جوال - تاریخچهٔ نسخه‌ها

امان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۴۷

2026-05-09T13:47:24Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۱۷
خط ۱:		خط ۱:
	<big>'''جوال'''</big>؛ بافته‌ای کیسه‌‌مانند برای نگهداری و حمل غلات و دیگر اقلام		<big>'''جوال'''</big>؛ بافته‌ای کیسه‌‌مانند برای نگهداری و حمل غلات و دیگر اقلام

	جَوال، کیسه‌ا‌ی معمولا با طول هشتاد و عرض شصت سانتی‌متر است که از پارچه‌ی ضخیم و یا خشن بافته ‌شده و بر روی اسب و الاغ گذاشته می‌شود.<ref>[http://golchehcarpet.com/با-خورجین،-جوال-و-چنته-آشنا-شوید/ «با خورجین، جوال و چنته آشنا شوید»، سایت گلچه کارپت.]</ref> این کیسه، گاهی ساده و گاهی منقوش بافته می‌شود.		جَوال، کیسه‌ا‌ی معمولا با طول هشتاد و عرض شصت سانتی‌متر است که از پارچه‌ی ضخیم و یا خشن بافته ‌شده و بر روی اسب و [[خر\|الاغ]] گذاشته می‌شود.<ref>[http://golchehcarpet.com/با-خورجین،-جوال-و-چنته-آشنا-شوید/ «با خورجین، جوال و چنته آشنا شوید»، سایت گلچه کارپت.]</ref> این کیسه، گاهی ساده و گاهی منقوش بافته می‌شود.
	==واژه‌شناسی==		==واژه‌شناسی==
	جوال معرب گُوال، به‌معنی ظرفی است که از پشم بافته شده و محل قرارگیری غلات یا سایر مواد است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/جوال دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه جوال.]</ref> جوال را جوالق، جوبال، یک‌لنگه‌بار، بارجامه و باردان نیز می‌گویند. در گویش‌های محلی جوال به‌نام‌های اِجَمه، خور،‌ پیگا، چاته، تَمری، چاک، شالنگ، شَلتان، گاله، غراره، گوآلا،‌ مان و جلّی نیز شناخته می‌شود.<ref>محتاط، سیمای شهر اراک، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۰۵.</ref> در منابع تاريخی کهن نیز به جوال، انواع آن و مناطقی که بهترین جوال‌ها را تولید می‌کردند اشاره شده است.<ref>بیهقی، تاریخ بیهقی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۶۴۳؛ حدود العالم من المشرق الی المغرب، ۱۳۶۲ش، ص۱۵۹.</ref>		جوال معرب گُوال، به‌معنی ظرفی است که از [[پشم]] بافته شده و محل قرارگیری غلات یا سایر مواد است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/جوال دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه جوال.]</ref> جوال را جوالق، جوبال، یک‌لنگه‌بار، بارجامه و باردان نیز می‌گویند. در گویش‌های محلی جوال به‌نام‌های اِجَمه، خور،‌ پیگا، چاته، تَمری، چاک، شالنگ، شَلتان، گاله، غراره، گوآلا،‌ مان و جلّی نیز شناخته می‌شود.<ref>محتاط، سیمای شهر اراک، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۰۵.</ref> در منابع تاريخی کهن نیز به جوال، انواع آن و مناطقی که بهترین جوال‌ها را تولید می‌کردند اشاره شده است.<ref>بیهقی، تاریخ بیهقی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۶۴۳؛ حدود العالم من المشرق الی المغرب، ۱۳۶۲ش، ص۱۵۹.</ref>
	==بافت جوال==		==بافت جوال==
	جوال از نوارهای پشمی یا مویین بافته می‌شود. گاهی جوال را بر روی دار قالی، جاجیم و یا پلاس می‌بافند که در این نوع جوال از پشم، پنبه، کرک، غیشه، کنده و غنج استفاده می‌شود. جوال‌های نفیس‌تر، از ابریشم تهیه می‌شوند. برای بافتن جوال از گلیم، جاجیم، پلاس و یا پارچه‌های پشمی ضخیم مستهلک نیز استفاده می‌شود.<ref>نظام، دیوان البسه، ۱۳۵۹ش، ص۱۹۸-۲۰۱.</ref>		جوال از نوارهای پشمی یا مویین بافته می‌شود. گاهی جوال را بر روی دار قالی، جاجیم و یا پلاس می‌بافند که در این نوع جوال از پشم، پنبه، کرک، غیشه، کنده و غنج استفاده می‌شود. جوال‌های نفیس‌تر، از ابریشم تهیه می‌شوند. برای بافتن جوال از گلیم، جاجیم، پلاس و یا پارچه‌های پشمی ضخیم مستهلک نیز استفاده می‌شود.<ref>نظام، دیوان البسه، ۱۳۵۹ش، ص۱۹۸-۲۰۱.</ref>

