حمید گلزار: حمید گلزار صفحهٔ ترکه بازی را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به ترکه‌بازی منتقل کرد

2026-05-30T13:28:32Z

حمید گلزار صفحهٔ ترکه بازی را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به ترکه‌بازی منتقل کرد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۵۸
(بدون تفاوت)

افشان بستاکچی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''ترکه بازی؛''' بازی نمایشی و رزمی مرسوم نزد زاگرس‌نشینان. ترکه‌بازی، از بازی‌های نمایشی و محلی است که میان ساکنان زاگرس و برخی مناطق دیگر رواج داشته است. این بازی نوعی تمرین برای ایجاد آمادگی جسمانی بوده و امروزه برای پر کردن اوقات فر...» ایجاد کرد

2026-04-18T14:40:57Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''ترکه بازی؛'''</big> بازی نمایشی و رزمی مرسوم نزد زاگرس‌نشینان. ترکه‌بازی، از بازی‌های نمایشی و محلی است که میان ساکنان زاگرس و برخی مناطق دیگر رواج داشته است. این بازی نوعی تمرین برای ایجاد آمادگی جسمانی بوده و امروزه برای پر کردن اوقات فر...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''ترکه بازی؛'''</big> بازی نمایشی و رزمی مرسوم نزد زاگرس‌نشینان.

ترکه‌بازی، از بازی‌های نمایشی و محلی است که میان ساکنان زاگرس و برخی مناطق دیگر رواج داشته است. این بازی نوعی تمرین برای ایجاد آمادگی جسمانی بوده و امروزه برای پر کردن [[اوقات فراغت زنان|اوقات فراغت]] در [[جشن|جشن‌]]ها و مراسم‌های عروسی توسط مردان برگزار می‌شود. ترکه‌بازی علاوه بر ایجاد تحرک و تقویت چالاکی در افزایش دقت و تمرکز افراد و ایجاد سرگرمی و نشاط برای آنها کاربرد دارد.
==نام‌گذاری==
تَرکه به‌معنای چوب نازک است و ترکه‌بازی، به‌معنای چوب‌بازی است.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> این [[بازی]] با ‌نام‌های دیگری مانند چوب‌بازی،<ref> [https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref> رزم چوب،<ref> [https://www.beytoote.com/art/city-country/ritual-symbolic1-history.html . «آیین چوب بازی؛ رزم نمادین تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> چوبی و رقص چوب نیز معروف است. در زبان بختیاری، ترکه همان چوب نازکی است که به آن چوب حمله می‌گویند. همچنین چوب دفاع را سپر یا دَرَک می‌گویند. این بازیِ نمایشی و رزمی همراه با حرکات موزون و هماهنگ دست و پا است که در آن افراد با تمرکز از ترکه برای حمله به حریف استفاده می‌کنند. این بازی همراه با اجرای ضرب‌آهنگ [[دهل|ساز و دهل]] محلی انجام می‌شود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>

==تاریخچه==
چوب‌بازی از دسته بازی‌های قدیمی و سنتیِ ویژۀ زاگرس‌نشینان است. <ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref> در پرسش و پاسخ خسرو انوشیروان (579-۵۳۱‌م) و ریدک دانا، ریدک ضمن نام بردن برخی بازی‌ها به «داربازی» اشاره کرده که همان چوب‌‎بازی یا ترکه‌‎بازی است.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> این بازی در گذشته، آیینی برای آماده کردن افراد برای مبارزه در میدان رزم بوده که با گذر زمان به آیین بزمی تبدیل شده است.<ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref> برخی قوم‌نگاران دیرینه‌شناس نیز قدمت آیین چوب‌بازی بختیاری را برگرفته از تاریخ نبرد ایرانیان با مهاجمان مقدونی دانسته‌اند.<ref> [https://www.beytoote.com/art/city-country/ritual-symbolic1-history.html . «آیین چوب بازی؛ رزم نمادین تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> این بازی در گذر زمان اصالت فرهنگی و بومی خود را در مراسم‌ها و مجالس عروسی و [[شادی]]، حفظ کرده است.<ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref>

