توغل - تاریخچهٔ نسخه‌ها

زهرا غلامی: ایجاد لینک داخلی

2026-05-10T11:28:44Z

ایجاد لینک داخلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۸
خط ۲:		خط ۲:
	<big>'''توغل،'''</big> رویداد ستاره‌شناختی در تقویم محلی هزاره‌های افغانستان.		<big>'''توغل،'''</big> رویداد ستاره‌شناختی در تقویم محلی هزاره‌های افغانستان.

	تُوغَل، پدیدۀ ستاره‌شناختی در میان قوم هزارۀ افغانستان است که تغییرات و رویدادهای جوی مثل سرما و گرمای شدید و برف و باران زیاد بر اساس آن پیش‌بینی و تبیین می‌شود.		تُوغَل، پدیدۀ ستاره‌شناختی در میان قوم هزارۀ [[افغانستان]] است که تغییرات و رویدادهای جوی مثل سرما و گرمای شدید و برف و باران زیاد بر اساس آن پیش‌بینی و تبیین می‌شود.
	==مفهوم‌شناسی==		==مفهوم‌شناسی==
	توغل، در گویش هزارگی به‌معنای سرکش، بی‌رحم و تُند است<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref> و در اصطلاح ستاره‌شناختی در فرهنگ هزارگی، به نزدیک شدن مِیچِید<ref>میچید، در گویش هزارگی هفت ستارۀ درخشان اند که صبح زود در افق ظاهر می‌شوند.</ref> (خوشۀ پروین) به ماه گفته می‌شود.<ref>[http://www.azraculture.com/postDetail.php?post_id=63 شهرستانی، «ستاره‌شناسی هزارگی و حساب تُغل»، وب‌سایت هزاره کالچر.]</ref> این رویداد، در باور عامیانه، نوعی دشمنی و جنگ میان ستارگان (میچید و ماه) است که سبب تغییرات جوی و حوادث زمینی می‌شود.<ref>فردبناند و سعیدی، «کلتور هزاره»، 1359ش، ص98-100.</ref> ‏توغل همواره ‏با ‏گرما ‏و ‏سرمای ‏شدید ‏یا ‏بارندگی زیاد ‏همراه است ‏که ‏به ‏آن ‏«پِیچِیش» می‌گویند. ‏این پدیده، ‏هر ‏ماه ‏یک‌بار ‏و ‏بیش‌‏تر ‏در ‏اول، ‏وسط ‏و ‏آخر ‏ماه ‏رخ می‌دهد.<ref>[http://jaghori1.com/2019/05/11/%d8%a7%d8%b2-%d8%b3%db%8c%d8%ae%db%8c%d9%86%d9%87-%d8%aa%d8%a7-%d9%84%d9%88%d9%86%da%af%d8%b1%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%db%8c%d8%ae%db%8c%d9%86%d9%87%d8%a8%d8%ae-5/ شریعتی، «از سیخینه تا لونگر، زندگی در سیخینه، خش بیست‌و‌نهم»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی جاغوری.]</ref>		توغل، در گویش هزارگی به‌معنای سرکش، بی‌رحم و تُند است<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref> و در اصطلاح ستاره‌شناختی در فرهنگ هزارگی، به نزدیک شدن مِیچِید<ref>میچید، در گویش هزارگی هفت ستارۀ درخشان اند که صبح زود در افق ظاهر می‌شوند.</ref> (خوشۀ پروین) به ماه گفته می‌شود.<ref>[http://www.azraculture.com/postDetail.php?post_id=63 شهرستانی، «ستاره‌شناسی هزارگی و حساب تُغل»، وب‌سایت هزاره کالچر.]</ref> این رویداد، در باور عامیانه، نوعی دشمنی و جنگ میان ستارگان (میچید و ماه) است که سبب تغییرات جوی و حوادث زمینی می‌شود.<ref>فردبناند و سعیدی، «کلتور هزاره»، 1359ش، ص98-100.