فاطمه کمالی: صفحه‌ای تازه حاوی «تصویری از نمونه جهیزیه عروس اهدایی توسط کمیته امداد امام خمینی (ره) استان البرز'''جهیزیه'''، اسباب و اثاثیه‌ای که عروس به خانۀ شوهر می‌برد. جهیزیه به اسباب و اثاثیه‌ای گفته می...» ایجاد کرد

2026-05-07T13:36:56Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=جهیزیه عروس|بندانگشتی|300x300پیکسل|تصویری از نمونه جهیزیه عروس اهدایی توسط کمیته امداد امام خمینی (ره) استان البرز'''<big>جهیزیه</big>'''، اسباب و اثاثیه‌ای که عروس به خانۀ شوهر می‌برد. جهیزیه به اسباب و اثاثیه‌ای گفته می...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:جهیزیه 1.jpg|جایگزین=جهیزیه عروس|بندانگشتی|300x300پیکسل|تصویری از نمونه جهیزیه عروس اهدایی توسط کمیته امداد امام خمینی (ره) استان البرز]]'''<big>جهیزیه</big>'''، اسباب و اثاثیه‌ای که عروس به خانۀ شوهر می‌برد.

جهیزیه به اسباب و اثاثیه‌ای گفته می‌شود که خانواده عروس به خانه داماد می‌برند و پیشینۀ آن به قانون حمورابی در ۱۸ قرن پیش از میلاد می‌رسد. در ایران باستان، جهیزیه جایگزین سهم ارث دختران بود و تهیۀ آن نزد مادران اهمیت ویژه‌ای داشت؛ گاه با همکاری خویشاوندان یا حتی بر عهدۀ داماد انجام می‌شد و فهرست جهیزیه پیش از عروسی به‌عنوان سندی حقوقی ثبت می‌گردید تا در صورت اختلاف خانواده عروس بتواند آن را بازپس گیرد. جهازبران با تشریفات خاص، وسایل را به خانه داماد منتقل می‌کردند و گاه برای پنهان‌کاری این کار در سپیده‌دم انجام می‌شد. امروزه جهیزیه به یکی از موانع ازدواج تبدیل شده و خانواده‌ها برای چشم‌وهم‌چشمی هزینه‌های سنگینی متحمل می‌شوند؛ به‌طوری‌که برخی دختران به‌دلیل ناتوانی مالی خانواده از ازدواج صرف‌نظر می‌کنند، در حالی‌که آموزه‌های اسلامی و رفتار پیامبر خدا بر سادگی جهیزیه تأکید دارد و جهیز دختر پیامبر شامل وسایل بسیار ساده‌ای بود که با دعایی برای برکت در زندگی همراه شد.
==مفهوم‌شناسی جهیزیه==
جَهاز یا جِهاز واژه‌ای [[زبان عربی|عربی]] و به‌معنای اثاثیه و اسباب است.<ref>قیم، فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی، 1387ش، ذیل واژۀ جهاز.</ref> معادل [[زبان فارسی|فارسی]] آن، وَردَک، وردوک، جهیز و [[جهیزیه]] است و به اسباب و اثاثیه‌ای که [[خانواده|خانوادۀ]] عروس به خانۀ شوهر می‌برند، گفته می‌شود.<ref>محمد پادشاه، فرهنگ آنندراج، 1363ش، ذیل واژۀ جهیزیه.</ref>
==پیشینه جهیزیه==
[[پرونده:جهیزیه2.jpg|جایگزین=برگه ثبت جهیزیه عروس در دهه 60|بندانگشتی|برگه ثبت جهیزیه عروس در دهه 60]]
پیشینه جهیزیه را تا قانون حمورابی در ۱۸ قرن پیش از میلاد پی گرفته‌اند که در آن، بندهایی به شرایط و ضوابط جهیزیه اختصاص داشته است.<ref>Iroku, A Day in the Life of God, 2008, p298, 301, 302, 303 and 304.</ref> در ایران، تهیۀ جهاز و اسباب زندگی توسط والدین همواره رایج بوده است. فردوسی در حکایت [[ازدواج]] زال، از هدایا و اشیاء گران‌بهایی سخن گفته که رودابه به خانۀ زال آورده است.<ref>دبیرسیاقی، شاهنامۀ فردوسی به نثر، 1387ش، ص93-94.</ref> در دوران [[ساسانیان|ساسانی]]، دختران ارثی از [[پدر]] نداشتند و به‌جای آن جهیزیۀ کاملی به خانۀ شوهر می‌بردند.<ref> بارتولمه، زن در حقوق ساسانی، 1344ش، ص20.</ref> در همین عهد، یکی از وظایف حکومت، تهیۀ جهیزیه برای دختران فقیر و نادار بود.<ref>مظاهری، خانوادۀ ایرانی در روزگار پیش از اسلام، 1373ش، ص35.</ref>
==تهیه جهیزیه==
تهیۀ جهاز مناسب، نزد مادران ایرانی به‌اندازه‌ای اهمیت داشت که اسباب گران‌بها و زیبای خود را برای جهاز دختران‌شان کنار می‌گذاشتند و یا وقتی به سفر یا [[زیارت در فرهنگ شیعه|زیارت]] می‌رفتند و متاع خوبی می‌یافتند، آن را برای جهاز می‌خریدند.<ref>کتیرایی، از خشت تا خشت، 1378ش، ص191.</ref>

