تنبک - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-07T11:55:44Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۲۵
خط ۴:		خط ۴:
	تنبک یا تمبک، یکی از انواع سازهای کوبه‌ای است که ضرب نیز گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/تنبک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref> تنبک، بیش‌تر از چوب، سفال یا فلز ساخته شده و در یک سمت آن از پوستی نازک استفاده می‌کنند. تنبک را برای نواختن، در زیر بغل گرفته و با سر انگشتان به آن ضربه می‌زنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/تنبک معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref> برخی تنبک را همچون ساز دهلی می‌دانند که بیش‌تر توسط بازیگران و رقاصان در هنرهای نمایشی استفاده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تنبک-3 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref>		تنبک یا تمبک، یکی از انواع سازهای کوبه‌ای است که ضرب نیز گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/تنبک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref> تنبک، بیش‌تر از چوب، سفال یا فلز ساخته شده و در یک سمت آن از پوستی نازک استفاده می‌کنند. تنبک را برای نواختن، در زیر بغل گرفته و با سر انگشتان به آن ضربه می‌زنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/تنبک معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref> برخی تنبک را همچون ساز دهلی می‌دانند که بیش‌تر توسط بازیگران و رقاصان در هنرهای نمایشی استفاده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تنبک-3 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref>

	==واژه‌شناسی تنبک==		== واژه‌شناسی تنبک ==
	[[پرونده:تنبک.jpg\|جایگزین=حسین تهرانی، پدر تنبک‌نوازی مدرن\|بندانگشتی\|حسین تهرانی، پدر تنبک‌نوازی مدرن]]		[[پرونده:تنبک.jpg\|جایگزین=حسین تهرانی، پدر تنبک‌نوازی مدرن\|بندانگشتی\|حسین تهرانی، پدر تنبک‌نوازی مدرن]]
	~~[[تنبک]]،~~ ترکیبی از دو واژه تُم (صدای ناحیه مرکزی پوست) و بَک (صدای ناحیه کناری پوست) است.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸۶.</ref> برخی تنبک را تغییریافته واژه «خنبک» یا «خمک» می‌دانند که به‌معنای «خم کوچک» است. محققان، دلیل این نام‌گذاری را شکل و شمایل این ساز می‌دانند که شبیه به خُم است.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸5-186؛{{سخ}}		تنبک، ترکیبی از دو واژه تُم (صدای ناحیه مرکزی پوست) و بَک (صدای ناحیه کناری پوست) است.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸۶.</ref> برخی تنبک را تغییریافته واژه «خنبک» یا «خمک» می‌دانند که به‌معنای «خم کوچک» است. محققان، دلیل این نام‌گذاری را شکل و شمایل این ساز می‌دانند که شبیه به خُم است.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸5-186؛{{سخ}}
	آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۳۶ش، ذیل واژه خنبک.</ref> برخی دیگر نیز نام «ضرب» را بر تنبک گذاشته‌اند که برگرفته از نقش تأمین و نگهداری ضرب در [[موسیقی]] است.<ref>پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۷۰؛{{سخ}}		آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۳۶ش، ذیل واژه خنبک.</ref> برخی دیگر نیز نام «ضرب» را بر تنبک گذاشته‌اند که برگرفته از نقش تأمین و نگهداری ضرب در [[موسیقی]] است.<ref>پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۷۰؛{{سخ}}
	ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص192.</ref>		ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص192.</ref>
خط ۱۴:		خط ۱۴:
	درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص371.</ref> و تمپک، تُنپک، دُمبوک و دیمپَک (در جنوب ایران).<ref>درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص365.</ref> نام کَش‌دَمبِک در میان مردم مازندران، برگرفته از نحوهٔ حمل این ساز بوده که آن را به‌خاطر سهولت، با بند بسته و در سمت پهلو (کش در زبان مازندرانی) قرار می‌دادند.<ref>پهلوان، موسیقی مازندران، ۱۳۸۸ش، ص۵۵۱.</ref>		درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص371.</ref> و تمپک، تُنپک، دُمبوک و دیمپَک (در جنوب ایران).<ref>درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص365.</ref> نام کَش‌دَمبِک در میان مردم مازندران، برگرفته از نحوهٔ حمل این ساز بوده که آن را به‌خاطر سهولت، با بند بسته و در سمت پهلو (کش در زبان مازندرانی) قرار می‌دادند.<ref>پهلوان، موسیقی مازندران، ۱۳۸۸ش، ص۵۵۱.</ref>

