علی بیرانوند: صفحه‌ای تازه حاوی «'''{{درشت|تغافل}}'''؛ خود را به غفلت‌زدن و چشم‌پوشی از اشتباه دیگران. تغافل یعنی آگاهانه خود را بی‌خبر نشان دادن برای حفظ احترام و اصلاح رفتار دیگران. این اصل اخلاقی و تربیتی در قرآن و سیره پیامبر و امامان جایگاهی مهم دارد و به عنوان روشی مؤثر بر...» ایجاد کرد

2026-05-17T13:15:40Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''{{درشت|تغافل}}'''؛ خود را به غفلت‌زدن و چشم‌پوشی از اشتباه دیگران. تغافل یعنی آگاهانه خود را بی‌خبر نشان دادن برای حفظ احترام و اصلاح رفتار دیگران. این اصل اخلاقی و تربیتی در قرآن و سیره پیامبر و امامان جایگاهی مهم دارد و به عنوان روشی مؤثر بر...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''{{درشت|تغافل}}'''؛ خود را به غفلت‌زدن و چشم‌پوشی از اشتباه دیگران.

تغافل یعنی آگاهانه خود را بی‌خبر نشان دادن برای حفظ احترام و اصلاح رفتار دیگران. این اصل اخلاقی و تربیتی در قرآن و سیره پیامبر و امامان جایگاهی مهم دارد و به عنوان روشی مؤثر برای ایجاد آرامش، گذشت و مدارا شناخته می‌شود. تغافل مثبت زمانی است که از روی عقل و مصلحت انجام شود و موجب حفظ آبرو و اصلاح فرد گردد، در حالی‌که تغافل منفی از روی منفعت‌طلبی یا بی‌تفاوتی است. این شیوه در تربیت باعث تقویت کرامت انسان، حفظ اقتدار والدین و آرامش خانواده می‌شود. همچنین در روابط اجتماعی موجب تحکیم پیوندها و افزایش اعتماد متقابل است. از نظر روان‌شناسی نیز تغافل راهی برای جلوگیری از پرخاشگری و رفتارهای ناسالم به شمار می‌آید.

==مفهوم‌شناسی تغافل==
تغافل، در لغت خود را به غفلت‌زدن و بی‌خبر نشان‌دادن است<ref>فراهیدی، العین، 1410ق، ص420.</ref> و در اصطلاح به حالتی گفته می‌شود که انسان با وجود آگاهی از چیزی، اما از روی مصلحت چنان وانمود می‌کند که گویی بی‌خبر است.<ref>فلسفی، اخلاق از نظر همزیستی و ارزش‌های انسانی، 1351ش، ص403.</ref> در این رویکرد تربیتی، اصلاح کردار و رفتار، مورد نظر است. چشم‌پوشی، [[عفو]]، گذشت، اغماض، [[مدارا]]، به رو نیاوردن و نادیده گرفتن، از جمله تعابیر بیانگر این مفهوم در [[زبان فارسی]] است.<ref>[https://elmnet.ir/article/1309763-2311/سازگاری-همسران-از-راه-تغافل-دریافتی-از-آموزه-های-دینی محصص، «سازگاری همسران از راه تغافل دریافتی از آموزه‌های دینی»، 1392ش، ص45]</ref>

==اهمیت تغافل==
[[تغافل]]، یک اصل اخلاقی و تربیتی در آموزه‌های قرآن کریم و امامان [[شیعه]] است.<ref>سبحانی‌نیا، تعلیم و تربیت برتر: روش تعلیم و تربیت خانواده در قرآن کریم، 1394ش، ص51.</ref> انسان موجودی ممکن‌الخطا است و اگر ندانسته در مسیر [[زندگی]]، اشتباهی از او سر زد، نباید به‌گونه‌ای مورد سرزنش قرار گیرد که از خودباوری و [[اعتماد به نفس|اعتمادبه‌نفس]] او کاسته شود.<ref>. سبحانی‌نیا، تعلیم و تربیت برتر: روش تعلیم و تربیت خانواده در قرآن کریم، 1394ش، ص51.</ref> [[حضرت محمد]] با به‌کارگیری این روش در جریان فتح [[مکه]]، موجب تحول در بسیاری از افراد شد.<ref>سبحانی‌نیا، تعلیم و تربیت برتر: روش تعلیم و تربیت خانواده در قرآن کریم، 1394ش، ص52.</ref> در روایتی از [[امام علی]] نقل شده که بهره نگرفتن از تغافل، زندگی را برای آدمی، ناگوار می‌سازد.<ref>[https://lib.eshia.ir/27255/4/93 محمدی ری‌شهری، دانشنامه قرآن و حدیث، 1391ش، ج4، ص93.]</ref>