تهیۀ جهاز در برخی مناطق [[ایران]] با نوعی همکاری همراه است. در منطقه‌ای از آذربایجان شرقی، هر یک از اعضای خانوادۀ عروس، خرید بخشی از جهیزیه را بر عهده می‌گیرند.<ref>حاج‌محمدیاری، «مراسم ازدواج در شهر تسوج»، 1387ش، ص154.</ref> در بعضی نقاط، تدارک جهیزیه بر عهدۀ داماد است و خانوادۀ عروس تنها اسباب اتاق‌خواب را آماده می‌کند.<ref>ضیایی، «ازدواج و زناشویی در میان ارامنۀ اصفهان»، 1387ش، ص202.</ref>

گاه محدودیت‌هایی نیز در دادن جهیزیه به دختر وجود دارد؛ مثلاً در برخی نواحی اگر دختر در دوران [[نامزدی]] از شوهرش [[بارداری|باردار]] شده باشد از جهیزیه محروم می‌شود.<ref>پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، 1355ش، ص81.</ref> در [[تهران]] قدیم نیز اگر باکره نبودن عروس ثابت می‌شد، خانوادۀ شوهر جهیزیۀ او را به‌عنوان خسارت، تصاحب می‌کردند.<ref>شهری، طهران قدیم، 1383ش، ج3، ص82.</ref>

==ثبت جهاز==
در برخی مناطق ایران، خانوادۀ عروس، فهرست جهیزیه را ثبت می‌کنند؛ در این رسم، پدر داماد پیش از مراسم عروسی، به خانۀ عروس می‌رود و یک نفر از خانوادۀ عروس در حضور همگان، یک‌یک اقلام جهیزیه را با صدای بلند اعلام می‌کند و شخصی آن را در برگه‌ای یادداشت می‌کند و در پایان حاضران آن را امضاء می‌کنند.<ref>شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامۀ کومله، ۱۳۸۶ش، ص69.</ref> این نگارش فهرست، بدان سبب است که اگر روزی ازدواج به [[طلاق]] انجامید، خانوادۀ عروس بتواند مطابق آن فهرست، اثاثیه را پس بگیرد.<ref>کرزبر یاراحمدی، فرهنگ مردم بروجرد، 1388ش، ص‌۳۰۸.</ref> از نظر حقوقی نیز اگر اختلاف در میزان جهیزیه به دادگاه کشیده شود، این سند مفید است.<ref>کاتوزیان، حقوق مدنی (حقوق خانواده)، 1382ش، ج1، ص185.</ref>
==جهازبران==
ایرانیان معمولا جهاز عروس را با تشریفات ويژه‌ای به خانۀ داماد می‌برند. در میان برخی از ایشان این نگاه رایج است که این رسم باید در ساعتی سعد صورت گیرد.<ref>مونس‌الدوله، خاطرات، 1380ش، ص۴۷.</ref> در گذشته برخی افراد با عنوان باربر و طبق‌کش، اثاثیه را بالای سر خود حمل می‌کردند و بابت این کار از داماد مبلغی را به‌عنوان انعام می‌گرفتند. البته اگر خانوادۀ عروس قصد پوشیده داشتن جهیزیه از دیگران را داشت، آن را هنگام اذان صبح جابه‌جا می‌کرد.<ref> کتیرایی، از خشت تا خشت، 1378ش، ص170.</ref>