</ref> ‏توغل همواره ‏با ‏گرما ‏و ‏سرمای ‏شدید ‏یا ‏بارندگی زیاد ‏همراه است ‏که ‏به ‏آن ‏«پِیچِیش» می‌گویند. ‏این پدیده، ‏هر ‏ماه ‏یک‌بار ‏و ‏بیش‌‏تر ‏در ‏اول، ‏وسط ‏و ‏آخر ‏ماه ‏رخ می‌دهد.<ref>[http://jaghori1.com/2019/05/11/%d8%a7%d8%b2-%d8%b3%db%8c%d8%ae%db%8c%d9%86%d9%87-%d8%aa%d8%a7-%d9%84%d9%88%d9%86%da%af%d8%b1%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%db%8c%d8%ae%db%8c%d9%86%d9%87%d8%a8%d8%ae-5/ شریعتی، «از سیخینه تا لونگر، زندگی در سیخینه، خش بیست‌و‌نهم»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی جاغوری.]</ref>
خط ۳۶:		خط ۳۶:
	در برج حوت (اسفند)، در یکم ماه قمری پدید می‌آید.<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>		در برج حوت (اسفند)، در یکم ماه قمری پدید می‌آید.<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>
	رابطۀ توغل با چله و نوروز		رابطۀ توغل با چله و نوروز
	در گویش هزارگی، به شب چله (یلدا)، شب «رُوزوَزگَشت» (وقتي‌كه روزها به درازي مي‌گرايد) گفته می‌شود. به باور عامیانه در میان مردم هزاره، «هفت توغل»، همیشه با روزوازگشت و روز «نوروز» با «یک توغل» همراه است. اگر چله، در اول هفت توغل که شش روز طول می‌کشد، واقع شود، نوروز نیز در اول یک توغل واقع خواهد شد.<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>		در گویش هزارگی، به شب چله (یلدا)، شب «رُوزوَزگَشت» (وقتي‌كه روزها به درازي مي‌گرايد) گفته می‌شود. به باور عامیانه در میان مردم هزاره، «هفت توغل»، همیشه با روزوازگشت و روز «نوروز» با «یک توغل» همراه است. اگر چله، در اول هفت توغل که شش روز طول می‌کشد، واقع شود، [[جشن نوروز\|نوروز]] نیز در اول یک توغل واقع خواهد شد.<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>
	==توغل در باور و ادبیات عامیانه==		==توغل در باور و ادبیات عامیانه==
	برخی از افراد، در قدیم بر این باور بودند که مسافرت در رزوهای توغل، بدشگون است.<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref> همچنین به باور بعضی از مردم، قهر و دوری ستارۀ میچید از جفت خود قمر، باعث برف، باران و سرما می‌شود. پیرامون این رویداد، قصه‌های عامیانه نیز وجود دارد که با پیام‌های اخلاقی و توصیه به ذخیره‌سازی مواد غذایی در زمستان پایان می‌یابد. علاوه بر آن، دوبیتی‌های عامیانه دربارۀ توغل سروده شده، مانند:<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref>		برخی از افراد، در قدیم بر این باور بودند که مسافرت در رزوهای توغل، بدشگون است.<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref> همچنین به باور بعضی از مردم، قهر و دوری ستارۀ میچید از جفت خود قمر، باعث برف، باران و سرما می‌شود. پیرامون این رویداد، قصه‌های عامیانه نیز وجود دارد که با پیام‌های اخلاقی و توصیه به ذخیره‌سازی مواد غذایی در زمستان پایان می‌یابد. علاوه بر آن، دوبیتی‌های عامیانه دربارۀ توغل سروده شده، مانند:<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref>

