علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۰

2026-05-07T10:40:31Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۱۰
خط ۶۲:		خط ۶۲:
	*Mozaffarian, V. , A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, 2007.		*Mozaffarian, V. , A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, 2007.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{گیاهان دارویی}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «ترخون {{درشت|'''ترخون'''}}؛ گیاهی خوش‌بو و خوراکی با مزه‌ای تند و خواص دارویی. ترخون، گیاهی با برگ‌های دراز و باریک، ساقه نازک و راست، بویی خوش و مزه‌ای تند است.[https://www.vajehyab.com/moein/ترخون معین، فرهنگ فار...» ایجاد کرد

2026-04-22T11:12:21Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=ترخون|بندانگشتی|ترخون {{درشت|'''ترخون'''}}؛ گیاهی خوش‌بو و خوراکی با مزه‌ای تند و خواص دارویی. ترخون، گیاهی با برگ‌های دراز و باریک، ساقه نازک و راست، بویی خوش و مزه‌ای تند است.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/ترخون معین، فرهنگ فار...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:ترخون.jpg|جایگزین=ترخون|بندانگشتی|ترخون]]
{{درشت|'''ترخون'''}}؛ گیاهی خوش‌بو و خوراکی با مزه‌ای تند و خواص دارویی.

ترخون، گیاهی با برگ‌های دراز و باریک، ساقه نازک و راست، بویی خوش و مزه‌ای تند است.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/ترخون معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه ترخون، سایت واژه‌یاب.]</ref> ترخون، از جمله سبزی‌های خوردن است که به‌صورت خام و پخته مصرف می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/ترخون عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه ترخون، سایت واژه‌یاب.]</ref> این گیاه معطر، از سبزی‌های مطبوع بهاری به‌شمار آمده و مصرف آن، در کنار سبزیجات دیگری همچون نعنا، در سفره ایرانیان متداول است.

==واژه‌شناسی ترخون==
در برخی کتب، ترخون را «آگرگره»،<ref>آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۶۳ش، ذیل واژه آگرگره.</ref> برخی آن را «کاکره» و «اکلکرا»<ref>فرهنگ جهانگیری، ۱۳۵۱ش، ذیل کژترخون.</ref> و برخی دیگر نیز آن را «عاقرقرحا» یا نوعی کرفس<ref>تحفه الاحباب فی ماهیه النبات و الاعشاب، 1934م، ص21.</ref> دانسته‌اند. همچنین، واژه ترخون با تفاوت‌های املایی دیگری همچون ترخان، طرخان و تبرخون نیز رایج بوده است. برخی از متخصصان، طرخون را معرب ترخون می‌دانند که در بسیاری از منابع، به‌کار رفته است.<ref>ادی شیر، کتاب الالفاظ الفارسیه المعربه، ج1، 1908م، ص112.</ref>

ترخون، در زبان گفتاری بسیاری از مردم ایران به‌صورت «تلخون» تلفظ می‌شود. در برخی از منابع کهن، از این گیاه با نام «تلخان» یاد کرده و شعری را نیز در راستای آن سروده‌اند:<ref>فاضل هروی، ارشاد الزراعه، ۱۳۴۶ش، ص146.</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|تلخان که به باغ آمد با زلف پریشان|از سبزخطان هر طرفش آه و فغان است}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==خاستگاه ترخون==
برخی از مورخان و محققان، منشأ اصلی این گیاه را دره‌هایی در نقاط مختلف روسیه و سیبری می‌دانند که آبرفتی هستند.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۶۸ش، ص۱۰۱.</ref> در برخی از گزارش‌های گیاه‌شناسی نیز ترخون را دارای دو نوع بابلی و رومی معرفی کرده‌اند. نوعی رومی آن به سایر نقاط جهان، از جمله بین‌النهرین آورده شده است.<ref>ابن‌وحشیه، احمد، الفلاحة النبطیة، ۱۹۹۵م، ص815-816.</ref>

امروزه، پرورش انواع ترخون، در [[ایران]] رایج بوده و شهر گلباف استان [[کرمان]]، به‌عنوان یکی از اصلی‌ترین مراکز کِشت ترخون به‌حساب می‌آید.

==کاربرد ترخون==
از جمله قسمت‌های مورد استفاده ترخون می‌توان به برگ و سرشاخه‌های جوان آن اشاره کرد که خواص درمانی متعددی دارد. براساس اسناد و منابع موجود، ایرانی‌ها از دیرباز با این گیاه آشنایی داشته و از آن به‌عنوان خوراک و دارو استفاده می‌کرده‌اند. برخی از [[طب سنتی ایران|طبیبان سنتی]]، طبع ترخون را گرم و خشک معرفی کرده‌اند. برخی دیگر آن را مفید برای تقویت معده، رفع بوی بد دهان،<ref>ابن‌سینا، رسالهٔ جودیه، ۱۳۳۰ش، ص10.</ref> مفید برای سرد مزاج‌ها، دارویی اشتهاآور، مُدِر، ضد کرم، دفع و رفع‌کننده سکسکه و مفید برای درمان درد مفاصل<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۶۸ش، ص۱۰۱–۱۰۲.</ref> می‌دانند.

