https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AA%DB%8C%D9%85%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86
تیموریان - تاریخچهٔ نسخهها
2026-06-07T16:26:35Z
تاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکی
MediaWiki 1.44.2
https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AA%DB%8C%D9%85%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86&diff=48148&oldid=prev
حمید گلزار: صفحهای تازه حاوی «نقاشی دیواری تیمورلنگ، در موزه تامرلن، ازبکستان {{درشت| '''تیموریان'''}}؛ از بزرگترین امپراتوریهای ترکتبار حاکم بر مناطق ماوراءا...» ایجاد کرد
2026-05-25T06:19:03Z
<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%A7%D8%AF%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D8%AA_%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C_%D8%AF%D8%B1_%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%AA%DB%8C%D9%85%D9%88%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86%DB%B1.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:ادبیات فارسی در دوره تیموریان۱.jpg (صفحه وجود ندارد)">جایگزین=نقاشی دیواری تیمورلنگ، در موزه تامرلن، ازبکستان|بندانگشتی|نقاشی دیواری تیمورلنگ، در موزه تامرلن، ازبکستان</a> {{درشت| '''تیموریان'''}}؛ از بزرگترین امپراتوریهای ترکتبار حاکم بر مناطق ماوراءا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:ادبیات_فارسی_در_دوره_تیموریان۱.jpg|جایگزین=نقاشی دیواری تیمورلنگ، در موزه تامرلن، ازبکستان|بندانگشتی|نقاشی دیواری تیمورلنگ، در موزه تامرلن، ازبکستان]]<br />
{{درشت| '''تیموریان'''}}؛ از بزرگترین امپراتوریهای ترکتبار حاکم بر مناطق ماوراءالنهر تا شامات.<br />
<br />
تیموریان؛ نام سلسلهٔ حکومتی است که حدود یکونیم قرن، بر ماوراءالنهر، [[ایران]]، [[افغانستان]]، عراق و شام فرمانروایی کردند. دورهٔ اقتدار تیموریان از آخرین سالهای قرن هشتم، با یورش امیر تیمور و سپس پیروزیهای وی در مناطقی مانند ماوراءالنهر، [[خراسان]]، [[مازندران]]، فارس، گرجستان و ارمنستان آغاز شد و در ۹۳۰ق با زوال قدرت تیموریان و ظهور قدرتمندِ حکومت [[صفویه|صفویان]]، پایان پذیرفت. تیموریان تحت تأثیر فرهنگ و تمدن اسلامی و ایرانی قرار گرفتند و به دانش، هنر و فرهنگ، علاقۀ زیادی نشان دادند.<br />
<br />
==تاریخچه تیموریان==<br />
مؤسس سلسلهٔ تیموریان امیر تیمور است که در ۷۶۱ق ادارهٔ شهر «کش» را بهعهده گرفت و با «امیرحسین قزغنی» پادشاه شهرهای [[بلخ]]، [[قندوز]] و [[کابل]] متحد شد. تیمور در ۷۷۱ق مناطق مختلف از جمله شبرغان در شمال افغانستان، خوارزم و دشت قیچان را فتح و در ۷۸۸ق ایران، عراق، شام، مصر و هند را تصرف کرد.<ref>. [h [https://www.kojaro.com/مشاهیر/192630-lame-timur-greatwarrior-sword-islam/ آذرنیوش، «تیمورلنگ؛ جهانگشای بزرگ و شمشیر»، وبسایت کجارو.]]</ref> <br />
