علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-10T05:39:16Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۹:۰۹
خط ۶۸:		خط ۶۸:
	* Albinali, Hajar. "Traditional Medicine Among Gulf Arabs Part II - Blood Letting". June 2004.		* Albinali, Hajar. "Traditional Medicine Among Gulf Arabs Part II - Blood Letting". June 2004.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{درمان}}

محمد مولایی: صفحه‌ای تازه حاوی «انجام حجامت روی کمر {{درشت|'''حِجامَت'''}}، روشی برای خارج کردن خون از بدن به‌منظور درمان یا پیشگیری از بیماری. حجامت، هنر دیرین درمان با مکش خون از بدن است که در طب سنتی ایران و جهان شناخته شده و مبتن...» ایجاد کرد

2026-05-09T11:21:57Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=حجامت|بندانگشتی|انجام حجامت روی کمر {{درشت|'''حِجامَت'''}}، روشی برای خارج کردن خون از بدن به‌منظور درمان یا پیشگیری از بیماری. حجامت، هنر دیرین درمان با مکش خون از بدن است که در طب سنتی ایران و جهان شناخته شده و مبتن...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:حجامت (1).jpg|جایگزین=حجامت|بندانگشتی|انجام حجامت روی کمر]]
{{درشت|'''حِجامَت'''}}، روشی برای خارج کردن خون از بدن به‌منظور درمان یا پیشگیری از بیماری.

حجامت، هنر دیرین درمان با مکش خون از بدن است که در [[طب سنتی ایران]] و جهان شناخته شده و مبتنی بر فلسفه اخلاط اربعه می‌باشد. این روش شامل بادکش گرم، بدون خون‌گیری، و بادکش مرطوب، با خروج خون، است و محبوب‌ترین محل آن میان دو کتف می‌باشد. در [[اسلام]]، حجامت سنتی الهی شمرده شده و [[حضرت محمد|پیامبر]] از آن برای درمان بسیاری از دردها بهره می‌برده است؛ فواید آن شامل پاکسازی خون، تقویت حافظه و روشن شدن چشم‌هاست. رعایت زمان، سن، موضع حجامت، [[دعا]] و برنامهٔ غذایی از توصیه‌های دینی است. در فرهنگ ایرانی، حجامت مرسوم بوده و توسط دلاکان، سلمانی‌ها و زنان کولی در حمام‌ها انجام می‌شده و جایگاهی ویژه در ادبیات و [[ضرب‌المثل]]‌های فارسی دارد. این سنت، پیوندی میان علم، حکمت و فرهنگ کهن ایرانی برقرار کرده است.

== تعریف حجامت ==
حجامت در لغت به‌معنای مکیدن است و در اصطلاح به روش مداوا و معالجه با ابزار مَکِش گفته می‌شود.<ref>معلوف، المنجد فی اللغه، ذیل واژه «حجم».</ref> این روش از رایج‌ترین اعمال درمانی در نظام‌های سلامت سراسر جهان است که مبتنی بر فلسفه اخلاط اربعه بوده و در آن خارج کردن خون از بدن یکی از روش‌های مؤثر در تخفیف یا درمان بیماری به‌شمار می‌آید.<ref>[https://iranshenassisj.ut.ac.ir/article_77087_d7ca684e303251a023e7de844335aff1.pdf سجادی، «حجامت؛ درمان باستانی ایرانی»، 1399ش.]</ref>

== بادکش درمانی ==
یکی از رایج‌ترین روش‌های درمانی در [[طب سنتی]] ایران، بادکش درمانی از طریق کوزه‌اندازی است که در آن با روش‌هایی خاص از مواضع مشخص و شناخته‌شده در بدن خون‌گیری انجام می‌شود.<ref>[http://drgoudarzi-hejamat.ir/حجامت/ «حجامت چیست؟»، سایت دکتر گودرزی تاریخ بازدید: 9 آذر 1400ش.]</ref> در این روش، سمومِ خونِ راکد از بدن خارج می‌شود.<ref>[https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1365-4632.2011.05170.x Lilly, "Dermatoses secondary to Asian cultural practices", International Journal of Dermatology, 51 (4): (372–(9.]</ref> حجامت در سایر نقاط دنیا نیز با اندکی اختلاف، به همین شیوه انجام می‌شود و یک ظرف مانند فنجان روی بخش مورد نظر از پوست فرد گذاشته می‌شود و با مکش هوا یا گرم کردن فنجان، نوعی خلأ نسبی ایجاد می‌شود.<ref>[https://www.webmd.com/balance/guide/cupping-therapy ”What is cupping therapy”, 15 August 2016.]</ref>