بوته گیاه ترخون، از [[خانواده]] درمنه‌ها بوده و گاهی تا نیم متر رشد می‌کند. برگ‌های این گیاه، دراز، باریک، خوش‌بو و مزهٔ آن تند و دلنشین است. به‌همین دلیل است که از ترخون، در تهیه خوراک‌هایی همچون سالاد به‌عنوان چاشنی استفاده می‌شود.<ref>امی، فرهنگ روستایی، ۱۳۱۶–۱۳۱۷ش، ص۳۷۵؛{{سخ}}
گل‌گلاب، گیاه‌شناسی، ۱۳۳۶ش، ص266؛
Mozaffarian, A Dictionary of Iranian Plant Names, 2007, P57.</ref> در طبخ برخی غذاها در دوره [[صفویه|صفویان]] و قاجاریان، از ترخون استفاده می‌شد. ترخون در ایران و به‌خصوص در شیراز، همچون سبزی‌های نعنا و پونه همراه با نان و پنیر خورده می‌شود. بسحاق اطعمه نیز در شعری به این گیاه اشاره کرده است:<ref>بسحاق اطعمه، کلیات، ۱۳۸۲ش، ص ۱۷۳ و ۱۲۸ و ۱۴۷ و ۱۷۰ و ۲۰۹.</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|می‌نهم از شاخ ترخان، زلف بر روی پنیر|می‌کشم از برگ نعنا وَسمه بر ابروی نان}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

همچنین، در تهیه خوراک «ماست‌با» (ماست‌وا)،<ref>باورچی بغدادی، «کارنامه، در باب طباخی و صنعت آن»، ۱۳۶۰ش، ص76-77.</ref> «لبنی پلاو»، «[[آش]] ماست»، «آش ترخانه» و «قلیه ماست»<ref>نورالله، «مادة الحیاة، رساله در علم طباخی»، ۱۳۶۰ش، ص۲۴۵–۲۴۷ و ۲۵۲–۲۵۳.</ref> از ترخون، گاه به‌عنوان یکی از مواد اصلی و گاه به‌عنوان یک چاشنی استفاده می‌شد. در برخی غذاهای امروزی، مانند [[کوفته]]، کوفته برنجی،<ref>دریابندری، کتاب مستطاب آشپزی، ۱۳۸۴ش، ج2، ص1095.</ref> کوفته سبزی،<ref>خدیش، فرهنگ مردم شیراز، ۱۳۷۹ش، ص۲۸۰.</ref> انواع [[پلو]] مانند کلم‌پلو، دم‌پخت<ref>خدیش، فرهنگ مردم شیراز، ۱۳۷۹ش، ص۲79 و 283.</ref> و انواع آش نیز از ترخون استفاده می‌شود.

کاربرد دیگر ترخون، در تولید ترشیجات مانند ترشی سبزی و ترشی [[بادمجان]] است. همچنین، در تهیه ترشی «کرکوکِبَر» سیرجانی‌ها از ترخون به‌عنوان طعم و بو دهنده استفاده می‌شود.<ref>مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، ۱۳۸۶ش، ص۴۳۹.</ref> از ترخون برای طعم‌دار کردن انواع شور نیز استفاده می‌شود.<ref>منتظمی، هنر آشپزی، 1391ش، ص663.</ref> ترخون به‌صورت خام و در کنار سایر سبزی‌های خوردنی نیز مصرف می‌شود.<ref>آشپزباشی، سفرهٔ اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۶ و ۳۲ و ۳۷ و ۶۱.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*آشپزباشی، علی‌اکبر، سفرهٔ اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
*آنندراج، محمدپادشاه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۳ش.
*ابن‌سینا، رسالهٔ جودیه، به‌تحقیق محمود نجم‌آبادی، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۳۰ش.
*ابن‌وحشیه، احمد، الفلاحة النبطیة، به‌تحقیق توفیق فهد، دمشق، المعهد العلمی الفرنسی للدراسات العربیه، ۱۹۹۵م.
*ادی شیر، کتاب الالفاظ الفارسیه المعربه، بیروت، بی‌نا، ۱۹۰۸م.
*باورچی بغدادی، محمدعلی، «کارنامه، در باب طباخی و صنعت آن»، کارنامه و مادةالحیاة (متن دو رساله در آشپزی از دورهٔ صفوی)، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۰ش.
*بسحاق اطعمه، کلیات، به‌تحقیق منصور رستگار فسایی، تهران، ۱۳۸۲ش.
*بهرامی، تقی، فرهنگ روستایی، تهران، سازمان جغرافیایی ارتش، ۱۳۱۶–۱۳۱۷ش.
*تحفه الاحباب فی ماهیه النبات و الاعشاب، مع ترجمته بالفرنساویه و حل مشکلاته لرنو و کلن، پاریس، بی‌نا، ۱۹۳۴م.
*خدیش، حسین، فرهنگ مردم شیراز، تهران، فرهنگ و قلم، ۱۳۷۹ش.
*دریابندری، نجف، کتاب مستطاب آشپزی، تهران، کارنامه، ۱۳۸۴ش.
*زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۸ش.
*عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۱ش.
*گل‌گلاب، حسین، گیاه‌شناسی، تهران، بی‌نا، ۱۳۳۶ش.
*فاضل هروی، ارشاد الزراعه، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۶ش.
*فرهنگ جهانگیری، حسین بن حسن انجو شیرازی، به‌تحقیق رحیم عفیفی، مشهد، دانشگاه مشهد، ۱۳۵۱ش.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۵ خرداد ۱۴۰۱ش.
*مؤیدمحسنی، مهری، فرهنگ عامیانهٔ سیرجان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۶ش.
*منتظمی، رزا، هنر آشپزی، تهران، کتاب ایران، ۱۳۹۱ش.
*نورالله، «مادة الحیاة، رساله در علم طباخی»، کارنامه و مادة الحیاة (متن دو رساله در آشپزی از دورهٔ صفوی)، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، ۱۳۶۰ش.
*Mozaffarian, V. , A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, 2007.
{{پایان منابع}}

ترخون - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۰