==آسیب‌شناسی جهیزیه==
امروزه جهیزیه به یکی از موانع جدی ازدواج در ایران تبدیل شده است.<ref> محمدی‌سیف و عارف، «آسیب‌شناسی تأخیر در سن ازدواج جوانان ایرانی»، 1394ش، ص81-82.</ref> بعضی از خانواده‌ها، هزینه جهیزیه را به‌زحمت تهیه می‌کنند و تلاش می‌کنند تا جهازی مفصل و پر زرق‌وبرق را در اختیار دخترشان بگذارند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=27754&p=2 «هشت سنت غلط ازدواج از نگاه رهبر انقلاب»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: سوم مهر 1393ش.]</ref> این سنّت در ابتدا بسیار آسان بود و با وسایل مختصری که دختر به خانۀ بخت می‌برد، زندگی [[رابطه زناشویی|زناشویی]] آغاز می‌شد؛ اما امروزه خانواده‌ها می‌کوشند تا تمام وسایل زندگی را برای عروس و داماد فراهم کنند. در بسیاری از موارد، اگر دختر جهیزیۀ خوبی به خانۀ بخت نبرد تا آخر عمر مورد سرزنش همسر و اقوام وی قرار می‌گیرد و زمينه‌ساز مشكلات پسینی در زندگی زوجين می‌شود.<ref>سبحانی‌نیا، راهکارهای آسان‌سازی ازدواج برای جوانان، 1394ش، ص58-59.</ref>

