زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «'''حرز'''؛ تعدادی از آیات، اذکار، اوراد و ادعیه که برای حفظ جان و مال خوانده شده یا حمل می‌شوند.
حِرز، پناهی در باور مسلمانان است که قابل دیدن نبوده و برای دوری از هر نوع دشمن از جن، انسان، شیطان، سلطان، بلایا و بیماری‌ها استفاده می‌ش...» ایجاد کرد

2026-04-22T12:38:18Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''حرز'''</big>؛ تعدادی از آیات، اذکار، اوراد و ادعیه که برای حفظ جان و مال خوانده شده یا حمل می‌شوند. حِرز، پناهی در باور مسلمانان است که قابل دیدن نبوده و برای دوری از هر نوع دشمن از جن، انسان، شیطان، سلطان، بلایا و بیماری‌ها استفاده می‌ش...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''حرز'''</big>؛ تعدادی از آیات، اذکار، اوراد و ادعیه که برای حفظ جان و مال خوانده شده یا حمل می‌شوند. 

حِرز، پناهی در باور [[مسلمانان]] است که قابل دیدن نبوده و برای دوری از هر نوع دشمن از جن، انسان، شیطان، سلطان، بلایا و بیماری‌ها استفاده می‌شود. فرد، با انجام برخی از آداب و مناسک، در آن حرز قرار گرفته و گاهی علاوه بر خود، [[خانواده]]، اموال و بستگان خود را نیز محافظت می‌کند. باور به حرز، از دیرباز در میان مردم [[ایران]] رواج داشته و آداب و روش‌های متفاوتی در آن وجود دارد.
==واژه‌شناسی حرز==
حرز در لغت به‌معنای تخمین، تقدیر، اندازه‌کردن، حدس و گمان، حفظ و نگاه‌داشتن،<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D8%B1%D8%B2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ حرز، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> جای استوار و پناهگاه<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/%D8%AD%D8%B1%D8%B2 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ حرز، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> و «مکان امن» است.<ref>خلیل بن احمد، العین، ۱۹۸۰م، ج3، ص157.</ref> حرز، در سال‌های نخست ظهور [[اسلام]]، به هر مکان امنی گفته می‌شد که فرد با استفاده از آن، از تعرض دشمن<ref>شریف رضی، المجازات النبویة، بی‌تا، ص19.</ref> و نیز تمام گزندها و خطرها مصون بماند.<ref>خلیل بن احمد، العین، ۱۹۸۰م، ج3، ص157؛ 
جوهری، صحاح، ۱۳۷۶ق، ذیل واژۀ حرز.</ref> این مصونیت، گاهی حاصل قراردادی اجتماعی (مانند شهر مکه که بر اساس باور عمومی به قداستِ این مکان، تمام انسان‌ها و حیوانات در آن از امنیت برخوردار هستند)<ref>ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، ج15، ص14.</ref> و گاهی نیز متأثر از ویژگی‌هایی خاص (مانند پناهگاه‌هایی در دل کوه)<ref>طبری، تفسیر، ۱۴۱۵ق، ج10، ص199.</ref> بوده است.
==انواع حرز==
بسیاری از اعمال و آداب [[مسلمانان]] همچون قربانی کردن،<ref>طبرانی، المعجم الاوسط، ۱۴۱۵ق، ج8، ص176.</ref> حج رفتن،<ref>اذرعی، بشارة المحبوب، ۱۴۲۲ق، ص۷۶.</ref> [[صدقه]] دادن،<ref>شیخ‌بهایی، کشکول، ۱۴۱۸ق، ج2، ص66.</ref> عقیقه دادن برای نوزاد،<ref>ابن‌حاج، المدخل، ۱۴۰۱ق، ج3، ص294.</ref> کمک کردن به فقیر،<ref>هناد کوفی، الزهد، ۱۴۰۶ق، ج1، ص350.</ref> همراه داشتن تربت [[امام حسین]]،<ref>طوسی، تهذیب الاحکام، 1378-1382ش، ج6، ص74-75.</ref> همراه داشتن عصایی از درخت بادام تلخ در سفر،<ref>ابن‌بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ۱۳۶۸ش، ج2، ص270.</ref> حک کردن برخی اذکار بر روی نگین انگشتری،<ref>ابن‌بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ۱۳۶۸ش، ص180.</ref> انگشتر عقیق در دست راست کردن،<ref>طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۹۲ق، ص۸۶ و ۸۸.</ref> طیف گسترده‌ای از کارهای خیر هستند که به‌عنوان حرز برای آدمی، معرفی شده‌اند.