=== بادکش گرم ===
در بادکش گرم یک جسم آتشی را در فنجان قرار می‌دهند و سپس آن را سریع روی بدن قرار می‌دهند، آتش، موجب مصرف شدن اکسیژن داخل فنجان شده و در نتیجه یک فشار منفی در داخل فنجان ایجاد می‌شود. فشار منفی ایجاد شده در داخل فنجان، منجر به کشیده شدن پوست به سمت خود می‌شود.<ref>[http://www.heartviews.org/text.asp?2004/5/2/74/64567 Albinali, "Traditional Medicine Among Gulf Arabs Part II - Blood Letting", Heart Views. 5 (2): 74–85.]</ref> با ایجاد مکش در فنجان، بهبود جریان خون به محل آسیب‌دیده، باعث ترمیم و بازسازی بافت‌ها و تحریک آن می‌شود.<ref>[https://namnak.com/بادکش-درمانی.p69501 «بادکش برای چه کسانی ممنوع است؟»، سایت نمناک، تاریخ بازدید: 9 مهر 1400ش.]</ref> در این روش خون‌گیری صورت نمی‌گیرد.

=== بادکش مرطوب ===
در روش بادکش مرطوب، خون فرد پس از ایجاد مکش و قرمز شدن پوست، با تیغ زدن خارج می‌شود.<ref>[http://www.heartviews.org/text.asp?2004/5/2/74/64567 Albinali, "Traditional Medicine Among Gulf Arabs Part II - Blood Letting", Heart Views. 5 (2): 74–85.]</ref> برای این کار در شیوهٔ حجامت سنتی، از شاخ گاو استفاده می‌کردند.<ref>قره‌باغیان، «حجامت در گذر زمان»، 1388ش، ص۱۵۲؛ عادلی‌نژاد، «حجامت»، 1390ش، ص۵۶.</ref> در روش‌های متداول امروزی از لیوان، فنجان و مواد استریلیزه استفاده می‌شود.<ref>[https://namnak.com/بادکش-درمانی.p69501 «بادکش برای چه کسانی ممنوع است؟»، سایت نمناک، تاریخ بازدید: 9 مهر 1400ش.]</ref> معمول‌ترین محل حجامت، ناحیهٔ میان دو کتف است<ref>عبدالحسین، «حجامت»، 1384ش، ص۵۳.</ref> و اندام‌هایی مانند جگر، طحال، پستان، شکم، ناف و کشاله ران که قابل تیغ زدن نیستند<ref>عبدالحسین، «حجامت»، 1384ش، ص۲۲۰.</ref> را تنها با ایجاد مَکِش یا بادکش گرم درمان می‌کنند.<ref>عبدالحسین، «حجامت»، 1384ش، ص۲۲۱.</ref>