<br />
بعد از مرگ تیمور در ۸۰۷ق،<ref>دانشگاه کمبریج، تاریخ ایران دورة تیموریان، 1378ش، ص79.</ref> میان فرزندان او، «پیرمحمد جهانگیر» ولیعهد، «شاهرخ» و نوۀ او، «خلیل سلطان»، فرزند میرانشاه بر سر تصاحب قدرت اختلاف ایجاد شد؛ اما شاهرخ که در هرات حضور داشت، بهدلیل اقتدار خود بر مدعیان جانشینی تیمور، پیروز شد و مازندران، [[کرمان]]، آذربایجان و شمال ایران را که بعد از مرگ تیمور دست به شورش زده بودند، فتح و ۴۳ سال حکومت کرد.<ref>. میرخواند، تاریخ روضة الصفا، 1380ش، ج6، ص4823.</ref> او پایتخت را از [[سمرقند]] به [[هرات]] انتقال داد و به بازسازی شهرها پرداخت.<ref>اصطخری، ابواسحاق ابراهیم، ممالک و مسالک، ترجمة محمد بن اسعد تستری، تهران، بنیاد موقوفات محمود افشار، 1373ش</ref> وی در۸۵۰ق از دنیا رفت و فرزند او آلغبیگ، در سمرقند فرمانروا شد، اما در ۸۵۳ ق به دست فرزند خود به قتل رسید.<ref>بدلیسی، شرفالدین، شرفنامه، تهران، اساطیر، 1377ش.</ref><br />
<br />
سلطان ابوسعید نوهٔ میرانشاه، مناطقی از خراسان، هرات، ترکستان و افغانستان امروزی را تصرف و بهمدت ۱۸ سال در این مناطق حکومت کرد.<ref>.[https://rasekhoon.net/article/show/1387748/اوضاع-سیاسی-ایران-در-دوره-تیموریان زنجانی، «اوضاع سیاسی ایران در دورة تیموریان»، وبسایت راسخون.]</ref> بعد از مرگ او سرانجام «سلطان حسین بایقرا» نوهٔ عمر شیخ، فرزند دیگر تیمور، بر تخت پادشاهی تکیه زد،<ref>. [https://www.sid.ir/paper/221353/fa شهیدی، «سیاست مذهبی سلطان حسین بایقرا، مطالعۀ موردی تأثیر بر تشیع»، 1395ش]</ref> اما بعد از مرگ وی، شورشها در قلمرو او شدت گرفت؛ شکیبخان ازبک از [[قوم ازبک]] در شرق و صفویان در غرب، مناطق زیادی از قلمرو تیموریان را تحت تصرف خود درآوردند و به این ترتیب سلسلهٔ تیموریان در خراسان و ماوراء النهر از بین رفت.<ref>. میرجعفری، تاریخ تحولات ایران در دورهٔ تیموریان و ترکمنان، 1388ش، ص123.</ref><br />
<br />
==سیاستورزی تیموریان==<br />
تیموریان، مذهب را مبنای مشروعیت سیاسی خود در جوامع اسلامی میدانستند. آنها گروههایی که از نظر مذهبی در بین مردم از جایگاه خوبی برخوردار بودند را جذب میکردند و با کمک این گروهها، قلمرو خود را توسعه میدادند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/366494/سÛاست-Ù
Ø°ÙبÛ-سÙطاÙ-ØسÛÙ-باÛÙرا-Ù
طاÙعة-Ù
ÙردÛ%252 صالحزاده، «سیاستهای مذهبی دورة تیموریان»، وبسایت ویرا.]</ref> آنها همچنین از تندی به [[شیعیان]] پرهیز میکردند.<ref>. شیبی، تشیع و تصوف تا آغاز سدة دوازده قمری، 1387ش، ص159.</ref> تیمور در برخورد با امیر شیعیان، علی مؤید، فقط او را به مذهب اهل سنت دعوت کرد و حکومت سبزوار را به او بازگرداند؛<ref>. شامی، ظفرنامه، 1363ش، ص85.</ref> اما هنگام محاصرهٔ دمشق، مردم آنجا را بهخاطر پیروی از معاویه و یزید، شایسته مجازات و توبیخ میدانست.<ref>. شامی، ظفرنامه، 1363ش، ص235.</ref><br />