بسیاری از افراد به دلایلی همچون غفلت، آشنا نبودن با کارها یا نگرانی‌ها و مشکلاتی که برای آنها پیش می‌آید، مرتکب لغزش و خطا می‌شوند که اگر نسبت به خطای آنها چشم‌پوشی نشود و شخصیت و [[کرامت]] آنها، مورد بی‌مهری و اهانت قرار گیرد، خواسته یا ناخواسته در مسیر جسارت‌ها، برخوردهای غرض‌آلود و لغزش‌های عامدانه قرار می‌گیرند. با استفاده از شیوهٔ تغافل، شخص خطاکار، با [[احساس]] احترام و اعتمادی که از طرف مقابل می‌کند، در جهت جبران لغزش‌های خود برمی‌آید و سعی می‌کند اعتماد و [[حسن ظن|حُسن ظن]] او را نسبت به خویش، جلب نماید.<ref>[https://lib.eshia.ir/26421/1/28 الهامی‌نیا، اخلاق فرماندهی و مدیریت، ج1، ص27-28.]</ref>

==آثار تربیتی تغافل==
از جمله آثار تربیتی تغافل در آیات و روایات، فرصت [[توبه]] و بازگشت،<ref>سوره توبه، آیه 61.</ref> افزایش کرامت و منزلت انسان،<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/75/64 مجلسی، بحارالانوار، 1382ش، ج75، ص64.]</ref> آرامش و آسایش، جلوگیری از سرکشی و گمراهی، حفظ اقتدار مربی و والدین<ref>[https://lib.eshia.ir/15139/1/224/تغافل حرانی، تحف العقول، 1404ق، ص224.]</ref> و اصلاح رفتار<ref>اکبری فرد، تغافل و نقش تربیتی آن، 1397ش، ص58.</ref> است.

==انواع تغافل==
تغافل به دو نوع مثبت (ممدوح) و منفی (مذموم) تقسیم شده است:

#تغافل مثبت: در این قسم، انسان از چیزهایی آگاه است که پنهان کردن آنها لازم و پسندیده است و سبب حفظ آبروی فرد خطاکار می‌شود؛ چراکه اظهار آنها، پیامدهای ناخوشایندی را به‌همراه دارد.<ref>مکارم شیرازی، اخلاق در قرآن، ج2، ص351.</ref>
#تغافل منفی: این قسم از تغافل، با حُسن نیت همراه نیست؛ بلکه [[هوای نفس]] و اندیشه‌های پلید، محرّک آن می‌شود. تغافل منفی،<ref>فلسفی، اخلاق از نظر همزیستی و ارزش‌های انسانی، 1351ش، ص406.</ref> خود به انواعی تقسیم می‌شود:

*تغافل فرد [[حسد|حسود]]؛ افراد حسود به‌خاطر سوءنیت خود، نسبت به خطای کسی تغافل می‌کند تا او به خطای خود ادامه دهد و آبروی او در بین مردم برود.<ref>فلسفی، اخلاق از نظر همزیستی و ارزش‌های انسانی، 1351ش، ص406.</ref>
*تغافل فرد سودجو؛ این فرد به‌دلیل منفعت شخصی از خطای فرد خطاکار چشم‌پوشی می‌کند.<ref>فلسفی، اخلاق از نظر همزیستی و ارزش‌های انسانی، 1351ش، ص406.</ref>
*تغافل جاه‌طلب؛ انسان جاه‌طلب نیز به‌خاطر اینکه موجبات آزردگی خاطر دیگران را فراهم نکند، [[اخلاق]] ناپسند آنها را نادیده می‌گیرد.<ref>فلسفی، اخلاق از نظر همزیستی و ارزش‌های انسانی، 1351ش، ص406.</ref>