به‌همین دلیل، دخترانی که توانایی مالی خانواده خود را ضعیف می‌بینند گاهی از قبول خواستگار سرباز می‌زنند.<ref>حسینی بیرجندی، خانواده ‌درمانی و مشاوره ازدواج و زناشویی، 1381ش، ص87-‌88.</ref> این رسم در حالی فرهنگ خانواده‌های ایرانی را به چالش کشیده که بر اساس آموزه‌های اسلامی، داماد و خانوادۀ وی، حق مطالبۀ جهاز را ندارند.<ref>قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج6، ص181.</ref>
==جهیزیه در نگاه پیامبر خدا==
نگاه آموزه‌های اسلام به اثاثیۀ منزل در حد رفع نیاز و سادگی تمام است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/69/54 مجلسی، بحار الأنوار الجامعة لدُرر أخبار الأئمة الأطهار، 1403ق، ج69، ص54.]</ref> در همین چارچوب، [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] برای دختر خود جهیزیه‌ای ساده تهیه کرد که فهرست آن از این قرار بود: پیراهنی به قیمت هفت درهم، حوله‌ای مشکی بافت ‏خیبر، روسری‌ای به بهای چهار درهم، دو رختخواب؛ یکی از لیف [[خرما]] و دیگری از پشم گوسفند، [[حصیر]]، چهار بالش از چرم طائف، ظرفی مسی برای شستن لباس، آسیاب دستی، مَشکی از پوست، کاسه‌ای برای [[شیر]]، [[آفتابه لگن|آفتابه]]، کوزه‌ای سبزرنگ و دو کوزۀ سفالی.<ref>[https://lib.eshia.ir/27725/1/40/%D9%82%D9%8E%D9%85%D9%90%D9%8A%D8%B5%D9%8C شیخ طوسی، الأمالي، 1414ق، ج‌1، ص41-40.]</ref> او پس از گرد آوردن این جهیزیه ساده، دست به [[دعا]] برداشت و چنین گفت: «خداوندا به این قوم که بیشتر ظروف‌شان گِلی است، برکت عنایت فرما.»<ref>[https://lib.eshia.ir/86840/1/349/%D8%A2%D9%86%D9%8A%D8%AA%D9%87%D9%85 إربلی، كشف الغمة في معرفة الأئمة، 1421ق، ج1، ص349.] </ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
{{آغاز منابع}}
*إربلی، علی بن عیسی، كشف الغمة في معرفة الأئمة، قم، الشريف الرضي، ۱۴۲۱ق.
*بارتولمه، کریستیان، زن در حقوق ساسانی، مترجم: ناصرالدین صاحب‌الزمانی، تهران، عطائي، ۱۳۴۴‌ش.
*پایندۀ لنگرودی، محمود، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۵ش.
*حاج‌محمدیاری، رقیه، «مراسم ازدواج در شهر تسوج»، مجلۀ فرهنگ مردم ایران، تهران، شمارۀ ۱۳، ۱۳۸۷ش.
*حسینی بیرجندی، سیدمهدی، خانواده ‌درمانی و مشاوره ازدواج و زناشویی، تهران، اساطیر، ۱۳۸۱ش.
*خامنه‌ای، سید علی، «هشت سنت غلط ازدواج از نگاه رهبر انقلاب»، سایت دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله‌ العظمی خامنه‌ای، تاریخ درج مطلب: ۳ مهر ۱۳۹۳ش.
*دبیرسیاقی، محمد، شاهنامۀ فردوسی به نثر، تهران، قطره،۱۳۸۷ش.
*سبحانی‌نیا، محمد، راهکارهای آسان‌سازی ازدواج برای جوانان، قم، بوستان کتاب، ۱۳۹۴ش.
*شهاب کومله‌ای، حسین، فرهنگ عامۀ کومله، رشت، گیلکان، ۱۳۸۶ش.
*شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
*ضیایی، مژگان، «ازدواج و زناشویی در میان ارامنۀ اصفهان»، فرهنگ مردم ایران، تهران، شمارۀ ۱۳، ۱۳۸۷ش.
*طوسی، محمد بن حسن، الأمالی، به‌تحقیق مؤسسة البعثة، قم، دار الثقافة، ۱۴۱۴ق.
*قرائتی، محسن، تفسیر نور، تهران، مركز فرهنگى درس‌هایی از قرآن، ۱۳۸۳‌ش.
*قیم، عبدالنبی، فرهنگ معاصر عربی ـ فارسی، تهران، فرهنگ معاصر، ۱۳۸۷ش.
*کاتوزیان، ناصر، حقوق مدنی (حقوق خانواده)، تهران، بهمن برنا و شرکت سهامی انتشار، ۱۳۸۲ش.
*کتیرایی، محمود، از خشت تا خشت، تهران، ثالث، ۱۳۷۸ش.
*کرزبر یاراحمدی، غلامحسین، فرهنگ مردم بروجرد، به‌کوشش علی آنی‌زاده، تهران، طرح آینده، ۱۳۸۸ش.
*محمد پادشاه، فرهنگ آنندراج، به‌کوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۳ش.
*محمدی‌سیف، معصومه و عارف، محمد، «آسیب‌شناسی تأخیر در سن ازدواج جوانان ایرانی»، مهندسی فرهنگی، شماره ۱۰، ۱۳۹۴ش.
*مظاهری، علی‌اکبر، خانوادۀ ایرانی در روزگار پیش از اسلام، ترجمۀ عبدالله توکل، تهران، قطره، ۱۳۷۳ش.
*مونس‌الدوله، خاطرات مونس‌الدوله: ندیمه حرمسرای ناصرالدین شاه، به‌کوشش سیروس سعدوندیان، تهران، زرین، ۱۳۸۰ش.
*. Iroku, Osita, A Day in the Life of God, Inc, The Enlil Institute, 2008.
{{پایان منابع}}

جهیزیه - تاریخچهٔ نسخه‌ها