<br />
در ادامهٔ همین سیاست، تیموریان به چهار فرقه صوفیه که در خراسان حضور داشتند، احترام میگذاشتند. گفته شده «ابوبکر تایبادی»، «شمسالدین کلال» و «سید برکت» سه عالم صوفی اثرگذار در زندگی تیمور بودهاند.<ref>. منفرد، دانشنامهٔ جهان اسلام، 1382ش، ج7، ص398-405.</ref> همچنین نسبت به سادات احترام خاصی داشتند. برای مثال چهار نفر از سادات، امیر تیمور را در روز اعلام حکومت همراهی کردند. سید برکت در بیشتر جنگها در کنار تیمور بوده و تیمور او را بهعنوان مشاور دینی خود در بلخ انتخاب کرد.<ref>. دانشگاه کمبریج، تاریخ ایران دورهٔ تیموریان، 1378ش، ص49.</ref><br />
<br />
==نظام اقتصادی تیموریان==<br />
تیموریان نظام اقتصادی پیشرفتهای داشتند و اقتصاد از ابتدا، دغدغهٔ اصلی حاکمیت بود. برای مثال، تیمور اولین حاکم این سلسله که همواره مشغول [[جنگ]] بود، به حوزۀ اقتصاد و رونق [[تجارت]]، توجه خاصی نشان میداد<ref>. کلاویخو، سفرنامة کلاویخو، 1344ش، ج5، ص285.</ref> و با پادشاهان سایر کشورها برای رونق تجارت و بازرگانی ارتباط برقرار میکرد. او به شارل ششم، شاه فرانسه، نامهای مبنی بر اهمیت تأمین امنیت بازرگانان نوشت. تیمور سیاستهای اقتصادی را مبتنی بر گسترش سیستم [[پول|پولی]] متمرکز دنبال میکرد که تأثیرات مثبتی بر گسترش تجارت در بازارهای داخلی و خارجی داشت.<ref>. توختیییف، سیاست مالی تیمور و خاندان او و سکههای آنها، 1377ش، ص28.</ref> <br />
<br />
وی شهر سمرقند را به یک مرکز تجاری تبدیل و در این شهر جادههایی احداث و افرادی را برای خدمترسانی به تجار و مسافرین استخدام کرد.<ref>سمرقندی، تذکرة الشعرا، 1383ش، ص143.</ref> پس از تیمور، در دورۀ حکومت شاهرخ، ابوسعید و سلطان حسین بایقرا، رونق اقتصادی افزایش پیدا کرد.<ref>. رویمر، ایران در ادوار عصر جدید، 11380ش، ص185.</ref> شاهرخ هرات را به مرکز تجاری تبدیل کرد و دستور داد که تمام بازارهای هرات را بازسازی کنند.<ref>. حافظ ابرو، جغرافیای حافظ ابرو قسمت ربع خراسان هرات، 1349ش، ص10.</ref><br />
<br />
صادارات کالا به دیگر کشورها در دورهٔ تیموریان، رونق داشت خراسان و ماوراءالنهر از شرق به چین و هند و از غرب به آناتولی و سواحل شرقی مدیترانه متصل بود.<ref>. سمرقندی، تذکرة الشعرا، 1383ش، ص560.</ref> جو، گندم و [[برنج]]،<ref>. کلاویخو، سفرنامهٔ کلاویخو، 1344ش، ص284.</ref> محصولات نساجی و [[پنبه]] از کالاهای صاداراتی بود.<ref>کلاویخو، سفرنامهٔ کلاویخو، 1344ش، ص168.</ref> کابل در دورهٔ تیموریان دروازۀ صادرات محصولات تجاری به هند بود و علاوه بر پارچههای ابریشمی، نخی و کمخای نیشابوری، هر سال، هشتاد هزار رأس اسب به کابل برده میشد و از آنجا به هند صادر میشد.<ref>. رویمر و دیگران، ایران در راه عصر جدید،1380ش، ص272.</ref><br />