	==انواع تنبک در ایران==		== انواع تنبک در ایران ==
	تنبک در [[ایران]]، دو نوع کوچک و بزرگ دارد. نوع کوچک تنبک، به‌منظور همراهی با سازهای دیگر یا به‌صورت تک‌نوازی استفاده می‌شود. استفاده از نوع بزرگ آن نیز در ارکسترها متداول است.<ref>حدادی، فرهنگ‌نامهٔ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۱۲۹–۱۳۰.</ref>		تنبک در [[ایران]]، دو نوع کوچک و بزرگ دارد. نوع کوچک تنبک، به‌منظور همراهی با سازهای دیگر یا به‌صورت تک‌نوازی استفاده می‌شود. استفاده از نوع بزرگ آن نیز در ارکسترها متداول است.<ref>حدادی، فرهنگ‌نامهٔ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۱۲۹–۱۳۰.</ref>

	==اجزاء تنبک==		== اجزاء تنبک ==
	تنبک، از ۵ قسمت اصلی تشکیل شده است:		تنبک، از ۵ قسمت اصلی تشکیل شده است:
	#پوست؛		# پوست؛
	#دهنه بزرگ (که با پوست پوشیده شده)؛		# دهنه بزرگ (که با پوست پوشیده شده)؛
	#تنه (محفظه صوتی ساز)؛		# تنه (محفظه صوتی ساز)؛
	#[[نفیر]] یا گلویی (فرورفتگی ساز که در زیر بغل نوازنده قرار می‌گیرد)؛		# [[نفیر]] یا گلویی (فرورفتگی ساز که در زیر بغل نوازنده قرار می‌گیرد)؛
	#دهنه کوچک (محل خروج صوت).<ref>وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶5؛{{سخ}}		# دهنه کوچک (محل خروج صوت).<ref>وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶5؛{{سخ}}
	ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱91؛{{سخ}}		ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱91؛{{سخ}}
	درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص365.</ref>		درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص365.</ref>

	==ساخت تنبک==		== ساخت تنبک ==
	[[پرونده:تنبک۱.png\|جایگزین=مراحل ساخت تنبک \|بندانگشتی\|مراحل ساخت تنبک ]]		[[پرونده:تنبک۱.png\|جایگزین=مراحل ساخت تنبک \|بندانگشتی\|مراحل ساخت تنبک]]
	در ساخت تنبک، از چوب درخت [[توت]]، گردو، آبنوس یا افرا استفاده می‌کنند.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸9؛{{سخ}}		در ساخت تنبک، از چوب درخت [[توت]]، گردو، آبنوس یا افرا استفاده می‌کنند.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸9؛{{سخ}}
	مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ص۲۴۵؛{{سخ}}		مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ص۲۴۵؛{{سخ}}
خط ۳۶:		خط ۳۶:
	ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱90-191.</ref>		ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱90-191.</ref>