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «'''جوال'''؛ بافته‌ای کیسه‌‌مانند برای نگهداری و حمل غلات و دیگر اقلام جَوال، کیسه‌ا‌ی معمولا با طول هشتاد و عرض شصت سانتی‌متر است که از پارچه‌ی ضخیم و یا خشن بافته ‌شده و بر روی اسب و الاغ گذاشته می‌شود.[http://golchehcarpet.com/با-خورجین،-جوا...» ایجاد کرد

2026-04-27T12:47:13Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''جوال'''</big>؛ بافته‌ای کیسه‌‌مانند برای نگهداری و حمل غلات و دیگر اقلام جَوال، کیسه‌ا‌ی معمولا با طول هشتاد و عرض شصت سانتی‌متر است که از پارچه‌ی ضخیم و یا خشن بافته ‌شده و بر روی اسب و الاغ گذاشته می‌شود.<ref>[http://golchehcarpet.com/با-خورجین،-جوا...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''جوال'''</big>؛ بافته‌ای کیسه‌‌مانند برای نگهداری و حمل غلات و دیگر اقلام

جَوال، کیسه‌ا‌ی معمولا با طول هشتاد و عرض شصت سانتی‌متر است که از پارچه‌ی ضخیم و یا خشن بافته ‌شده و بر روی اسب و الاغ گذاشته می‌شود.<ref>[http://golchehcarpet.com/با-خورجین،-جوال-و-چنته-آشنا-شوید/ «با خورجین، جوال و چنته آشنا شوید»، سایت گلچه کارپت.]</ref> این کیسه، گاهی ساده و گاهی منقوش بافته می‌شود.
==واژه‌شناسی==
جوال معرب گُوال، به‌معنی ظرفی است که از پشم بافته شده و محل قرارگیری غلات یا سایر مواد است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/جوال دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه جوال.]</ref> جوال را جوالق، جوبال، یک‌لنگه‌بار، بارجامه و باردان نیز می‌گویند. در گویش‌های محلی جوال به‌نام‌های اِجَمه، خور،‌ پیگا، چاته، تَمری، چاک، شالنگ، شَلتان، گاله، غراره، گوآلا،‌ مان و جلّی نیز شناخته می‌شود.<ref>محتاط، سیمای شهر اراک، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۱۰۵.</ref> در منابع تاريخی کهن نیز به جوال، انواع آن و مناطقی که بهترین جوال‌ها را تولید می‌کردند اشاره شده است.<ref>بیهقی، تاریخ بیهقی، ۱۳۸۳ش، ج۲، ص۶۴۳؛ حدود العالم من المشرق الی المغرب، ۱۳۶۲ش، ص۱۵۹.</ref>
==بافت جوال==
جوال از نوارهای پشمی یا مویین بافته می‌شود. گاهی جوال را بر روی دار قالی، جاجیم و یا پلاس می‌بافند که در این نوع جوال از پشم، پنبه، کرک، غیشه، کنده و غنج استفاده می‌شود. جوال‌های نفیس‌تر، از ابریشم تهیه می‌شوند. برای بافتن جوال از گلیم، جاجیم، پلاس و یا پارچه‌های پشمی ضخیم مستهلک نیز استفاده می‌شود.<ref>نظام، دیوان البسه، ۱۳۵۹ش، ص۱۹۸-۲۰۱.</ref>