<br />
==وضعیت فرهنگی تیموریان==<br />
[[پرونده:تیموریان.jpg|جایگزین=نمایی از مسجد گوهرشاد در کنار حرم امام رضا|بندانگشتی|نمایی از مسجد گوهرشاد در کنار حرم امام رضا]]<br />
پایتخت اصلی تیموریان در زمان حیات تیمور، شهر سمرقند بود. تیمور، هنرمندان، صنعتگران، علما و شخصیتهای برجسته را از شهرهای فتح شده به سمرقند فرامیخواند.<ref>اصطخری، ممالک و مسالک، 1373ش، ص123.</ref> او با وجود اینکه بسیاری از شهرها را تخریب کرد و قتلعامهای زیادی انجام داد، اما بعد از رسیدن به حکومت، دستور داد که [[مساجد]]، مقبرهها، [[بازار]] و باغهای متعددی را بسازند.<ref>. میرجعغری، فعالیتهای شهرسازی تیموریان در سمرقند و هرات، 1388ش، ص128.</ref> [[مسجد جامع]] سمرقند،<ref>. دانشگاه کمبریج، تاریخ ایران در دورهٔ تیموریان، 1378ش، ص313</ref> کاخ تیمور، باغ دلگشا، باغ جهان، مسجد بیبی خانم، آرامگاه تیمور و عشرتخانه،<ref>. توشراتو، تاریخ هنر ایران، 1367ش، ص352.</ref> از آثار دورهٔ تیموری است.<br />
<br />
دورهٔ حکومت شاهرخ میرزا، فرزند تیمور را دورۀ سازندگی تیموریان دانستهاند.<ref>. دانشگاه کمبریج، تاریخ ایران در دورهٔ تیموریان، 1378ش، ص323.</ref> در این دوره، بناهای زیر ساخته شد:<br />
#[[مدرسه]] و مصلای بزرگ هرات؛<ref>دانشگاه کمبریج، تاریخ ایران در دورهٔ تیموریان، 1378ش، ص364.</ref><br />
#مسجد جامع هرات؛ از بزرگترین مساجد در شهرهای اسلامی؛<ref>ابنحوقل، سفرنامهٔ ابنحوقل ایران در صورة الارض، 1366ش، ص219.</ref><br />
#[[مسجد گوهرشاد]] در کنار آرامگاه [[امام رضا]] در [[مشهد]]؛ از بزرگترین بناهای تاریخی دوران حکومت شاهرخ و از درخشانترین آثار معماری اسلامی؛<ref>آیتاللهی، کتاب ایران تاریخ هنر، 1380ش، ص264.</ref><br />
#مدرسه غیاثیه از قدیمیترین مدارس اسلامی؛<br />
#مدرسه مظفریه در مسجد جامع [[اصفهان]] به همراه یک عمارت بزرگ؛<br />
#مدرسه امامیه اصفهان؛<br />
#[[مسجد کبود]] تبریز؛<br />
#مسجد شاه در [[مشهد]]؛<br />
#مدرسه شاهرخ در مشهد؛<br />
#مزار خواجه ابونصر در بلخ؛<br />
#عبادتگاه [[پیر هرات|خواجه عبدالله انصاری]] در هرات.<ref>. میرجعفری، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دورهٔ تیموریان و ترکمنان، 1388ش، ص129.</ref><br />
<br />
در دوره حکومت سلطان حسین بایقرا نیز دانشمندانی همچون [[امیر علیشیر نوایی|امیر علیشیر نوایی]]، جامی، میرخواند، خواندمیر، بهزاد، شاه مظفر، قاسمعلی، میرک نقاش و عبدالرزاق در دستگاه حکومت حضور داشتند. بناهای فرهنگی و هنری این دوران عبارتند از:<br />
#حرم منسوب به [[امام علی]] (روضۀ سخی) در [[مزارشریف|مزار شریف]]؛<br />
#مدرسه و [[کتابخانه|کتابخانهٔ]] هرات.<ref>. میرجعفری، تاریخ تحولات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی ایران در دورهٔ تیموریان و ترکمنان، 1388ش، ص129.</ref><br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