	==پیشینه تنبک==		== پیشینه تنبک ==
	[[پرونده:تنبک۲.jpg\|جایگزین=عیسی آقاباشی از تنبک‌زنان معروف دوره قاجار\|بندانگشتی\|عیسی آقاباشی از تنبک‌زنان معروف دوره قاجار]]		[[پرونده:تنبک۲.jpg\|جایگزین=عیسی آقاباشی از تنبک‌زنان معروف دوره قاجار\|بندانگشتی\|عیسی آقاباشی از تنبک‌زنان معروف دوره قاجار]]
	از تنبک، در رساله‌های کهن و متعددی یاد شده است. برای مثال، در متن خسرو قبادیان و ریدک، از تنبک با نام‌های دنبلگ و ستخمک یاد شده که طبل‌هایی کوچک با بدنه‌ای استوانه‌ای شکل بودند.<ref>Farmer, Studies in Oriental Musical Instrument, 1939, P83;		از تنبک، در رساله‌های کهن و متعددی یاد شده است. برای مثال، در متن خسرو قبادیان و ریدک، از تنبک با نام‌های دنبلگ و ستخمک یاد شده که طبل‌هایی کوچک با بدنه‌ای استوانه‌ای شکل بودند.<ref>Farmer, Studies in Oriental Musical Instrument, 1939, P83;
خط ۴۳:		خط ۴۳:
	آلمانی، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ۱۳۳۵ش، ص201.</ref>		آلمانی، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ۱۳۳۵ش، ص201.</ref>

	لوطی‌های تنبک به دوش، گروهی خاص از اهل فتوت بودند که در اعیاد و [[جشن~~\|جشن‌ها~~]]، به میان مردم رفته و ساز می‌زدند.<ref>تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ۱۳۴۲ش، ص86.</ref> تنبک، در میان گروه‌های مطربی زنانه نیز بسیار رایج بوده است.<ref>مونس‌الدوله، خاطرات، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۱؛{{سخ}}		لوطی‌های تنبک به دوش، گروهی خاص از اهل فتوت بودند که در اعیاد و [[جشن]]‌ها، به میان مردم رفته و ساز می‌زدند.<ref>تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ۱۳۴۲ش، ص86.</ref> تنبک، در میان گروه‌های مطربی زنانه نیز بسیار رایج بوده است.<ref>مونس‌الدوله، خاطرات، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۱؛{{سخ}}
	دلریش، زن در دورهٔ قاجار، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۹.</ref> علاوه بر مراسم‌های برگزار شده در اندرونی‌ها، زنان در مراسم‌هایی همچون [[مراسم عروسی\|عروسی]] و [[حمام]] [[زایمان]] نیز تنبک می‌نواختند.<ref>نجمی، دارالخلافهٔ تهران، ۱۳۵۶ش، ص۲۸۸.</ref>		دلریش، زن در دورهٔ قاجار، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۹.</ref> علاوه بر مراسم‌های برگزار شده در اندرونی‌ها، زنان در مراسم‌هایی همچون [[مراسم عروسی\|عروسی]] و [[حمام]] [[زایمان]] نیز تنبک می‌نواختند.<ref>نجمی، دارالخلافهٔ تهران، ۱۳۵۶ش، ص۲۸۸.</ref>

خط ۵۵:		خط ۵۵:
	از جمله هنرمندان معاصر و ماهر در نواختن تنبک می‌توان به «حسین تهرانی» اشاره کرد. او، با تحقیق و ترویج این ساز به‌ویژه در تک‌نوازی، تنبک‌نوازی را از حالت ساده و ابتدایی آن جدا کرد. امروزه، نواختن تنبک دارای فنون پیچیده و متنوعی است که نیاز به دقت، سرعت و هماهنگی خاصی دارد. ترکیبات پیچیده‌ای از ضربات انگشتان، حرکات متنوع، توانایی اجرا با سرعت بالا و وضوح صدادهی را می‌توان از جمله این فنون معرفی کرد.		از جمله هنرمندان معاصر و ماهر در نواختن تنبک می‌توان به «حسین تهرانی» اشاره کرد. او، با تحقیق و ترویج این ساز به‌ویژه در تک‌نوازی، تنبک‌نوازی را از حالت ساده و ابتدایی آن جدا کرد. امروزه، نواختن تنبک دارای فنون پیچیده و متنوعی است که نیاز به دقت، سرعت و هماهنگی خاصی دارد. ترکیبات پیچیده‌ای از ضربات انگشتان، حرکات متنوع، توانایی اجرا با سرعت بالا و وضوح صدادهی را می‌توان از جمله این فنون معرفی کرد.

