ازهم‌گسیختگی روابط خانوادگی را فراهم ‌آورده و ناخواسته از هم‌نشینی، هم‌زیستی و هم‌کلامی و نیز از وابستگی‌های عاطفی و روانی آنان می‌کاهد<ref>[http://ensani.ir/fa/article/107391/%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C حسینی، «خانواده در آموزه‌های قرآنی»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
====3. خانواده‌های زوجین====
حضور مسئولانۀ خانواده‌ها در زندگی زوجین و حفظ روابط عاطفی و انسانی با آنها، نقش مهمی در استحکام خانواده‌ جدید دارد. زوج‌های جوان تا مدت‌ها پس از [[ازدواج]]، نیازمند راهنمایی و توجه والدین هستند. خانواده‌های گسترده در گذشته و حال، از بسیاری آسیب‌های خانوادگی در امان بوده و میزان [[طلاق]] در آنها پایین‌تر است. آموزه‌های اسلام نیز ادامۀ رابطۀ فرزندان با خانواده‌ها را مایۀ [[برکت]] می‎داند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/107391/%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C حسینی، «خانواده در آموزه‌های قرآنی»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
===ب. عوامل درون خانوادگی===
====1. توجه به‌ جایگاه خانواده====
درک جایگاه خانواده از سوی اعضا، اولین گام در تنظیم روابط است. هرگاه اعضای خانواده در راستای ‌هدف اصلی خانواده، یعنی آرامش، بکوشند رابطه‌ها و دادوستدهای عاطفی میان اعضای خانواده، بهبود می‌یابد و درجهت پایداری، بالندگی و نشاط خانواده جهت داده می‌شود.<ref>[https://jwfs.alzahra.ac.ir/article_2196.html خطیبی، «بررسی نگرش زنان نسبت به‌عوامل مؤثر بر تحکیم خانواده (پژوهشی در بین کارکنان زن دانشگاه‌های پیام نور استان همدان)»، وب‌سایت مطالعات زن و خانواده.]</ref> قرآن نیز خانواده را یک مجموعۀ متعالی برای تأمین اهدافی مقدس معرفی کرده است<ref> [http://ensani.ir/fa/article/107391/%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C حسینی، «خانواده در آموزه‌های قرآنی»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
====2. شناخت و تثبیت نقش‌ها====
شناخت وظایف و نقش‌ها و سپس تثبیت آنها، از عوامل موثر در مدیریت و تحکیم خانواده به‌شمار آمده است.<ref>[https://jwfs.alzahra.ac.ir/article_2196.html خطیبی، «بررسی نگرش زنان نسبت به‌عوامل مؤثر بر تحکیم خانواده (پژوهشی در بین کارکنان زن دانشگاه‌های پیام نور استان همدان)»، وب‌سایت مطالعات زن و خانواده.]</ref> با این رویکرد، زوجین می‌پذیرند که نسبت به‌ یکدیگر حقوق و وظایفی بر عهده دارند. به فرزندان نیز آموزش داده می‌شود که نقش پدر و جایگاه مادر را بفهمند و به آن باور داشته باشند.<ref> [http://ensani.ir/fa/article/107391/%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C حسینی، «خانواده در آموزه‌های قرآنی»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
====3. پایبندی به ‌تعهدات====
زن و مرد با انعقاد قرارداد ازدواج، به یک سلسله حقوق و اصول اخلاقی متعهد می‌شوند که در طول زندگی مشترک باید به‌ آنها پایبند بمانند. آنها به مشارکت در تربیت فرزندان، معاشرت نیکو و ادای حقوق و تکالیف قانونی و اخلاقی به‌هم‌دیگر متعهد می‌شوند.<ref>قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1358ش، مادۀ 1104.</ref> از میان تعهدات مبتنی بر قرارداد ازدواج، حسن معاشرت، سرپرستی خانواده توسط مرد و تمکین زن، مهم‌ترین ضمانت اصلاح روابط و تحکیم خانواده شمرده شده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/107391/%D8%AA%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D9%88%D8%B2%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86%DB%8C حسینی، «خانواده در آموزه‌های قرآنی»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>

==پژوهش‌های تحکیم‌ خانواده==
برخی پژوهش‌های صورت‌گرفته دربارۀ عوامل و چالش‌های تحکیم خانواده نشان می‌دهد که حدود 93 درصد زنان، رعایت ادب را مهم‌ترین عامل أثرگذار بر تحکیم بنیان خانواده برشمرده‌اند. پس از آن، تعهد و صمیمیت همسران، اعتماد در خانواده، تفاهم و درک یکدیگر، احترام به خانواده همسر، اجتماعی بودن، داشتن روابط با خویشان و دوستان، برخوردار بودن آقایان از شغل مناسب، تلاش برای صیانت از سلامت و بهداشت خانواده، درآمد مکفی، درآمد بالا، تفریح و سفرهای فراوان، به‌ترتیب در فهرست عواملی جای گرفته‌اند که از منظر زنان در تحکیم بنیان خانواده اثرگذار است.<ref>[https://jwfs.alzahra.ac.ir/article_2196.html خطیبی، «بررسی نگرش زنان نسبت به‌عوامل مؤثر بر تحکیم خانواده (پژوهشی در بین کارکنان زن دانشگاه‌های پیام نور استان همدان)»، وب‌سایت مطالعات زن و خانواده.]</ref>