زنان قشقایی از گلیم و جاجیم‌هایی که با روش سوزنی بافته شده‌اند و در اصطلاح، به آن‌ «چرخ» می‌گویند،‌ جوال می‌بافند که نقش و نگار هندسی و راه‌راه دارد.<ref>پرهام، دست‌بافت‌های عشایری و روستایی فارس، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۹۳-۹۵.</ref> در آذربایجان، جوال را با دستگاهی به‌نام هانا می‌بافند که شبیه دار گلیم‌بافی است. این جوال‌ها در ابعاد بزرگ‌تر و برای قرار دادن روی شتر بافته می‌شوند. گاهی جوال را روی دار جاجیم می‌بافند، که معروف به «شال چووالی» است.<ref>ساعدی، خیاو یا مشکین‌شهر، ۱۳۵۴ش، ص۱۵۴.</ref>

در منطقه بلوچستان، جوال‌های دو طرفه حصیری از برگ درخت نخل و الیاف کنف تهیه می‌شود که به «کچو» شهرت دارد و برای حمل خرما استفاده می‌شود.<ref>ناصری، فرهنگ مردم بلوچ، ۱۳۵۸ش، ص۱۷۹-۱۸۰.</ref> در مناطق کوهستانی گیلان، از پشم و یا موی بز برای تهیه‌ی جوال استفاده می‌شود تا مقاوم باشند. این جوال‌ها معمولا تک رنگ بافته می‌شوند.<ref>بازن، گیلان و آذربایجان شرقی، ۱۳۶۵ش، ص۱۳۵-۱۳۶.</ref> گاهی جوال را از «بوره» تهیه می‌کنند. بوره کیسه‌ای پنبه‌ای، شبیه جاجیم است که طرح و نقش ندارد. این نوع از جوال‌ها در ایل بختیاری چهارلنگ، معروف است.<ref>سرلک، آداب و رسوم وفرهنگ عامه ایل بختیاری چهارلنگ، ۱۳۸۵ش، ص۱۷۴.</ref> ترکمن‌ها، جوال را از نخ‌های ابریشم و پشم می‌بافند. آن‌ها به دو روش گلیم‌بافی و پلاس‌بافی جوال‌ها را تهیه می‌کنند. این جوال‌ها به‌دلیل ظرافت و زیبایی برای تزیین نیز استفاده می‌شوند.<ref>معطوفی، تاریخ فرهنگ و هنر ترکمان، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۱۶۸.</ref>

در منطقه پیرسواران، در نیشابور، تار و پود جوال از ریسمان خشن از موی بز یا تار و پود قالی درست می‌شود.<ref>رسولی، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، ۱۳۷۸ش، ص۱۴۳.</ref>
جوال در جهرم بیشتر از پشم، مو و یا پنبه بافته می‌شود و نوع پنبه‌ای آن از مرغوبیت بالایی برخوردار است.<ref>طوفان، تاریخ اجتماعی جهرم در قرون گذشته، ۱۳۸۱ش، ص۶۸.</ref>

گاهی جوال را با دستگاه زیلوبافی و با طول یک و نیم متر و عرض یک متر به‌شکل کاملا ساده می‌بافند که این نوع جوال در میبد مرسوم است. در این خطه، جوال‌های مویی نیز بافته می‌شود.<ref>جانب‌الهی، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، ۱۳۸۵ش، ص۲۸۰.</ref>

زنان ایل قشقایی جوال‌هایی از موی بز برای قرار دادن روی شتر تهیه می‌کنند. آن‌ها دو عدد جوال بافته و وسط آن‌ها را به هم می‌دوزند تا بتوان روی شتر قرار داد.<ref>پرهام، دست‌بافت‌های عشایری و روستایی فارس، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۹۴.</ref> دو دستگیره محکم در دو طرف جوال قرار داده می‌شود تا حمل آن را آسان کند. عشایر در زمان کوچ، دستگیره‌های هر جوال را در هم قلاب می‌کنند.
==کاربری جوال==
عشایر و روستاییان برای نگهداری آرد، گندم، مواد خوراکی و یا پوشاک برای مدت طولانی از جوال استفاده می‌کنند. آن‌ها دهانه‌ی جوال را با جوال‌دوز می‌دوزند و در هنگام نیاز، جوال باز شده و دوباره دوخته می‌شود.<ref>کیانی، کوچ با عشق شقایق، ۱۳۷۷ش، ص۹۵.</ref>

