محمدحسن عباسی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''{{درشت|حرص}}'''، میل شدید برای به‌دست آوردن چیزی.حرص در لغت به معنای زیاده‌خواهی، افزون‌طلبی و طمع‌کاری آمده است. از حرص، به ولع و آزمندی هم تعبیر شده است. در تعابیر عامیانه از حرص، خشم و عصبانیت و نیز خودخوری و جوش هم اراده شده است.[https://www.vaj...» ایجاد کرد

2026-05-10T12:08:19Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''{{درشت|حرص}}'''، میل شدید برای به‌دست آوردن چیزی.حرص در لغت به معنای زیاده‌خواهی، افزون‌طلبی و طمع‌کاری آمده است. از حرص، به ولع و آزمندی هم تعبیر شده است. در تعابیر عامیانه از حرص، خشم و عصبانیت و نیز خودخوری و جوش هم اراده شده است.<ref>[https://www.vaj...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''{{درشت|حرص}}'''، میل شدید برای به‌دست آوردن چیزی.حرص در لغت به معنای زیاده‌خواهی، افزون‌طلبی و طمع‌کاری آمده است. از حرص، به ولع و آزمندی هم تعبیر شده است. در تعابیر عامیانه از حرص، خشم و عصبانیت و نیز خودخوری و جوش هم اراده شده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/حرص-3 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حرص.]</ref> حرص در اصطلاح به‌معنای صفتی نفسانی است که آدمی را به جمع‌آوری فزاینده مال یا هر چیز دیگری وادار می‌نماید.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/395 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص395.]</ref> همچنین به علاقه فراوان و اشتیاق سیری‌ناپذیر برای به‌دست آوردن ثروت، قدرت و منزلت، حرص گویند. طمع نیز در لغت به‌معنای حرص، آزمندی، زیاده‌خواهی، افزون‌طلبی و چشم‌داشت آمده است<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/طمع-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه طمع.]</ref> و در اصطلاح توقع داشتن و چشم‌داشت در مال مردم را گویند.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/402 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص402.]</ref>

==حرص و طمع==
غالباً حرص و طمع قرین همدیگر و مرادف باهم می‌آیند اما در تفاوت این دو گفته‌اند حرص، طمع شدیدتر نسبت به چیزی است.<ref>جزائری، فروق اللغات، 1373ش، ص112.</ref> ضد صفت حرص، [[قناعت]] است. و آن حالتی نفسانی است که باعث می‌شود تا آدمی به مقدار نیاز و ضرورت اکتفا کند. روایت‌های فراوانی از پیشوایان مذهب [[شیعه]] در مدح قناعت وارد شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/397 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص397.]</ref> و ضد صفت طمع، بی‌نیازی و استغنا از مردم است. بی‌نیازی نفس از سایرین را غِنی دانسته‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/404 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص404.]</ref>

==حرص و طمع در آئینه قرآن و روایات==
[[قرآن]] حرص و طمع را خصلت غریزی بشر می‌داند، زیرا خداوند او را «هلوع» آفریده است<ref>سوره نساء، آیه 128؛ سوره فصّلت، آیه 49؛ سوره حشر، آیه 9؛ سوره معارج، آیه 19؛ سوره تغابن، آیه 16.</ref> و تنها راه مقابله و مهار آن را عمل به الهام تقوایی دانسته است.<ref>سوره فجر، آیه 20؛ سوره عادیات، آیه 6 و 8؛ سوره شمس، آیات 1-10.</ref> همچنین از جمله علل سوق انسان به آزمندی را پندار جاودانگی در سایه جمع‌آوری مال و منال معرفی می‌کند.<ref>سوره طه، آیه 120-121؛ سوره همزه، آیه 2-3.</ref>

در روایات پرشماری از حرص آدمی به جمع مال و طمع او به مال مردم مذمت شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/403 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص403.]</ref> [[پیامبر اکرم|پیامبر]] خدا، انسان طمع‌کار را این‌گونه وصف کرده که اگر دو رودخانه یا سرزمین پر از [[طلا]] داشته باشد، باز هم به‌دنبال دستیابی به سومین رودخانه یا سرزمین پر از طلا خواهد بود.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/50 فیض کاشانی، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص50.]</ref> همچنین صبورترین کسان را فردی دانسته که بر حرص و طمعی که او را آزار می‌دهد، شکیبایی کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/52 فیض کاشانی، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص52.]</ref>

[[امام علی]] نیز طمع در مال و منال را همسان اسیری و بندگی دانسته است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/402 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص402.]</ref> زیرا فرد طماع خوار و ذلیل است و در چشم مردم، بی‌اعتبار.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/403 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص 403.]</ref> طمع‌کار به‌جای اعتماد و اتّکال به خدا، به مردم و آنچه در دستان آن‌ها است، چشم می‌دوزد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/404 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص 404.]</ref>