==منابع==<br />
{{آغاز منابع}}<br />
* آذرنیوش، «تیمورلنگ؛ جهانگشای بزرگ و شمشیر»، وبسایت کجارو، تاریخ درج مطلب: ۶ آذر ۱۴۰۰ش.<br />
* آیتاللهی، حبیبالله، کتاب ایران تاریخ هنر، تهران، بینالمللی الهدی، ۱۳۸۰ش.<br />
* ابنحوقل، سفرنامة در صورة الارض، ترجمة جعفر شعار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۶ش.<br />
* اصطخری، ابواسحاق ابراهیم، ممالک و مسالک، ترجمة محمد بن اسعد تستری، تهران، بنیاد موقوفات محمود افشار، ۱۳۷۳ش.<br />
* بدلیسی، شرفالدین، شرفنامه، تهران، اساطیر، ۱۳۷۷ش.<br />
* توختیف، عرفان، سیاست مالی تیمور و خاندان او و سکههای آنها، قم، کتابخانة مرعشی نجفی، ۱۳۷۷ش.<br />
* توشراتو، امبر و ارنست، گروبه، تاریخ هنر ایران و هنر ایلخانی و تیموری، ترجمة یعقوب آژند، تهران، مولی، ۱۳۶۷ش.<br />
* حافظ ابرو، شهابالدین، جغرافیای حافظ ابرو قسمت ربع خراسان هرات، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۹ش.<br />
* دانشگاه کمبریج، تاریخ ایران دورة تیموریان، ترجمة یعقوب آژند، تهران، جامی، ۱۳۷۸ش.<br />
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامه، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۵ اردیبهشت ۱۴۰۲ش.<br />
* راوندی، مرتضی، تاریخ اجتماعی ایران، تهران، امیر کبیر، ۱۳۶۷ش.<br />
* رویمر، هانس روبرت، ایران در ادوار عصر جدید، ترجمة آذر آهنچی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۸۰ش.<br />
* زنجانی، سمیه «اوضاع سیاسی ایران در دورة تیموریان»، وبسایت راسخون، ۱۳۹۷ش.<br />
* سمرقندی، دولتشاه، تذکرة الشعرا، تهران، اساطیر، ۱۳۸۳ش.<br />
* شامی، نظامالدین، ظفرنامه، تهران، چاپخانه آشنا، ۱۳۶۳ش.<br />
* شهیدی، حمیده، «سیاست مذهبی سلطانحسین بایقرا مطالعة موردی تأثیر بر تشیع»، نشریه مطالعات تاریخ اسلام، شمارهٔ ۲۹، ۱۳۹۵ش.<br />
* شیبی، کامل مصطفی، تشیع و تصوف تا آغاز سدة دوازده قمری، ترجمة علیرضا ذکاوتی، بینا، ۱۳۸۷ش.<br />
* صالحزاده، هما «سیاستهای مذهبی دورة تیموریان»، وبسایت ویرا، ۱۳۹۱ش.<br />
* صفا، ذبیحالله، تاریخ ادبیات در ایران، مشهد، فردوسی، ۱۳۷۱ش.<br />
* کلاویخو، سفرنامهٔ کلاویخو، ترجمهٔ مسعود رجبنیا، تهران، بنگاه نشر، ۱۳۴۴ش.<br />
* منفرد، افسانه، تصوف در آسیای مرکزی و قفقا، تهران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۲ش.<br />
* میرجعفری، حسین، تاریخ تحولات ایران در دورة تیموریان و ترکمنان، تهران، سمت، ۱۳۸۸ش.<br />
* میرخواند، محمد بن خاوندشاه، تاریخ روضهٔ الصفا، تهران، اساطیر، ۱۳۸۰ش<br />
* نوایی، عبدالحسین، اسناد و مکاتبات تاریخی ایران از تیمور تا شاه اسماعیل، تهران، علمی و فرهنگ، ۱۳۷۰ش.<br />
{{پایان منابع}}</div>
حمید گلزار