جوال در گیلان برای حمل زغال،<ref>پاینده، فرهنگ گیل و دیلم، ۱۳۶۶ش، ص۲۵۶.</ref> در تهران برای حمل مصالح ساختمانی،<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۷۸ش، ج۳، ص۱۱۴.</ref> در برزک برای حمل خرما، میوه و محصولات کشاورزی،<ref>جهانی، برزک نگین کوهستان، ۱۳۸۵ش، ص۱۱۱.</ref> در آشتیان برای ذخیره گندم، آرد، جو وحبوبات،<ref>نجفی، نیم‌نگاهی به آشتیان، ۱۳۸۵ش، ص۲۲۵.</ref> در سیستان برای نگهداری ماهی خشک<ref>ناصری، فرهنگ مردم بلوچ، ۱۳۵۸ش، ص۱۷۹.</ref> و در بختیاری برای حمل کاه استفاده می‌شود.<ref>دیگار، فنون کوچ‌نشینان بختیاری، ۱۳۶۶ش، ص۱۷۶.</ref>

جوال به‌عنوان کالای تزیینی و یا وسیله حمل کالا در جهیزیه‌ی عشایر به‌کار برده می‌شود. دختران ایل قرایی در سیرجان، باید چهار جوال منقش و ظریف در جهیزیه‌ی خود داشته باشند.<ref>فرهادی، «نقش و نگار گلیمینه‌های طایفه کورکی از ایل قرایی سیرجان و بردسیر»، ص۱۲۴. </ref>

دختران عشایر، هنگام ورود به خانه‌ی داماد، دست خود را درون جوال برنج یا آرد می‌کنند تا برکت آن‌ها زیاد شود.
==نقش‌های جوال==
نقوش بافته شده در تار و پود جوال، اغلب نقوش هندسی از جمله خطوط شکسته، نقوش زنجیره‌ای، قالب‌های هشت‌گوش، نقش‌مایه‌های گلیمی، نقش مثبت و منفی و کله‌مرغی است.<ref>پرهام، دست‌بافت‌های عشایری و روستایی فارس، ۱۳۷۱ش، ج۲، ص۹۴-۹۳.</ref>
==جوال در ادبیات فارسی==
در ادبیات فارسی از جوال در اشعار، تشبیهات، کنایه‌ها و یا استعاره‌ها استفاده می‌شود. عطار می‌گوید:<ref>[https://ganjoor.net/attar/manteghotteyr/ozr-morghan/sh71 عطار، منطق‌الطیر، عذرآوردن مرغان، بیت۱۶، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| لاف عشق او مزن در هر نفس | کاو نگنجد در جوال هیچ‌کس }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

ناصرخسرو گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh144 ناصرخسرو، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره۱۴۴، بیت۵۰، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| چشیدی بسی چرب و شیرین و شور | چه حیله کنون پر نشد چون جوال }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

همچنین در أمثال و حِکم از جوال استفاده شده است مانند «اندر جوال شدن و اندر جوال کردن» (کنایه از فریب دادن و فریب خوردن)،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۵۲ش، ج۱، ص۲۹۳.</ref> «با سگ به جوال رفتن» (کنایه از نزاع کردن)،<ref>دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۵۲ش،ج۱، ص۳۶۲.</ref> «با مردم به جوال رفتن» (کنایه از با مردم چک و چانه زدن)،<ref>امینی، فرهنگ عوام، ۱۳۵۰ش، ج۱، ص۱۳۰.</ref> جوال کنایه از چیزهای بسیار گشاد نیز هست.<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه جوال.</ref>

از جوال در اشعار فولکوریک نیز استفاده می‌شود؛ مثلا در سیرجان اگر زن بافنده نتواند جوال خود را تا هنگام موعد تحویل دهد همسر او برایش این شعر را می‌خواند: پس از سالی/ زنم بافته جوالی/ این هم چه جوالی/ جوال رشته‌داری.<ref>ایران‌نژاد، «نگاهی به بافته‌های دستی و سنی پسوجان سیرجان»، ص۱۱۰.</ref>