	==تنبک در ادبیات فارسی==		== تنبک در ادبیات فارسی ==
	تنبک، همچون سایر واژگان کهن در نثر و نظم [[زبان فارسی\|فارسی]]، وارد شده است. برای مثال، [[نظامی گنجوی\|نظامی]] در شعر خود گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/nezami/5ganj/sharafname/sh16 نظامی، خمسه، اسکندرنامه، بخش اول، بخش 16، بیت 136، سایت گنجور.]</ref>		تنبک، همچون سایر واژگان کهن در نثر و نظم [[زبان فارسی\|فارسی]]، وارد شده است. برای مثال، [[نظامی گنجوی\|نظامی]] در شعر خود گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/nezami/5ganj/sharafname/sh16 نظامی، خمسه، اسکندرنامه، بخش اول، بخش 16، بیت 136، سایت گنجور.]</ref>
	{{آغاز نستعلیق}}		{{آغاز نستعلیق}}
خط ۷۹:		خط ۷۹:
	علاوه‌بر ادبیات رسمی، تنبک در [[ادبیات شفاهی]] فارسی‌زبانان نیز ورود کرده و [[ضرب‌المثل\|ضرب‌المثل‌هایی]] در این‌باره به وجود آمده‌اند، مانند «تنبک دو طرف صورت می‌زند»، «تنبکش زیر بغلش، داغ خوراک بر دل داشت»، «نه به آن دایره و تنبک زدنت، نه به آن زینب و کلثوم شدنت» (اشاره به رفتارها و اعمال ضدونقیض)، «دست به تنبک هر کی بزنه، صدا میده» (همه دردی مشترک دارند).<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج1، ص706.</ref>		علاوه‌بر ادبیات رسمی، تنبک در [[ادبیات شفاهی]] فارسی‌زبانان نیز ورود کرده و [[ضرب‌المثل\|ضرب‌المثل‌هایی]] در این‌باره به وجود آمده‌اند، مانند «تنبک دو طرف صورت می‌زند»، «تنبکش زیر بغلش، داغ خوراک بر دل داشت»، «نه به آن دایره و تنبک زدنت، نه به آن زینب و کلثوم شدنت» (اشاره به رفتارها و اعمال ضدونقیض)، «دست به تنبک هر کی بزنه، صدا میده» (همه دردی مشترک دارند).<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج1، ص706.</ref>

	==پانویس==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	==منابع==		== منابع ==
	{{آغاز منابع}}		{{آغاز منابع}}
	* آلمانی، هانری رنه د، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ترجمهٔ علی‌محمد فره‌وشی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.		* آلمانی، هانری رنه د، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ترجمهٔ علی‌محمد فره‌وشی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.
خط ۱۱۸:		خط ۱۱۸:
	* Kempfer, E. , Amoenitatum exoticarum, Tehran, 1976.		* Kempfer, E. , Amoenitatum exoticarum, Tehran, 1976.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{موسیقی}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «تنبک {{درشت|'''تنبک'''}}؛ از آلات موسیقی کوبه‌ای. تنبک یا تمبک، یکی از انواع سازهای کوبه‌ای است که ضرب نیز گفته می‌شود.[https://www.vajehyab.com/amid/تنبک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.] تنبک،...» ایجاد کرد

2026-04-20T14:46:11Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=تنبک|بندانگشتی|تنبک {{درشت|'''تنبک'''}}؛ از آلات موسیقی کوبه‌ای. تنبک یا تمبک، یکی از انواع سازهای کوبه‌ای است که ضرب نیز گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/تنبک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref> تنبک،...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:تنبک۳.jpg|جایگزین=تنبک|بندانگشتی|تنبک]]
{{درشت|'''تنبک'''}}؛ از آلات موسیقی کوبه‌ای.