حبیب الله نجفی: صفحه‌ای تازه حاوی «مقارنۀ ماه و میچید (خوشۀ پروین) '''توغل،''' رویداد ستاره‌شناختی در تقویم محلی هزاره‌های افغانستان. تُوغَل، پدیدۀ ستاره‌شناختی در میان قوم هزارۀ افغانستان است که تغییرات و رویدادهای جوی مثل سرما و گرمای شدید و ب...» ایجاد کرد

2026-05-10T10:48:42Z

صفحه‌ای تازه حاوی «300px|thumb|left|مقارنۀ ماه و میچید (خوشۀ پروین) <big>'''توغل،'''</big> رویداد ستاره‌شناختی در تقویم محلی هزاره‌های افغانستان. تُوغَل، پدیدۀ ستاره‌شناختی در میان قوم هزارۀ افغانستان است که تغییرات و رویدادهای جوی مثل سرما و گرمای شدید و ب...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:توغل.jpg|300px|thumb|left|مقارنۀ ماه و میچید (خوشۀ پروین)]]
<big>'''توغل،'''</big> رویداد ستاره‌شناختی در تقویم محلی هزاره‌های افغانستان.

تُوغَل، پدیدۀ ستاره‌شناختی در میان قوم هزارۀ افغانستان است که تغییرات و رویدادهای جوی مثل سرما و گرمای شدید و برف و باران زیاد بر اساس آن پیش‌بینی و تبیین می‌شود.
==مفهوم‌شناسی==
توغل، در گویش هزارگی به‌معنای سرکش، بی‌رحم و تُند است<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref> و در اصطلاح ستاره‌شناختی در فرهنگ هزارگی، به نزدیک شدن مِیچِید<ref>میچید، در گویش هزارگی هفت ستارۀ درخشان اند که صبح زود در افق ظاهر می‌شوند.</ref> (خوشۀ پروین) به ماه گفته می‌شود.<ref>[http://www.azraculture.com/postDetail.php?post_id=63 شهرستانی، «ستاره‌شناسی هزارگی و حساب تُغل»، وب‌سایت هزاره کالچر.]</ref> این رویداد، در باور عامیانه، نوعی دشمنی و جنگ میان ستارگان (میچید و ماه) است که سبب تغییرات جوی و حوادث زمینی می‌شود.<ref>فردبناند و سعیدی، «کلتور هزاره»، 1359ش، ص98-100.</ref> ‏توغل همواره ‏با ‏گرما ‏و ‏سرمای ‏شدید ‏یا ‏بارندگی زیاد ‏همراه است ‏که ‏به ‏آن ‏«پِیچِیش» می‌گویند. ‏این پدیده، ‏هر ‏ماه ‏یک‌بار ‏و ‏بیش‌‏تر ‏در ‏اول، ‏وسط ‏و ‏آخر ‏ماه ‏رخ می‌دهد.<ref>[http://jaghori1.com/2019/05/11/%d8%a7%d8%b2-%d8%b3%db%8c%d8%ae%db%8c%d9%86%d9%87-%d8%aa%d8%a7-%d9%84%d9%88%d9%86%da%af%d8%b1%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%db%8c%d8%ae%db%8c%d9%86%d9%87%d8%a8%d8%ae-5/ شریعتی، «از سیخینه تا لونگر، زندگی در سیخینه، خش بیست‌و‌نهم»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی جاغوری.]</ref>