== حجامت در اسلام ==
[[پرونده:حجامت.jpg|جایگزین=کتاب حجامت از دیدگاه اسلام|بندانگشتی|کتاب حجامت از دیدگاه اسلام]]
پیشوایان [[دین]] [[اسلام]]، حجامت را یک سنت الهی دانسته‌اند<ref>[https://hawzah.net/fa/LifeStyle/View/57540/حجامت-در-روایات «حجامت در روایات»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1400ش.]</ref> و گزارش‌های تاریخی گویای آن است که [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] برای درمان بسیاری از دردها به حجامت روی می‌آورد.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/حجامت%20در%20حدیث#foot20 «حجامت در حدیث»، سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: 10 آذر 1400ش.]</ref> منابع اسلامی، حجامت را درمان هر بیماری معرفی کرده‌اند<ref>ابن‌حنبل، مسند، ج۲، ص۴۲۳، (بی‌تا).</ref> و فواید بسیاری مانند تقویت نور چشم، پاکیزه شدن خون و افزایش حافظه برای آن برشمرده‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/8/273/الحجال کلینی، کافی، 1407ق، ج8، ص160.]</ref> همچنین در احادیث اسلامی به نکاتی دربارهٔ حجامت سفارش شده است:
* نهی از حجامت در حال ناشتا<ref>ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، 1954م، ج۲، ص۱۱۵۲–۱۱۵۳؛ حاکم نیشابوری، بی‌تا، ج۴، ص۲۱۱؛ [https://lib.eshia.ir/11005/8/273/الْحِجَامَةِ کلینی، اصول کافی، 1407ق، ج۸، ص۲۷۳.]</ref>
*انتخاب درست موضع حجامت<ref>ابن‌ماجه، سنن، 1954م، ج۲، ص۱۱۵۲؛ [https://lib.eshia.ir/11025/17/113/احتجم حرّ عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج۱۷، ص۱۱۳-۱۱۴.]</ref>
* خواندن دعاهای خاص
* سفارش به غسل پس از حجامت<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/1/262/والحجامة حرّ عاملی، وسائل الشیعة، 1416ق، ج۱، ص۲۶۲ و ج۱۷، ص۱۱۲.]</ref>
* تأکید بر دفن خون حجامت<ref>هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، 1988م، ج۵، ص۹۴.</ref>
* رعایت سن<ref>کرمانی، رسالهٔ دلاکیه، 1387ش، ص ۶۶–۶۸.</ref>
* ملاحظه سعد و نحس بودن زمان<ref>ابن‌ماجه، سنن، 1954م، ج۲، ص۱۱۵۳–۱۱۵۴.</ref>
* اجتناب از موارد ممنوع<ref>کرمانی، رسالهٔ دلاکیه، 1387ش، ص ۶۶–۶۸.</ref>
* رعایت برنامهٔ غذایی<ref>کرمانی، رسالهٔ دلاکیه، 1387ش، ص ۶۶–۶۸.</ref>