==جغرافیای ترکه‌بازی==
بازی ترکه اگر‌چه در میان اقوام لر و [[ایل بختیاری|بختیاری]] در منطقۀ زاگرس مرسوم بوده است؛ اما در میان برخی کوچ‎نشینان و یک‌جانشینان نواحی مختلف ایران مانند لرستان، [[شیراز|فارس]]، قشقایی‌ها، فراهانی‌ها،<ref> . انجوی، «جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان»، 1389ش، ج1، ص72-75.</ref> کهکیلویه و بویر احمد، [[کرمان (شهر)|کرمان]]، بردشیر و بلوچستان نیز رواج داشته است.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.] </ref>

==ابزار بازی==
ابزار اصلی این بازی چوب بوده و طرفین چوب‌بازی هر یک چوبی متفاوت دارند. <ref> [https://www.beytoote.com/art/city-country/ritual-symbolic1-history.html . «آیین چوب بازی؛ رزم نمادین تاریخی»، وب‌سایت بیتوته.]</ref> یکی از بازیکنان که نقش مدافع را بازی می‌کند، دارای چوب محکم و نسبتاً قطوری به‌نام دِیرَک یا دَرَک بوده و بازیکن دیگر نیز یک چوب نازک که به آن ترکه گفته می‌شود در دست دارد. این چوب قابلیت ارتجاعی زیادی دارد و اغلب از شاخه‌های [[بید|درخت بید]] تهیه می‌شود.<ref> [https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref>

==شیوۀ بازی==
جنب و جوش حاکم بر ترکه‌بازی ایجاب می‌کند که بازی را در فضایی باز برگزار کنند. تماشاچیان دایره‌وار دور زمین حلقه‌زده و به تماشای بازی می‌پردازند. بازیکنان اغلب مردان جوانی هستند که از کودکی به فراگرفتن اصول و حرکات موزون پا در ترکه‌بازی، اهتمام ورزیده‌‎اند. در این بازی افراد به‌صورت فردی به زمین بازی وارد شده و به حریف‌طلبی می‌پردازند. سپس یک نفر دیگر وارد زمین بازی شده و دو نفر، بازی را با نواخته شدن ساز و دهل، آغاز می‌کنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در میدان بازی معمولاً شخصی که در جایگاه مدافع است <ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref> چوب بزرگ یا درک (به طول 2 متر) <ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> را برای دفاع از خود در برابر ضربات محکم در دست گرفته و مهاجم نیز چوب نازک <ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref>(ترکه یا چوب حمله که دارای طول 1 تا 5/1 متر بوده) را در دست می‌گیرد.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
ترکه‌بازی، نوعی مبارزۀ نمادین است <ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref> که در آن بازیکن ترکه به‌دست با پیروی از نوع ضرب‌آهنگ ساز و دهل، سعی می‎کند از غفلت حریف خود استفاده کرده و با غافل‌گیر کردن او، با ترکه‎ای که در دست دارد، ضرباتی را به حریف خود که سپر یا درک دارد، وارد می‌کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در صورتی که ترکه به بدن فرد مقابل اصابت نکرده و به‌جای آن به درک برخورد کند، جای درک به‌دست با ترکه به‌دست عوض می‌شود و بازی ادامه پیدا می‌کند<ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref> و اگر ترکه به پای حریف برخورد کند، فرد بازنده از بازی خارج شده و نفر دیگری وارد میدان می‌شود.<ref> [https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
در این بازی ضربه‌‎های چوب باید از زانو به پایین پا اصابت کند، به‌همین منظور برای جلوگیری از آسیب‌های احتمالی به ساق و مچ پا، معمولاً پوشش ضخیمی را به‌عنوان پاپیچ به این قسمت پا می‌بندند که بومیان بختیاری کهکیلویه و بویراحمد آن را «چُقّه» یا «جُقّه» و قشقایی‌ها به آن پایتابه می‌گویند. دو حریف، با تمرکز کامل همدیگر را زیر نظر می‎‌گیرند. فرد مهاجم معمولاً ترکه را در پشت خود نگه ‎می‎دارد و دو سر آن را با دو دست می‎‌گیرد تا در فرصتی مناسب با یکی از دست‌ها چوب را رها کرده و به حریف برخورد کند. حمله‎‌ها سخت است و اگر دفاع به موقع انجام نشود، ضربات ترکه به پا برخورد می‎‌کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
نوع [[موسیقی]] در چوب‎بازی منحصر به ضرب‌آهنگی خاص است که با سازهایی مانند [[کرنانوازی|کُرنا]] و دُهُل نواخته می‌شود.<ref> . کریمی، سفر به دیار بختیاری، ۱۳۶۸‌ش، ص106-108.</ref> امروزه در اجرای این نوع موسیقی از [[سرنا|سُرنا]] نیز استفاده می‌کنند. ضرب‌آهنگ و شدت اجرای موسیقی بر اساس موقعیت و صحنۀ اجرای بازی، کند یا تند می‎شود. صدای کوبش دهل یادآور سُم ستوران در نبرد و رزم بوده است. <ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref> در مواقعی که ممکن است کار به خشونت بکشد، توشمال‌ها بلافاصله نوای آهنگ خود را به رقص دستمال عوض می‎کنند و [[بانو|بانوان]] برای جلوگیری از ایجاد دعوا میان مردان، دستمال به آنها داده تا به اجرای رقص محلی بپردازند.<ref> . کریمی، سفر به دیار بختیاری، ۱۳۶۸‌ش، ص106-108.</ref>