تنبک یا تمبک، یکی از انواع سازهای کوبه‌ای است که ضرب نیز گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/تنبک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref> تنبک، بیش‌تر از چوب، سفال یا فلز ساخته شده و در یک سمت آن از پوستی نازک استفاده می‌کنند. تنبک را برای نواختن، در زیر بغل گرفته و با سر انگشتان به آن ضربه می‌زنند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/تنبک معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref> برخی تنبک را همچون ساز دهلی می‌دانند که بیش‌تر توسط بازیگران و رقاصان در هنرهای نمایشی استفاده می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/تنبک-3 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه تنبک، سایت واژه‌یاب.]</ref>

==واژه‌شناسی تنبک==
[[پرونده:تنبک.jpg|جایگزین=حسین تهرانی، پدر تنبک‌نوازی مدرن|بندانگشتی|حسین تهرانی، پدر تنبک‌نوازی مدرن]]
[[تنبک]]، ترکیبی از دو واژه تُم (صدای ناحیه مرکزی پوست) و بَک (صدای ناحیه کناری پوست) است.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸۶.</ref> برخی تنبک را تغییریافته واژه «خنبک» یا «خمک» می‌دانند که به‌معنای «خم کوچک» است. محققان، دلیل این نام‌گذاری را شکل و شمایل این ساز می‌دانند که شبیه به خُم است.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸5-186؛{{سخ}}
آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۳۶ش، ذیل واژه خنبک.</ref> برخی دیگر نیز نام «ضرب» را بر تنبک گذاشته‌اند که برگرفته از نقش تأمین و نگهداری ضرب در [[موسیقی]] است.<ref>پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۷۰؛{{سخ}}
ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص192.</ref>

تنبک در منابع و گویش‌های مختلف ایرانی، نام‌های متفاوتی دارد. برای مثال، دمبک، تُبنَک، تُبنُک،<ref>نقیب سردشت، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۴۰؛{{سخ}}
ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص172 و 192.</ref> تبنگ،<ref>آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۳۶ش، ذیل واژه تبنگ.</ref> دُنبلک یا دُمبلک،<ref>وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶۴.</ref> تُنبیک،<ref>محمدحسین بن خلف برهان، برهان قاطع، 1361ش، ذیل واژه تنبیک.</ref> دومه‌له‌ک و ته‌پل (در گویش کردی)،<ref>شرفکندی، فرهنگ کردی_فارسی، ۱۳۶۹ش، ذیل واژه تنبک.</ref> کَش‌دَمبِک، دَمبوک و تَمَک (در [[مازندران]] و [[گیلان]])، تُمَک (در گویش لری)، تینبک (در [[سیستان]] و بلوچستان)<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸5؛{{سخ}}
درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص371.</ref> و تمپک، تُنپک، دُمبوک و دیمپَک (در جنوب ایران).<ref>درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص365.</ref> نام کَش‌دَمبِک در میان مردم مازندران، برگرفته از نحوهٔ حمل این ساز بوده که آن را به‌خاطر سهولت، با بند بسته و در سمت پهلو (کش در زبان مازندرانی) قرار می‌دادند.<ref>پهلوان، موسیقی مازندران، ۱۳۸۸ش، ص۵۵۱.</ref>

==انواع تنبک در ایران==
تنبک در [[ایران]]، دو نوع کوچک و بزرگ دارد. نوع کوچک تنبک، به‌منظور همراهی با سازهای دیگر یا به‌صورت تک‌نوازی استفاده می‌شود. استفاده از نوع بزرگ آن نیز در ارکسترها متداول است.<ref>حدادی، فرهنگ‌نامهٔ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۱۲۹–۱۳۰.</ref>