== حجامت در فرهنگ ایرانی ==
از قدیم‌الایام حجامت و فصد در [[ایران]] مرسوم بوده و با حداقل تشریفات صورت می‌گرفته است.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، 1345ش، ج۷، ص۲۶–۲۷.</ref> حجامت را افرادی از صنف دلاکان و سلمانی‌ها یا زنان کولی با ابزارهای خون‌گیری انجام می‌دادند.<ref>[https://journals.sbmu.ac.ir/mh/article/view/22586 خاکرند و کریمی، «نقش دلاک‌ها و سلمانی‌ها در عرصه بهداشت و خدمات درمانی دوره قاجار»، تابستان 1398ش.]</ref> عمل فصد و حجامت معمولاً در حمام‌ها صورت می‌گرفت.<ref>فیضی، «مراسم و آیین‌های حمام در فرهنگ عامه»، 1384ش، ص۱۳۵.</ref> حجام‌ها ضمن آشنایی با تشریح اعضا، رگ‌ها و عضلات، تبحر عملی بالایی داشتند.<ref>ابن‌اخوه، آیین شهرداری، 1360ش، ص۲۰۰–۲۰۱.</ref>{{سخ}}همچنین در متون کهن فارسی، ردپای مشاغل مرتبط با حجامت را می‌توان دید.<ref>[https://ganjoor.net/khayyam/nouroozname/sh8 خیام، نوروزنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 10 آذر 1400ش.]</ref> بسیاری از شاعران پارسی‌گو در دیوان‌های خود به موضوع خون‌گیری و حجامت پرداخته‌اند.<ref>خاقانی، دیوان، 1336ش، ص۳؛ مولوی، مثنوی معنوی، 1386ش، ص۲۸؛ اوحدی، کلیات، 1340ش، ص۱۳۴؛ محتشم کاشانی، دیوان، 1344ش، ص۱۳۴؛ پروین، دیوان، 1323ش، ص۳۳؛ جامی، مثنوی هفت اورنگ، 1361ش، ص۶۵۷.</ref> واژهٔ حجامت در ضرب‌المثل‌های فارسی نیز راه یافته است.<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، 1388ش، ج۱، ص۸۲۵.</ref> تعابیری در خصوص رؤیای حجامت کردن در خواب نیز ارائه شده است.<ref>بی‌نا، خواب‌گزاری، 1346ش، ص۱۴۲–۱۴۳.</ref>
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* ابن‌حنبل، احمد، مسند، بیروت: دار صادر، (بی‌تا).
* ابن‌ماجه، سنن ابن‌ماجه، قاهره، محمد فؤاد عبدالباقی، ۱۹۵۴م.
* ابن‌اخوه، محمد، آیین شهرداری، ترجمهٔ جعفر شعار، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
* اوحدی مراغه‌ای، کلیات، به‌کوشش سعید نفیسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۰ش.
* «بادکش برای چه کسانی ممنوع است؟»، سایت نمناک، تاریخ بازدید: ۹ مهر ۱۴۰۰ش.
* بی‌نا، خواب‌گزاری، به‌کوشش ایرج افشار، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۶ش.
* پروین اعتصامی، دیوان، تهران، بی‌نا، ۱۳۲۳ ش.
* جامی، عبدالرحمان، مثنوی هفت اورنگ، به‌کوشش مرتضی مدرس گیلانی، تهران، سعدی، ۱۳۶۱ش.
* حاکم نیشابوری، المستدرک علی الصحیحین، بیروت: دارالمعرفه، (بی‌تا)؛
* «حجامت چیست؟»، سایت دکتر گودرزی، تاریخ بازدید: ۹ آذر ۱۴۰۰ش.
* «حجامت در حدیث»، سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* «حجامت در روایات»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* حر عاملی، وسائل الشیعه، قم، مؤسسه آل البیت (ع) لإحیاء التراث، ۱۴۱۶ق.
* خاقانی شروانی، دیوان، به‌کوشش حسین نخعی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۶ش.
* خاکرند، شکرالله و کریمی، زینب، «نقش دلاک‌ها و سلمانی‌ها در عرصه بهداشت و خدمات درمانی دوره قاجار»، فصلنامه تاریخ پزشکی، تابستان ۱۳۹۸ش.
* خیام، نوروزنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ آذر ۱۴۰۰ش.
* ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
* سجادی، سپیده، «حجامت؛ درمان باستانی ایرانی»، در فصلنامه ایران‌شناسی، شماره یکم، بهار ۱۳۹۹ش.
* شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، ترجمهٔ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
* عادلی نژاد، فاطمه، «حجامت»، در مجله تحقیقات علوم پزشکی زاهدان، سال ۱۳، شم‍اره ۱، ۱۳۹۰ش.
* عبدالحسین، محمد، «حجامت»، در مجله نوید نو، سال ۱۰، شماره ۲۹، ۱۳۸۴ش.
* فیضی، عباس، «مراسم و آیین‌های حمام در فرهنگ عامه»، مجموعه مقاله‌های همایش حمام در فرهنگ ایرانی، تهران، پژوهشگاه میراث فرهنگی، صنایع‌دستی و گردشگری، ۱۳۸۴ش.
* قره‌باغیان، احمد و دیگران، «حجامت در گذر زمان»، در فصلنامهٔ پژوهشی خون، سال ۶، شماره ۲، ۱۳۸۸ ش.
* کرمانی، محمدکریم، رساله دلاکیه، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ پزشکی، طب اسلامی و مکمل، ۱۳۸۷ش.
* کلینی، کافی، ترجمه علی‌اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
* محتشم کاشانی، کمال‌الدین علی، دیوان، به کوشش مهرعلی گرکانی، تهران، کتاب‌فروشی محمودی، ۱۳۴۴ش.
* معلوف، لویس، المنجد فی اللغه، قم، ذوی‌القربی، ۱۳۸۰ش.
* مولوی، جلال‌الدین محمد، مثنوی معنوی، تصحیح نیکلسون، تهران، بهزاد، ۱۳۸۶ش.
* هیثمی، مجمع الزوائد و منبع الفوائد، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۹۸۸م.
* Lilly, E; Kundu, RV .(آوریل ۲۰۱۲). "Dermatoses secondary to Asian cultural practices". International Journal of Dermatology. 51 (4): 372–9.
* . ”What is cupping therapy”. WebMD. Retrieved 15 August 2016.
* Albinali, Hajar. "Traditional Medicine Among Gulf Arabs Part II - Blood Letting". June 2004.
{{پایان منابع}}

حجامت - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی: ابرابزار