ردپای جوال در داستان‌ها و افسانه‌های ایرانی نیز دیده می‌شود.<ref>کریستن‌سن، افسانه‌های ایرانیان، ۱۳۸۶ش، ص۹۷.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* امینی، امیرقلی، فرهنگ عوام، اصفهان،‌ دانشگاه اصفهان، ۱۳۵۰ش.
* ایران‌نژاد، عزیزالله،‌ «نگاهی به بافته‌های دستی و سنی پسوجان سیرجان»، نجوای فرهنگ، ش۱۱، ۱۳۸۸ش.
* «با خورجین، جوال و چنته آشنا شوید»، سایت گلچه کارپت، تاریخ بازدید: ۲۳ فروردین ۱۴۰۱ش.
* بازن، مارسل و دیگران، گیلان و آذربایجان شرقی، ترجمه مظفرامین فرشچیان، تهران، توس، ۱۳۶۵ش.
* بیهقی، ابوالفضل، تاریخ بیهقی، به‌تحقیق خلیل خطیب‌رهبر، تهران، مهتاب، ۱۳۸۳ش.
* پاینده،‌ محمود، فرهنگ گیل و دیلم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۶ش.
* پرهام، سیروس، دست‌بافت‌های عشایری و روستایی فارس، به‌تحقیق سیاوش آزادی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
* تبریزی، محمدحسین ‌بن ‌خلف، برهان قاطع، تهران،‌ امیرکبیر، چ۱، ۱۳۳۵ش.
* جانب‌الهی، محمدسعید، چهل گفتار در مردم‌شناسی میبد، تهران، روشنان، ۱۳۸۵ش.
* جهانی، زهرا، برزک نگین کوهستان، کاشان، ]بی‌نا[، ۱۳۸۵ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، تهران، ]بی‌نا[، ۱۳۵۲ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۳ فروردین ۱۴۰۱ش.
* دیگار، ژان‌پیر، فنون کوچ‌نشینان بختیاری، ترجمه اصغر کریمی، مشهد،‌ بنیاد پژوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی، ۱۳۶۶ش.
* رسولی، غلام‌حسن، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، تهران، بلخ، ۱۳۷۸ش.
* ساعدی، غلام‌حسین، خیاو یا مشکین‌شهر، تهران، امیرکبیر، چ۲، ۱۳۵۴ش.
* سرلک، رضا، آداب و رسوم و فرهنگ عامه ایل بختیاری چهارلنگ، تهران، طهوری،‌ ۱۳۸۵ش.
* شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، ۱۳۷۸ش.
* طوفان، جلال، تاریخ اجتماعی جهرم در قرون گذشته، شیراز، کوشامهر، چ۱، ۱۳۸۱ش.
* عطار،‌ فریدالدین، منطق‌الطیر، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۳ فروردین ۱۴۰۱ش.
* فرهادی، مرتضی، «نقش و نگار گلیمینه‌های طایفه کورکی از ایل قرایی سیرجان و بردسیر»، فصل‌نامه ذخایر انقلاب، ش۱۲، ۱۳۶۹ش.
* کریستن‌سن، آرتور، افسانه‌های ایرانیان، به‌ترجمه امیرحسین اکبری، تهران، ثالث، ۱۳۸۶ش.
* کیانی، منوچهر، کوچ با عشق شقایق، تهران، کیان‌نشر، چ۱، ۱۳۷۷ش.
* محتاط، محمدرضا، سیمای شهر اراک، ]بی‌جا[،‌ محتاط، ۱۳۶۷ش.
* معطوفی، اسدالله، تاریخ فرهنگ و هنر ترکمان، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
* نامشخص، حدود العالم من المشرق الی المغرب، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، کتابخانه طهوری، ۱۳۶۲ش.
* ناصری، عبدالله، فرهنگ مردم بلوچ، ]بی‌جا[، ]بی‌نا[، ۱۳۵۸ش.
* ناصرخسرو، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۲۳ فروردین 1401ش.
* نظام‌قاری، محمود، دیوان البسه، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، شرکت مولفان و مترجمان ایران، ۱۳۵۹ش.
* نجفی، ابوالقاسم، نیم‌نگاهی به آشتیان، تهران، منشور امید، ۱۳۸۵ش.