==اجزاء تنبک==
تنبک، از ۵ قسمت اصلی تشکیل شده است:
#پوست؛
#دهنه بزرگ (که با پوست پوشیده شده)؛
#تنه (محفظه صوتی ساز)؛
#[[نفیر]] یا گلویی (فرورفتگی ساز که در زیر بغل نوازنده قرار می‌گیرد)؛
#دهنه کوچک (محل خروج صوت).<ref>وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶5؛{{سخ}}
ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱91؛{{سخ}}
درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص365.</ref>

==ساخت تنبک==
[[پرونده:تنبک۱.png|جایگزین=مراحل ساخت تنبک |بندانگشتی|مراحل ساخت تنبک ]]
در ساخت تنبک، از چوب درخت [[توت]]، گردو، آبنوس یا افرا استفاده می‌کنند.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱۸9؛{{سخ}}
مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ص۲۴۵؛{{سخ}}
وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶5.</ref> برای استفاده از چوب، آن‌ها را به‌مدت ۱٫۵ تا ۲ سال در سایه قرار می‌دهند و به‌منظور جلوگیری از خمیدگی چوب، آن را در [[آب]] جوشانده و برای مدتی در بین مدفوع چهارپایان می‌گذارند. برخی، روی تنه تنبک، از [[خاتم‌کاری]] استفاده می‌کنند.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ص۲۴۵.</ref>

برخی، از گل پخته‌شده (سفال) و گاهی فلز نیز برای ساخت این آلت موسیقی استفاده می‌کنند. پوست مورد استفاده بر دهانه بزرگ تنبک نیز از جنس پوست گوساله، بز، میش، بره و گاهی ماهی است. سازندگان تنبک، از پوست محکم و صاف، کهنه و با ضخامت یکسان استفاده می‌کنند.<ref>وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص۱۶5؛{{سخ}}
ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۱90-191.</ref>

==پیشینه تنبک==
[[پرونده:تنبک۲.jpg|جایگزین=عیسی آقاباشی از تنبک‌زنان معروف دوره قاجار|بندانگشتی|عیسی آقاباشی از تنبک‌زنان معروف دوره قاجار]]
از تنبک، در رساله‌های کهن و متعددی یاد شده است. برای مثال، در متن خسرو قبادیان و ریدک، از تنبک با نام‌های دنبلگ و ستخمک یاد شده که طبل‌هایی کوچک با بدنه‌ای استوانه‌ای شکل بودند.<ref>Farmer, Studies in Oriental Musical Instrument, 1939, P83;
«خسرو قبادان و ردیک»، متون پهلوی، ۱۳۷۱ش، ص77.</ref> در متون برجای‌مانده از سده ۱۱ق، به تنبک با نام دنبک اشاره شده<ref>Kempfer, Amoenitatum exoticarum, 1976, P741-742.</ref> و از جمله سازهای متداول در دوره [[قاجاریه|قاجاریان]] بوده است. در آن دوران، از دنبک در کنار سازهای دیگر و نیز در گروه‌های موسیقی (درباری، لوطی‌ها و مطرب‌ها) استفاده می‌شده است.<ref>موریه، سفرنامه، ۱۳۸۶ش، ج1، ص153؛{{سخ}}
نیکیتین، ایرانی که من شناخته‌ام، ۱۳۲۹ش، ص127؛{{سخ}}
آلمانی، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ۱۳۳۵ش، ص201.</ref>