علاوه بر اعمال مذکور، برخی از الفاظ و اذکار مانند «گفتن لا إلهَ إلا الله»<ref>ابن‌رجب، کلمة الاخلاص، ۱۳۹۹ش، ص۶۳. </ref> و «لا حَولَ و لا قُوّةَ إلا بالله»،<ref>ابن‌بسطام، طب الائمة (ع)، ۱۳۸۵ق، ص۳۹.</ref> همراه داشتن اسامی الهی،<ref>ابـوطالب مکـی، قـوت القلوب، ۱۴۲۶ق، ج1، ص79.</ref> آیاتی از قرآن کریم (مانند آیة‌الکرسی،<ref>سوره بقره، آیه 255.</ref> آیۀ «وَ اِن یَکاد»<ref>سوره قلم، آیه 51-52.</ref>) و برخی از دعاها نیز به‌عنوان حرز به‌کار می‌روند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/227099/%D8%AD%D8%B1%D8%B2 مهروش، «حرز»، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]</ref>
==ویژگی‌های حرز==
===تفاوت‌ها===
هر حرز، از نظر کاربرد، متن دعا و آداب مخصوصِ آن با دیگر انواع حرز متفاوت است. برخی از انواع دعاهای مخصوص حرز را تنها باید خواند که این خوانِش گاهی با آدابی مخصوص همراه است.<ref>راوندی، الدعوات، ۱۴۰۷ق، ص۶۱-۶۲.</ref> بعضی از انواع دعاهای حرز نیز باید نوشته شوند<ref>طبرسی، مکارم الاخلاق، ۱۳۹۲ق، ص418.</ref> که گروهی از آنها را پس از نوشته‌شدن بر موضع خاصی مانند بازو بسته؛<ref>ابن‌طاووس، مهج ‌الدعوات، ۱۴۱4ق، ص8.</ref> برخی دیگر نیز باید برای مدت زمان خاصی<ref>غزالی، احیاء علوم الدین، بی‌تا، ج1، ص297.</ref> یا در پوششی از یک مادۀ خاص مانند نقره،<ref>بحرانی، مدینة المعاجز الائمة الاثنى عشر (ع)، ۱۴۱۵ق، ج7، ص366.</ref> همراه فرد باشند. همچنین، گسترۀ پناه‌بخشی حرزها متفاوت است؛ برای مثال، حرز، گاهی تنها روی یک نفر،<ref>ابن‌حبان، صحیح، ۱۴۱۴ق، ج3، ص132.</ref> گاهی برای فرد و خانوادۀ او و گاهی نیز برای یک منطقه، أثرگذار است.<ref>غزالی، احیاء علوم الدین، بی‌تا، ج2، ص253.</ref>
===شباهت‌ها===
حرزها، در برخی از موارد، دارای ویژگی‌های مشترکی نیز هستند:
#در دوره‌های زمانی مشخصی أثرگذار هستند؛<ref>ابن‌بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ۱۳۶3، ص174.</ref>
#بیشتر حرزها، منسوب به [[پیامبر اسلام|پیامبر]]، امامان [[شیعه]]، صحابه و بزرگان دینی هستند.<ref>مجلسی، بحار الانوار، ۱۴۰۳ق، ج91، ص366.</ref>
==حجم حرزها==
تعداد کلمات در دعاهای مخصوص حرز بین 50 تا 400 کلمه بوده و در برخی موارد به 1000 کلمه نیز می‌رسند؛ برای مثال، «حرز خدیجه» از جمله حرزهای کوتاه است که از چند کلمه تجاوز نمی‌کند؛<ref>ابن‌طاووس، مهج ‌الدعوات، ۱۴۱4ق، ص17؛ مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج91، ص210-224.</ref> اما حرزهای منسوب به [[امام سجاد]]<ref>ابن‌طاووس، مهج ‌الدعوات، ۱۴۱4ق، ص23-28.</ref> و [[امام صادق]] ،<ref>ابن‌طاووس، مهج ‌الدعوات، ۱۴۱4ق، ص34-38؛ مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج91، ص273-279.</ref> از جمله حرزهای مفصل و طولانی هستند.