==حدومرز تغافل==
تغافل از جمله آموزه‌های دینی است که دارای حدومرز مشخص است. در روایتی از [[امام علی]] نقل شده، نیکوکار و بدکار را بنا به آنچه انجام داده‌اند، جزا بدهید تا نیکوکار در نیکوکاری بی‌رغبت و بدکار به بدی کردن وادار نشود.<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389 ش، ج14، ص111.</ref> تغافل نیز از این امر مستثنا نبوده و دارای حدومرزهایی است:
#خطا؛ در این مورد شخص خطاکار از برملا شدن گناه و خطای خود و اینکه حیثیت و آبروی او در خطر است، هراس دارد. در چنین مواردی مصلحت در این است که خطای او پوشیده شود تا به‌خاطر حفظ آبروی خود دیگر آن خطا را تکرار نکند.<ref>اکبری فرد، تغافل و نقش تربیتی آن، 1397ش، ص40.</ref>
#امور جزئی و غیر سرنوشت‌ساز؛ تغافل مربوط به امور جزئی است که در [[زندگی]] هر انسانی ممکن است رخ دهد؛ چراکه تغافل در امور مهم و سرنوشت‌ساز سبب آسیب‌های جدی به آیندهٔ شخص خطاکار می‌شود.<ref>اکبری فرد، تغافل و نقش تربیتی آن، 1397ش، ص41.</ref>
#تغافل مبتنی بر عقل و مصلحت؛ در متون دینی تغافلی که بر اساس عقل و مصلحت‌اندیشی است و با اخلاق و فضیلت‌های انسانی هماهنگ باشد، پسندیده است و به آن سفارش شده است.<ref>اکبری فرد، تغافل و نقش تربیتی آن، 1397ش، ص42.</ref>
#پرهیز از تغافل در گناه‌های تکرارشونده؛ چنانچه تغافلی سبب گسترش خطا و گناه در محیط خانواده و جامعه شود، جایز نیست.<ref>[https://elmnet.ir/article/1309763-2311/سازگاری-همسران-از-راه-تغافل-دریافتی-از-آموزه-های-دینی محصص، سازگاری همسران از راه تغافل دریافتی از آموزه‌های دینی، 1392ش، ص96]</ref>

==آثار تغافل در تحکیم روابط اجتماعی==
تغافل، زمینه‌ساز تحکیم روابط افراد، در [[خانواده]] و اجتماع است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/447195/نقش-تغافل-در-تحکیم-روابط-زوجین انصاری و یوسفی نجف‌آبادی، «نقش تغافل در تحکیم روابط زوجین»، 1399ش، ص38-43.]</ref> این ویژگی موجب می‌شود تا فرد با مصلحت‌اندیشی از خطای دیگران چشم‌پوشی کرده<ref>فلسفی، اخلاق از نظر همزیستی و ارزش‌های انسانی، 1351ش، ص403.</ref> و با این کار زمینه آرامش، شادکامی، حفظ حرمت و [[آبرو]] و در کل، زندگی توأم با آرامش و صلح و صفا را برای افراد خانواده و جامعه فراهم کند.<ref>اکبری فرد، تغافل و نقش تربیتی آن، 1397ش، ص59-60.</ref>

آثار این شاخص اخلاقی در محیط خانواده را موارد زیر گفته‌اند: ایجاد فضای آرام در خانواده،<ref>اکبری فرد، تغافل و نقش تربیتی آن، 1397ش، ص57.</ref> ایجاد فرصت اصلاح و بهبود رفتار،<ref>اکبری فرد، تغافل و نقش تربیتی آن، 1397ش، ص58.</ref> تکریم شخص تغافل کننده،<ref>اکبری فرد، تغافل و نقش تربیتی آن، 1397ش، ص59.</ref> ایجاد فضای اعتماد و عدم مقابله،<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1389ش، ج14، ص394.</ref> رفع سختی و ناگواری در زندگی مشترک،<ref>[http://ensani.ir/fa/article/447195/نقش-تغافل-در-تحکیم-روابط-زوجین انصاری و یوسفی نجف‌آبادی، «نقش تغافل در تحکیم روابط زوجین»، 1399ش، ص38-43.]</ref> افزایش تفاهم در زندگی مشترک،<ref>اکبری فرد، تغافل و نقش تربیتی آن، 1397ش، ص60.</ref> خوش‌نامی،<ref>[https://lib.eshia.ir/71401/1/324 تمیمی آمدی، غُرَر الحِکَم و دُرَر الکَلِم، 1410ق، ص324.]</ref> حفظ حریم زناشویی، [[لجاجت|لجاجت‌زدایی]]،<ref>[http://ensani.ir/fa/article/447195/نقش-تغافل-در-تحکیم-روابط-زوجین انصاری و یوسفی نجف‌آبادی، «نقش تغافل در تحکیم روابط زوجین»، 1399ش، ص38-43.]</ref> دنیازدایی و آخرت‌گزینی.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/447195/نقش-تغافل-در-تحکیم-روابط-زوجین انصاری و یوسفی نجف‌آبادی، «نقش تغافل در تحکیم روابط زوجین»، 1399ش، ص38-43.]</ref>