==کارکرد==
ترکه‌بازی در مراسم‌های آیینی یا جشن‌های محلی به‌صورت گروهی برگزار می‌شود؛ به‌همین منظور اجرای آن سبب دورهمی افراد شده و زمان بیشتری را به بازی می‌پردازند. <ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref> این امر سبب آموزش عملی این شیوۀ بازی محلی به سایر تماشاگران شده و اسباب سرگرمی و پر‌کردن اوقات فراغت جوانان و بزرگتر‌ها را فراهم می‌کند.<ref> . [https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
رواج ترکه‌بازی سبب احیای خرده‌فرهنگ‌های اصیل ایرانی شده <ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ritual-symbolic1-history.html . «آیین چوب بازی؛ رزم نمادین تاریخی»، وب‌سایت بیتوته]</ref> و همچنین موجب تقویت قدرت جسمانی و روحیۀ مبارزه در [[جوانی|جوانان]] شده و آنها را برای جنگاوری، دفاع از مرزوبوم و مقابله با دشمنان احتمالی آماده می‌کند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/239644/%D8%AA%D8%B1%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C خواجگان، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> احیای این بازی محلی نیز سبب انتقال آن به‌عنوان یک [[میراث فرهنگی ناملموس ایران|میراث فرهنگی]] و اصیل ایرانی به نسل‌های بعد می‌شود.<ref> [https://www.beytoote.com/art/city-country/ritual-symbolic1-history.html . «آیین چوب بازی؛ رزم نمادین تاریخی»، وب‌سایت بیتوته]</ref>
آموختن این بازی‌های محلی در میان اقوام کوچ‌نشین سبب تقویت قدرت و روحیۀ دفاعی آنها شده تا در مقابل هر‌گونه خطرات و آسیب‌هایی که زندگی عشایر را در مناطق کوهستانی تهدید می‌کند، <ref>[https://arga-mag.com/872712/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DA%86%D9%88%D8%A8-%D8%A8%D8%A7%D8%B2%DB%8C . بال‌افکن، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا.]</ref> بتوانند هوشیارانه عمل کرده و در مقابل عوامل خطر‌ساز از خود، [[خانواده]] و سرمایه‌های مالی در برابر راهزنان و غارتگران محافظت کنند.<ref>[https://www.beytoote.com/art/city-country/ritual-symbolic1-history.html . «آیین چوب بازی؛ رزم نمادین تاریخی»، وب‌سایت بیتوته]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* «آیین چوب بازی؛ رزم نمادین تاریخی»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 14 آذر 1402ش.
* انجوی، ابوالقاسم، «جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان»، تهران، امیرکبیر، چاپ سوم، 1389ش.
* بال‌افکن، ملیحه، «تاریخچه چوب‌بازی و قوانین انجام این بازی»، وب‌سایت آرگا، تاریخ درج مطلب: 5 مرداد 1401ش.
* کریمی، اصغر، سفر به دیار بختیاری، تهران، فرهنگ‌سرا، چاپ اول، ۱۳۶۸‌ش.
* خواجگان، مهدیه، «ترکه‌بازی»، وب‌سایت مرکز دایرة المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ درج مطلب: 20 دی 1398ش.
* نصرالله‎پور، علی‎اصغر و کزازی، جلال‌الدین، رقص، رامش، نیایش، کرمانشاه، مؤسسه فرهنگی، هنری و سینمایی کوثر، چاپ اول، ۱۳۸۶‌ش.

ترکه‌بازی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

حمید گلزار: حمید گلزار صفحهٔ ترکه بازی را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به ترکه‌بازی منتقل کرد