==آثار حرز==
حرزهای مختلف، با توجه به متن دعایی که در آنها بیان می‌شود، دارای خواصی ویژه هستند که از آن جمله می‌توان به دفع بلا؛ دورشدن از نگاه و زبان سوء دشمن؛ دفع شر مردم، سلاطین، شیاطین، جنیان و غولان؛ حفظ از فریب و دشمنی و فساد؛ حفظ از جراحت و غرق‌شدن؛ حفظ از هلاکت قتل و انتقام؛ حفظ از بیماری و ناخوشی؛ حفظ از شکست‌خوردن؛ حفظ آبرو؛ حفظ از فقر و گرسنگی؛ حفظ از وسوسه و نقصان در [[دین]]؛ افزایش قدرت و نیروی شخصی؛ حفظ از هر بدی و ترس؛ دفع [[چشم‌زخم]]؛ دفع سحر و طلسم؛ آرامش و رفع [[اضطراب]] اشاره کرد.<ref>[https://esmeazam.com/%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA-%D9%85%D8%B9%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D8%B1%D8%B2-%D8%AD%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%B9%D8%B1%D9%88%D9%81-%D9%85%D8%B9%D8%AA%D8%A8%D8%B1/ «حرز چیست؟»، وب‌سایت اسم اعظم.]</ref>
==تفاوت حرز با تعویذ و حجاب==
کارشناسان بر این باورند که مفاهیمی همچون حرز، دعا و تعویذ، با یکدیگر پیوند داشته و مرز مشخصی برای تفکیک آنها وجود ندارد. در برخی از کتب حدیث، بخش حرزها و تعویذها در یک باب و یک ردیف قرار گرفته‌اند.<ref>کلینی، اصول کافی، 1392ش، ج2، ص568؛ مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج91، ص193-406.</ref> گروهی از پژوهشگران معتقدند که تعویذ، تنها شامل خواندنی‌ها و نوشتنی‌ها (مانند اسامی اعظم الهی، اذکار و دعاها) می‌شود، در حالی که حرز گاهی شامل اشیاء نیز می‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%AD%D8%B1%D8%B2 «حرز»، ویکی شیعه.]</ref> 

واژۀ «حجاب» نیز در برخی از منابع به‌معنای پوشش و حائلی میان دو چیز است.<ref>مصطفوی، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، 1426ق، ج2، ص167.</ref> بنابراین، به حرزی که برای دفع آفات و چشم‌زخم استفاده می‌شود، حجاب می‌گویند.<ref>فؤاد افرام باستانی، فرهنگ لغت ابجدی، 1376ش، ص319.</ref>
==حرز در قرآن و احادیث==
واژۀ حرز، در [[قرآن کریم]] نیامده، اما در برخی احادیث [[شیعه]] و [[سنی]] به آن اشاره شده است؛<ref>کلینی، اصول کافی، 1392ش، ج1، ص281 و ج2، ص221 و 519؛ 
ابن‌بابویه، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، ۱۳۶8ش، ج1، ص152؛ طوسی، تهذیب الاحکام، 1378-1382ش، ج3، ص97.</ref> مانند احادیثی از انس بن مالک<ref>علی بن حسام الدین متقی، کنزالعُمّال فی سنن الاقوال و الافعال، 1409ق، ج2، ص666-667.</ref> و [[امام علی]]<ref>الرحمة فی الطب و الحکمة، منسوب به سیوطی، ۱۴۰۳ق، ذیل سورۀ اسرا، آیۀ 45؛ متقی هندی، کنز العمال، ۱۴۰۹ق، ج2، ص666.</ref> که در آنها، به کاربرد حرز توسط پیامبر، امامان، صحابه و تابعان اشاره شده است.
==حرز در میان شیعیان==
تعداد زیادی از حرزها، عوذه‌ها و دعاها در میان مردم [[شیعه]]، در سراسر جهان، وجود دارد که همین نشان از رایج‌ بودن حرز در میان شیعیان است. بسیاری از این حرزها، در کتب مختلف دعا و حدیث ثبت شده‌اند.<ref>ابن‌طاووس، مهج ‌الدعوات، ۱۴۱4ق، ص14-64 و 137-153 و 206-208؛ مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج91، ص208-406 و ج92، ص209-279.</ref>
==حرز در ادبیات==
[[مولانا]] در شعر خود حرز را حدس، ترجمه کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar6/sh125 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر ششم، بخش 125، وب‌سایت گنجور.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|گوش را رهن معرف داشتن |آیت محجوبی است و حرز و ظن}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

سوزنی، از جمله شاعرانی است که از واژه حرز بهره گرفته است:<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AD%D8%B1%D8%B2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ حرز، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> 
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|مهتران از بحر حرز مال خود سازند گنج|او ز حرز مال باشد روز و شب در احتراز}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*ابن‌بابویه، محمد، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، به‌تحقیق محمد مهدی حسن خرسان، قم، دار زین‌العابدین، ۱۳۶۸ش.