لوطی‌های تنبک به دوش، گروهی خاص از اهل فتوت بودند که در اعیاد و [[جشن|جشن‌ها]]، به میان مردم رفته و ساز می‌زدند.<ref>تحویلدار، جغرافیای اصفهان، ۱۳۴۲ش، ص86.</ref> تنبک، در میان گروه‌های مطربی زنانه نیز بسیار رایج بوده است.<ref>مونس‌الدوله، خاطرات، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۱؛{{سخ}}
دلریش، زن در دورهٔ قاجار، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۹.</ref> علاوه بر مراسم‌های برگزار شده در اندرونی‌ها، زنان در مراسم‌هایی همچون [[مراسم عروسی|عروسی]] و [[حمام]] [[زایمان]] نیز تنبک می‌نواختند.<ref>نجمی، دارالخلافهٔ تهران، ۱۳۵۶ش، ص۲۸۸.</ref>

شعرخوانی همراه با تنبک‌نوازی، با گذر زمان، شکل حرفه‌ای‌تری به خود گرفت و نوازندگان تنبک، از جایگاه اجتماعی بالاتری برخوردار شدند.<ref>خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، ۱۳۶۸ش، ج1، ص400-409.</ref> از سده ۱۳ق، تنبک، از جمله سازهای کلاسیک و هم‌رتبه با دف و [[دایره (ساز)|دایره]] در نظر گرفته شد. تنبک‌نوازی، در نیم قرن اخیر، با رشدی چشم‌گیر مواجه بوده و از بار سرگرم‌کنندگی آن کاسته شده است. هرچند، هنوز هم در بسیاری از مراسم‌های شادی مانند [[ختنه‌سوران]] و عروسی، در نقاط مختلف ایران، تنبک‌نوازی رایج است.<ref>نقیب سردشت، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۴۷؛{{سخ}}
مختارپور، دو سال با بومیان جزیرهٔ کیش، ۱۳۸۷ش، ص۳۲۸؛{{سخ}}
درویشی، دائره‌المعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج2، ص366؛{{سخ}}
رسولی، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، ۱۳۷۸ش، ص۳۳۱؛{{سخ}}
شادابی، فرهنگ مردم لرستان، ۱۳۷۷ش، ص۹۱؛{{سخ}}
بختیاری، سیرجان در آیینهٔ زمان، ۱۳۷۸ش، ص۳۰۷.</ref>

از جمله هنرمندان معاصر و ماهر در نواختن تنبک می‌توان به «حسین تهرانی» اشاره کرد. او، با تحقیق و ترویج این ساز به‌ویژه در تک‌نوازی، تنبک‌نوازی را از حالت ساده و ابتدایی آن جدا کرد. امروزه، نواختن تنبک دارای فنون پیچیده و متنوعی است که نیاز به دقت، سرعت و هماهنگی خاصی دارد. ترکیبات پیچیده‌ای از ضربات انگشتان، حرکات متنوع، توانایی اجرا با سرعت بالا و وضوح صدادهی را می‌توان از جمله این فنون معرفی کرد.

==تنبک در ادبیات فارسی==
تنبک، همچون سایر واژگان کهن در نثر و نظم [[زبان فارسی|فارسی]]، وارد شده است. برای مثال، [[نظامی گنجوی|نظامی]] در شعر خود گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/nezami/5ganj/sharafname/sh16 نظامی، خمسه، اسکندرنامه، بخش اول، بخش 16، بیت 136، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ز شوریدگی تنبک زخم ریز|دماغ فلک سفته از زخم تیز}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

محتشم کاشانی نیز در بیتی می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/mohtasham/divan-moh/ghaside-moh/sh43 محتشم کاشانی، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره 43، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|صیت عدل تو و آوازه اوصاف عدوت|غلغل کوس شهنشاهی و بانگ تنبک}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[بیدل دهلوی]]، در غزلی به واژه تنبک اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/bidel/ghazalbi/sh1340 بیدل دهلوی، غزلیات، غرل شماره 1340، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|بیدل در این مکان ز ادب دم‌زدن خطاست|شرمی که لولیان همه تنبک خریده‌اند}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