==تاریخچه==
تاریخ دقیق شکل‌گیری توغل در تقویم محلی هزاره‌ها به‌خوبی مشخص نیست و مردم در تفسیر آن داستان‌های عجیب و غریب می‌گویند،<ref>فردبناند و سعیدی، «کلتور هزاره»، 1359ش، ص98.</ref> اما رویداد توغل، ریشه در علاقۀ مردم هزاره به ستاره‌شناسی و تأثیر آن بر کشاورزی، پرورش حیوانات و معیشت آنها دارد. به‌همین دلیل، کشاورزان، برای خود تقویمی ویژه داشته و برخی از ستارگان را با نام خاص می‌خواندند که در وضعیت جوی و زندگی آنها مؤثر است. یکی از ستارگان در گاه‌شماری مردم هزاره، میچید است که گردش و رفتار آن در تغییرات و وضع آب‌وهوا و زندگی روزمرۀ مردم نقش دارد و یکی از تأثیرات آن، رویداد توغل است.<ref>[http://www.azraculture.com/postDetail.php?post_id=63 شهرستانی، «ستاره‌شناسی هزارگی و حساب تُغل»، وب‌سایت هزاره کالچر.]</ref>
==نحوۀ محاسبه==
نحوۀ محاسبۀ توغل، پیچیده و با ترکیب و مقارنۀ ماه قمری و شمسی به دست می‌آید. توغل، از آغاز تابستان از زیاد به کم، با «بیست‌ویک‌ توغل»، شروع می‌شود و با شمارش عددهای فرد، تا «یک‌ توغل» در اسفند‌ماه، پایان می‌یابد.<ref>فردبناند و سعیدی، «کلتور هزاره»، 1359ش، ص98.</ref> توغل «بیست‌ویکم» نشان می‌دهد که اجتماع «ماه» و «پروین»، به‌صورت تخمینی، 21 روز پس از رؤیت «هلال» اتفاق می‌افتد. همچنین، توغل «نوزدهم»، به این معنا است که نزدیک شدن پروین به ماه، 19 روز بعد از رؤیت هلال رخ می‌دهد و به‌همین ترتیب تا آخرین توغل ادامه دارد.<ref>فردبناند و سعیدی، «کلتور هزاره»، 1359ش، ص98.</ref>
==تعداد توغل و نام‌گذاری==
در مجموع، ده رویداد توغل وجود دارد که هر کدام به‌نام روز قمری که در آن اتفاق می‌‌افتد، نام‌گذاری شده است: بیست‌ویک‌توغل، نوزده‌توغل، هفده‌توغل، پانزده‌توغل، سیزده‌توغل، یازده‌توغل، هفت‌توغل، پنج‌توغل، سه‌توغل و یک‌توغل.<ref>فردبناند و سعیدی، «کلتور هزاره»، 1359ش، ص98.</ref>

==طول رویداد هر توغل==
توغل به‌طور معمول شش تا هفت شبانه‌روز طول می‌کشد که هر روز ‌نام خاصی دارد و نام‌گذاری‌ها در مطابقت با حرکات ستارۀ «میچید» صورت می‌گیرد:<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref>

# «توغل»، میچید به ماه نزدیک می‌شود؛
# «بَغَل» هر دو ستاره، در کنار هم قرار می‌گیرند؛
# «مُروُله»، با هم درگیر می‌شوند و اصطکاک پیدا می‌کنند؛
# «بَرغُولَه»، همدیگر را دنبال می‌کنند؛
# «مِیرنَه» توغل به پایان می‌رسد؛<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref>
# «شَشَگ»، در بعضی از مناطق هزاره‌نشین، روز ششم را ششگ می‌نامند؛<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>
# در برخی نقاط، به دو روز بعد از مرحلۀ پنجم، «پَس کِیبَه» یا «دُم توغل» گفته می‌شود که ممکن است باعث حوادث و تغییرات جوی در این دو روز شود.<ref>[http://www.azraculture.com/postDetail.php?post_id=63 شهرستانی، «ستاره‌شناسی هزارگی و حساب تُغل»، وب‌سایت هزاره کالچر.]</ref>