*ابن‌بسطام، عبدالله و حسین ابن‌بسطام، طب الائمة (ع)، نجف، نورالزهرا، ۱۳۸۵ق.
*ابن‌حاج، محمد، المدخل، بیروت، بی‌نا، ۱۴۰۱ق.
*ابن‌حبان، محمد، صحیح، به‌تحقیق شعیب ارنؤوط، بیروت، بی‌نا، ۱۴۱۴ق.
*ابن‌رجب، عبدالرحمان، کلمة الاخلاص، به‌تحقیق ناصرالدین البانی، بیروت، بی‌نا، ۱۳۹۹ش.
*ابن‌طاووس، علی، مهج ‌الدعوات، قم، دار الذخائر، ۱۴۱۱ق.
*ابوالفرج اصفهانی، الاغانی، به‌تحقیق سمیر جابر، بیروت، دارالفکر، بی‌نا.
*ابـوطالب مکـی، محمد، قـوت القلوب، به‌تحقیق عاصم ابراهیم کیالی، بیروت، دار الرشد، ۱۴۲۶ق.
*اذرعی، عبدالرحمان، بشارة المحبوب، به‌تحقیق ایمن عبدالجابر بحیری، قاهره، دار الآفاق العربیه، ۱۴۲۲ق.
*الرحمة فی الطب و الحکمة، منسوب به سیوطی، بیروت، المکتبه العصریه، ۱۴۰۳ق.
*بحرانی، هاشم، مدینة المعاجز الائمة الاثنى عشر (ع)، به‌تحقیق عبادالله طهرانی، قم، مؤسسه المعارف الاسلامیه، ۱۴۱۵ق.
*جوهری، اسماعیل، صحاح، به‌تحقیق احمد عبدالغفور عطار، قاهره، ۱۳۷۶ق.
*«حرز»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1401ش.
*«حرز چیست؟»، وب‌سایت اسم اعظم، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1401ش.
*خلیل بن احمد، العین، به‌تحقیق مهدی مخزومی و ابراهیم سامرایی، بیروت، بی‌نا، ۱۹۸۰م.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1401ش.
*راوندی، سعید، الدعوات، قم، مؤسسه الامام المهدی علیه السلام، ۱۴۰۷ق.
*شریف رضی، محمد، المجازات النبویة، به‌تحقیق طه محمد زینی، قم، بصیرتی، بی‌تا.
*شیخ‌بهایی، محمد، کشکول، به‌تحقیق محمد عبدالکریم نمری، بیروت، مؤسسه ام القری للتحقیق و النشر، ۱۴۱۸ق.
*طبرانی، سلیمان، المعجم الاوسط، به‌تحقیق طارق بن عوض الله و عبدالمحسن بن ابراهیم حسینی، قاهره، دار الحرمین للطبااعه و النشر و التوزیع، ۱۴۱۵ق.
*طبرسی، حسن، مکارم الاخلاق، بیروت، بی‌نا، ۱۳۹۲ق.
*طبری، محمد، تفسیر، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۵ق.
*طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، چاپ حسن موسوی خرسان، نجف، 1378-1382ش.
*علی بن حسام الدین متقی، کنزالعُمّال فی سنن الاقوال و الافعال، چاپ بکری حیانی و صفوه سقا، بیروت، 1409ق.
*غزالی، محمد، احیاء علوم الدین، قاهره، المکتبة التجاریة الکبرى، بی‌تا.
*کلینی، محمد بن یعقوب، اصول کافی، تهران، دارثقلین، 1392ش.
*فؤاد افرام باستانی، فرهنگ لغت ابجدی، تهران، اسلامی، 1376ش.
*متقی هندی، علی، کنز العمال، به‌تحقیق بکری حیانی و صفوت سقا، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۰۹ق.
*مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
*معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 14 شهریور 1401ش.
*مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1426ق.
*مولانا، مثنوی معنوی، دفتر ششم، بخش 125، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1401ش.
*مهروش، فرهنگ، «حرز»، مرکز دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 13 شهریور 1401ش.
*هناد کوفی، الزهد، به‌تحقیق عبدالرحمان عبدالجبار فریوایی، کویت، دار الخلفاء للکتاب الاسلامی، ۱۴۰۶ق.

حرز - تاریخچهٔ نسخه‌ها