علاوه‌بر ادبیات رسمی، تنبک در [[ادبیات شفاهی]] فارسی‌زبانان نیز ورود کرده و [[ضرب‌المثل|ضرب‌المثل‌هایی]] در این‌باره به وجود آمده‌اند، مانند «تنبک دو طرف صورت می‌زند»، «تنبکش زیر بغلش، داغ خوراک بر دل داشت»، «نه به آن دایره و تنبک زدنت، نه به آن زینب و کلثوم شدنت» (اشاره به رفتارها و اعمال ضدونقیض)، «دست به تنبک هر کی بزنه، صدا میده» (همه دردی مشترک دارند).<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج1، ص706.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* آلمانی، هانری رنه د، از خراسان تا بختیاری (سفرنامه)، ترجمهٔ علی‌محمد فره‌وشی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.
* آنندراج، محمدپادشاه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۳۶ش.
* بختیاری، علی‌اکبر، سیرجان در آیینهٔ زمان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۷۸ش.
* بیدل دهلوی، غزلیات، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
* پورمندان، مهران، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، تهران، سوره مهر، ۱۳۷۹ش.
* پهلوان، کیوان، موسیقی مازندران، تهران، آرون، ۱۳۸۸ش.
* تحویلدار، حسین، جغرافیای اصفهان، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۲ش.
* حدادی، نصرت‌الله، فرهنگ‌نامهٔ موسیقی ایران، تهران، توتیا، ۱۳۷۶ش.
* خالقی، روح‌الله، سرگذشت موسیقی ایران، تهران، صفی علیشاه، ۱۳۶۸ش.
* «خسرو قبادان و ردیک»، متون پهلوی، به‌تحقیق جاماسب_آسانا، ترجمهٔ سعید عریان، تهران، ۱۳۷۱ش.
* درویشی، محمدرضا، دائره‌المعارف سازهای ایران، تهران، ماهور، ۱۳۸۴ش.
* دلریش، بشری، زن در دورهٔ قاجار، تهران، سوره مهر، ۱۳۷۵ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغتنامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
* ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
* رسولی، غلامحسن، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، تهران، بلخ، ۱۳۷۸ش.
* شادابی، سعید، فرهنگ مردم لرستان، خرم‌آباد، افلاک، ۱۳۷۷ش.
* شرفکندی، عبدالرحمان، فرهنگ کردی_فارسی، تهران، سهند، ۱۳۶۹ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
* محتشم کاشانی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
* محمدحسین بن خلف برهان، برهان قاطع، تهران، چاپ محمد معین، ۱۳۶۱ش.
* مختارپور، رجبعلی، دو سال با بومیان جزیرهٔ کیش، تهران، ورجاوند، ۱۳۸۷ش.
* مسعودیه، محمدتقی، سازهای ایران، تهران، زرین و سیمین، ۱۳۸۴ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
* ملاح، حسینعلی، فرهنگ سازها، تهران، کتابسرا، ۱۳۷۶ش.
* موریه، جیمز، سفرنامه، ترجمهٔ ابوالقاسم سری، تهران، توس، ۱۳۸۶ش.
* مونس‌الدوله، خاطرات، به‌تحقیق سیروس سعدوندیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش.
* نجمی، ناصر، دارالخلافهٔ تهران، تهران، ارغوان، ۱۳۵۶ش.
* نقیب سردشت، بهزاد، سازشناسی موسیقی کردی، تهران، توکلی، ۱۳۸۵ش.
* نظامی، خمسه، اسکندرنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۹ خرداد ۱۴۰۱ش.
* نیکیتین، ب، ایرانی که من شناخته‌ام، ترجمهٔ علی‌محمد فره‌وشی، تهران، کانون معرفت، ۱۳۲۹ش.
* وجدانی، بهروز، فرهنگ موسیقی ایرانی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.
* Farmer, H. G. , Studies in Oriental Musical Instrument, London, 1939.
* Kempfer, E. , Amoenitatum exoticarum, Tehran, 1976.
{{پایان منابع}}