==رابطۀ توغل و فصل‌های سال==
توغل در طول سال وجود دارد؛ اما در فصل بهار مورد توجه زیادی قرار نمی‌گیرد. در فصل تابستان، «توغل هفده» که گاهی منجر به بارندگی و سیل بسیار شدید می‌شود، اهمیت پیدا می‌کند. رویداد توغل، در سه ماه زمستان که در مناطق سردسیر هزاره‌نشین بارش برف و کولاک و سرما زیاد است، مورد توجه بسیاری قرار گرفته و موشکافانه بررسی می‌شود.<ref>[http://www.azraculture.com/postDetail.php?post_id=63 شهرستانی، «ستاره‌شناسی هزارگی و حساب تُغل»، وب‌سایت هزاره کالچر.]</ref>
==توغل‌های معروف==
===1. هفت‌توغل===
در برج قوس (آذر)، در هفتم ماه قمری اتفاق می‌افتد.<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>
===2. پنج‌توغل===
در برج جدی (دی)، در پنجم ماه قمری رخ می‌دهد.<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>
===3 سه‌توغل===
در برج دلو (بهمن)، در سوم ماه قمری واقع می‌شود. سه توغل، سخت‌ترین توغل و همراه با باد و کولاک و باران شدید برف است.<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>
===4. یک‌توغل===
در برج حوت (اسفند)، در یکم ماه قمری پدید می‌آید.<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>
رابطۀ توغل با چله و نوروز
در گویش هزارگی، به شب چله (یلدا)، شب «رُوزوَزگَشت» (وقتي‌كه روزها به درازي مي‌گرايد) گفته می‌شود. به باور عامیانه در میان مردم هزاره، «هفت توغل»، همیشه با روزوازگشت و روز «نوروز» با «یک توغل» همراه است. اگر چله، در اول هفت توغل که شش روز طول می‌کشد، واقع شود، نوروز نیز در اول یک توغل واقع خواهد شد.<ref> [http://www.meradina.blogfa.com/post/55/%D8%AA%D9%88%D8%BA%D9%84%D8%9B-%D9%82%D9%87%D8%B1-%D8%B2%D9%85%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 مهریار، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه.]</ref>
==توغل در باور و ادبیات عامیانه==
برخی از افراد، در قدیم بر این باور بودند که مسافرت در رزوهای توغل، بدشگون است.<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref> همچنین به باور بعضی از مردم، قهر و دوری ستارۀ میچید از جفت خود قمر، باعث برف، باران و سرما می‌شود. پیرامون این رویداد، قصه‌های عامیانه نیز وجود دارد که با پیام‌های اخلاقی و توصیه به ذخیره‌سازی مواد غذایی در زمستان پایان می‌یابد. علاوه بر آن، دوبیتی‌های عامیانه دربارۀ توغل سروده شده، مانند:<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|رایِ بُولّو کُو بَغلُومَل شی خوبه|ماه و میچید دَه یک توغل شی خوبه}}
{{ب|ماه و میچید ده یک توغل چه باشه|قَدِ یار جان شِیفتِ بغل شی خوبه}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==فصل بهار و توغل==
فرارسیدن فصل بهار در مناطق سردسیر هزاره‌نشین، به‌معنای سپری شدن مشکلات و سختی‌های زمستان است. به‌همین دلیل، با آغاز بهار که پایان «یک توغل»، است، مرگ توغل نیز فرا رسیده<ref>[http://www.dehpoor.blogfa.com/post/59 پژمان، «چله چیست؟ »، وبلاگ مسافر پاییز.]</ref> و در ماه دوم و سوم بهار، توغلی وجود ندارد.<ref>[http://jaghori1.com/2019/05/11/%d8%a7%d8%b2-%d8%b3%db%8c%d8%ae%db%8c%d9%86%d9%87-%d8%aa%d8%a7-%d9%84%d9%88%d9%86%da%af%d8%b1%d8%b2%d9%86%d8%af%da%af%db%8c-%d8%af%d8%b1-%d8%b3%db%8c%d8%ae%db%8c%d9%86%d9%87%d8%a8%d8%ae-5/ شریعتی، «از سیخینه تا لونگر، زندگی در سیخینه، خش بیست‌و‌نهم»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی جاغوری.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
* پژمان، اسدالله، «چله چیست؟»، وب‌سایت مسافر پاییز، تاریخ درج مطلب: 2 دی 1392ش.
* شریعتی، حفیظ‌الله، «از سیخینه تا لونگر، زندگی در سیخینه، بخش بیست‌و‌نهم»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی جاغوری، تاریخ درج مطلب: 21 اردیبهشت 1398ش.
* شهرستانی، علی‌اکبر، «ستاره‌شناسی هزارگی و حساب تُغل»، وب‌سایت هزاره کالچر، تاریخ درج مطلب: 16 فروردین 1399ش.
* فردبناند، کلوس و سعیدی، نگهت، «کلتور هزاره»، مجلۀ علوم اجتماعی، سال دوم، شمارۀ 6، مهر و آبان 1359ش.
* مهریار، حیات‌الله، «توغل؛ قهر زمستان»، وبلاگ میرآدینه، تاریخ درج مطلب: 23 اسفند ۱۳۹۱ش.