در پژوهش دیگری که نظر مردان طلاق‌داده را جویا شده به نقش شناخت از یکدیگر، وجود عشق و علاقه، بلوغ فکری، استقلال مادی، ازدواج انتخابی، همسانی در سن، تحصیلات، قومیت و محل زندگی در تحکیم خانواده، اشاره شده است.<ref>پنجه‌بند و عنایت، «واکاوي فرایند انتخاب همسر از نگاه مردان طلاق داده»، 1398ش، ص127- 148.</ref>

پژوهش دیگری درباره عوامل استحکام خانوادۀ ایرانی، بیشترین فراوانی به‌ترتیب مربوط است به: عقاید و سلامت معنوی، مسئولیت‌پذیری، ادراک همسران از تفاوت نقش‌ها، شیوة مثبت تعامل، کنش متقابل، مناسبات تربیتی خانواده، رابطة عاطفی همسران با یکدیگر، سلامت روحی و روانی، هماهنگی و انسجام در روابط زناشویی و همدلی در خانواده.<ref>روشنی و دیگران، «روایت زنان از موانع آرامش در زندگی زناشویی»، 1399ش، ص29-74.</ref>
==سیاست‌های تحکیم‌ خانواده==
شورای عالی انقلاب فرهنگی اهداف و اصول تشکیل خانواده و سیاست‌های تحکیم و تعالی آن را در 7 هدف اصلی تصویب کرده است که عبارتند از:
# تحقق دیدگاه اسلام در خصوص اهمیت جایگاه و کارکردهای خانواده در نظام اسلامی؛
# حمایت از تشکیل، تحکیم و تعالی نهاد خانواده و پیش‌گیری از تزلزل و فروپاشی آن؛
# ارتقای سطح فرهنگی و تربیتی اعضای خانواده به‌منظور ایفای نقش آن در سلامت و بهبود فرهنگی جامعه؛
# همگرایی در کلیه سیاست‌ها و برنامه‌ریزی‌ها در موضوع خانواده به‌منظور بهبود وضعیت تشکیل، تحکیم و تعالی خانواده؛
# آگاهی افراد خانواده نسبت به‌ حقوق و وظایف یکدیگر و زدودن نگرش‌های غلط جامعه؛
# گسترش و تعمیق ارزش‌های اصیل اسلامی در خانواده برای تربیت نسل سالم، با [[ایمان]]، مسؤول و مؤثر در رشد خود، خانواده و جامعه؛
# ایمن‌سازی خانواده از آسیب و بحران‌های اجتماعی و حمایت از خانواده‌های آسیب دیده.<ref>موسوی ویایه، صدقی الهرد، «بررسی رویکرد نظری قانون تشکیل خانواده و تحکیم و تعالی آن»، 1398ش، ص63-75.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* قرآن‌کریم.
* ابراهیمی‌پور، قاسم، شاخص‌های خانوادۀ مطلوب در اسلام، قم، مرکز بررسی‌های راهبردی ریاست جمهوری با همکاری پژوهشگاه المصطفی، 1391ش.
* امیدی، صادق، «نشانه‌های مهم طلاق در زندگی مشترک + مهم‌ترین نوع طلاق در ایران»، وب‌سایت ویرگول چیست، تاریخ بازدید: 10 خرداد 1402ش.
* «اهداف و اصول تشکیل خانواده و سیاست‌های تحکیم و تعالی آن»، مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: 10 خرداد 1402ش.
* پنجه‌بند، یوسف و عنایت، حلیمه، «واکاوي فرایند انتخاب همسر از نگاه مردان طلاق داده»، فصلنامۀ توسعۀ اجتماعی (توسعه انسانی سابق)، دورۀ 14، شمارۀ 1، پاییز، 1398.
* روشنی، شهره و دیگران، «روایت زنان از موانع آرامش در زندگی زناشویی»، فصلنامۀ مطالعات زن و خانواده، دورۀ 8 شماره 3، 1399ش.
* حسینی، اکرم‌السادات، «خانواده در آموزه‌های قرآنی»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: 1383ش.
* خطیبی، اعظم، «بررسی نگرش زنان نسبت به‌عوامل مؤثر بر تحکیم خانواده (پژوهشی در بین کارکنان زن دانشگاه‌های پیام نور استان همدان)»، دورۀ 3، شمارۀ 1، شمارۀ پیاپی 5، شهریور 1394.
* «عوامل تحکیم خانواده»، وب‌سایت ایمانور، تاریخ بازدید: 10 خرداد 1402ش.
* قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب 1358ش.
* موسوی‌ویایه، فاطمه و صدقی‌الهرد، سولماز، «بررسی رویکرد نظری قانون تشکیل خانواده و تحکیم و تعالی آن»، فصلنامۀ زن و مطالعات خانواده، سال دوازدهم، شمارۀ 46، زمستان 1398ش.

تحکیم خانواده - تاریخچهٔ نسخه‌ها