==اهمیت تغافل در روان‌شناسی بالینی==
بر اساس برخی از نظریه‌های روان‌شناختی، اگر [[احساس]] حقارت (سیری کاملاً طبیعی که منشأ آن ناتوانی‌های اولیه انسان، نقص‌های جسمانی، تحقیرها، تمسخرها و برخوردهایی است که در خانواده، جمع دوستان و نظام [[مدرسه]] تجربه می‌شود) تبدیل به عقدهٔ حقارت (احساس نقص و ضعف و ناتوانی در خود) شود، فرد برای جبران آن از راه‌های ناسالم و بعضاً ضد اجتماعی همچون بزه‌کاری، رفتارهای پرخاشگرایانهٔ ضد اجتماعی و سوء استفاده از موقعیت و قدرت شخصی به هنگام برخورداری از آن، وارد عمل می‌شود. بسیاری از [[روانشناسی|روان‌شناسان]] با وجود اندیشه‌های متضاد تربیتی، معتقدند که برای جلوگیری از هرگونه سوء رفتار و بزه‌کاری اجتماعی، یکی از مؤثرترین روش‌های تربیتی والدین به‌ویژه در دوران [[کودک|کودکی]] و در بزنگاه‌های فشار و ناتوانی، تغافل است.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/630810/ حاج محمود عطار، استفاده از اصل «تغافل» برای مهار خودکامگی، خبر آنلاین.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* ابن‌شعبه حرانی، حسن بن علی، تحف العقول، مصحح علی‌اکبر غفاری، قم، انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.
* اکبری فرد، سمیه، تغافل و نقش تربیتی آن، تهران، آثار سبز، ۱۳۹۷ش.
* الهامی‌نیا، علی‌اصغر، اخلاق فرماندهی و مدیریت، در وب‌سایت کتابخانه مدرسه فقاهت، تاریخ بازدید: ۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* انصاری، مرضیه و کوثر یوسفی نجف‌آبادی، «نقش تغافل در تحکیم روابط زوجین»، دوفصلنامه پژوهش‌های اسلامی جنسیت و خانواده، شماره ۴، بهار و تابستان ۱۳۹۹ش.
* انصاریان، حسین، الاسرة و نظامها فی الاسلام، قم، انتشارات انصاریان، چاپ اول، ۱۳۸۳ش.
* تمیمی آمدی، عبدالواحد بن محمد، غررالحکم و دررالکلم، مصحح مهدی رجایی، قم، دارالکتاب اسلامی، ۱۴۱۰ق.
* حاج محمود عطار، مهدی، «استفاده از اصل تغافل برای مهار خودکامگی»، وب‌سایت خبر آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۱۳ بهمن ۱۳۹۵ش.
* سبحانی‌نیا، جواد، تعلیم و تربیت برتر: روش تعلیم و تربیت خانواده در قرآن کریم، قم، زائر، چاپ اول، ۱۳۹۴ش.
* فراهیدی، خلیل بن احمد، العین، قم، هجرت، ۱۴۱۰ق.
* فلسفی، محمدتقی، اخلاق از نظر همزیستی و ارزش‌های انسانی، [بی‌جا]، معارف اسلامی، ۱۳۵۱ش.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، تهران، دارالکتب الاسلامیه، چاپ پنجم، ۱۳۸۲ش.
* محصص، مرضیه، «سازگاری همسران از راه تغافل دریافتی از آموزه‌های دینی»، نشریه تخصصی تفسیر علوم قرآن و حدیث، شماره ۱۷، ۱۳۹۲ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، قم، دار الحدیث، چاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.
* محمدی ری‌شهری، محمد، دانشنامه قرآن و حدیث، قم، دار الحدیث، چاپ دوم، ۱۳۹۱ش.
{{پایان منابع}}

تغافل - تاریخچهٔ نسخه‌ها