پیشوایان [[دین]]، مردم و به ویژه حاکمان را از مشورت با افراد حریص نهی کرده‌اند، زیرا طمع‌کاری، میل به ظلم و ستم‌کاری را در نظر انسان نیکو جلوه می‌دهد.<ref>سیدرضی، نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، 1421ق، نامه53.</ref>{{سخ}}

حرص و طمع آدمی را به‌سوی بداخلاقی‌ها و ارتکاب منکراتی که منافی مروت است، سوق می‌دهد و منجر به خروج فرد حریص و طمع‌کار از [[دین]] می‌شود.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/50 فیض کاشانی، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص50.]</ref> به‌همین جهت عالمان اخلاق انذار داده‌اند که سزاوار است فقیر، چشم طمع از خلق ببُرَد و نسبت به کسب مال از هر طریقی، حریص نباشد و این، جز با اکتفا به مقدار ضرورت در استفاده از پوشاک و خوراک امکان‌پذیر نیست.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/397 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص397.]</ref>

==آثار حرص و طمع در زندگی فردی و اجتماعی==
[[رنج]] و زحمت دائمی، سیری‌ناپذیری، هلاکت به خاطر نادیده گرفتن خطرات احتمالی، بی‌آبرویی و بی‌اعتباری نزد مردم، آلودگی به انواع گناهان نظیر [[دروغ]] و خیانت و ظلم و غصب و دست‌اندازی به مال مردم، دوری از یاد خدا، سلب آسایش و آرامش از فرد حریص و طماع و سوءظن نسبت به خدا از آثار و نتایج حرص‌ورزی و طمع‌کاری است.<ref>سیدرضی، نهج‌البلاغه، تصحیح صبحی صالح، 1421ق، نامه53؛ اخلاق در قرآن، 1384ش، ج2، ص98.</ref>

==علاج حرص و طمع==
[[قرآن]] از ایمان به خدا و آخرت،<ref>سوره معارج، آیه 19-26؛ سوره حشر، آیه9.</ref> اعتماد به رزاقیت خداوند، بازداشتن نفس از طمع، [[انفاق]]، [[نماز]] و وفاداری نسبت به پیمان الهی<ref>سوره طه، آیه 131 و 132.</ref> به‌عنوان راه‌های رهایی از آزمندی و طماعی نام می‌برد.{{سخ}}

علمای علم اخلاق نیز از موارد گوناگونی به‌عنوان راه‌های مبارزه با حرص و طمع نام برده‌اند؛ مانند قناعت‌پیشگی و میانه‌روی در معیشت<ref>غزالی، إحیاءالعلوم، ج3، ص241-243؛ نراقی، جامع‌السعادات، 1387ق، ج2، ص106-107.</ref> که روایات فراوانی در تأیید و تأکید آن وارد شده است؛ کوتاه کردن آمال و آرزوها و توجه به این نکته که حرص و طمع موجب جلب روزی و ازدیاد آن نمی‌شود؛<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/56 فیض کاشانی، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص56.]</ref> دانستن این نکته که قناعت، از [[عزت نفس]] و حرص و طمع، از ذلت نفس است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/400 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص 400.]</ref> توجه به این نکته که حرص ورزیدن نسبت به جمع مال و طمع در اموال دیگران خطرات و آفات و مصائب و سختی‌هایی مانند [[ترس]] از سرقت اموال توسط سارقان، غارت اموال توسط راهزنان و ضایع شدن و هدر رفتن اموال را دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/58 فیض کاشانی، محجه البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص58.]</ref>{{سخ}}

نکته: واژه حرص و طمع هم در معانی مثبت (نظیر حرص بر انجام کار خیر، فهم [[دین]] و جهاد در راه خدا) و هم معانی منفی (نظیر حرص بر امور دنیوی، گردآوری مال و رسیدن به قدرت) به کار می‌رود. و بر این مطلب، آیات و روایات چندی دلالت دارند.

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*قرآن
*جزائری، نورالدین، فروق اللغات فی التمییز بین مفاد الکلمات، شرح و تحقیق: محمدرضوان دایه، تهران، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۷۳ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در سایت اینترنتی واژه‌یاب، تاریخ بازیابی: ۲۲ مهر ۱۴۰۰.
*سیدرضی، نهج‌البلاغه، تصحیح: صبحی صالح، تهران، دارالاُسوه للطباعه و النشر، چاپ سوم، ۱۴۲۱ق.
*غزالی، محمد، إحیاء علوم الدین، بیروت، دارالندوه، بی‌تا.
*فیض کاشانی، محسن، محجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء العلوم، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، ۱۳۸۳ق.
*مکارم شیرازی، ناصر، اخلاق در قرآن، قم، مدرسه امام علی بن أبی‌طالب، چاپ سوم، ۱۳۸۴ش.
*نراقی، احمد، معراج‌السعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، ۱۳۷۵ش.
*نراقی، محمدمهدی، جامع‌السعادات، نجف، چاپ محمد کلانتر، ۱۳۸۷ق.
{{پایان منابع}}

حرص - تاریخچهٔ نسخه‌ها