https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AFحقوق سالمند - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T23:50:27Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF&diff=50534&oldid=prevحمید گلزار: حمید گلزار صفحهٔ حقوق سالمندان را بدون برجایگذاشتن تغییرمسیر به حقوق سالمند منتقل کرد2026-06-06T11:26:34Z<p>حمید گلزار صفحهٔ <a href="/w/index.php?title=%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86&action=edit&redlink=1" class="new" title="حقوق سالمندان (صفحه وجود ندارد)">حقوق سالمندان</a> را بدون برجایگذاشتن تغییرمسیر به <a href="/wiki/%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF" title="حقوق سالمند">حقوق سالمند</a> منتقل کرد</p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="1" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۶</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-notice" lang="fa"><div class="mw-diff-empty">(بدون تفاوت)</div>
</td></tr></table>حمید گلزارhttps://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82_%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF&diff=47820&oldid=prevحمید فرهمندی راد: صفحهای تازه حاوی «'''<big>حقوق سالمندان</big>'''؛ حقوق افراد بالاتر از سن شصتوپنج سال در اجتماع. حقوق سالمندان، از مسائل مهم اجتماعی است و از آنجا که با پیشرفتهای فناوری و بهداشتی در قرن معاصر، افراد بیشتری این دوره را درک میکنند، اهمیت این مسئله نیز افزایش یا...» ایجاد کرد2026-05-24T08:13:30Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''<big>حقوق سالمندان</big>'''؛ حقوق افراد بالاتر از سن شصتوپنج سال در اجتماع. حقوق <a href="/wiki/%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86" class="mw-redirect" title="سالمندان">سالمندان</a>، از مسائل مهم اجتماعی است و از آنجا که با پیشرفتهای فناوری و بهداشتی در قرن معاصر، افراد بیشتری این دوره را درک میکنند، اهمیت این مسئله نیز افزایش یا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''<big>حقوق سالمندان</big>'''؛ حقوق افراد بالاتر از سن شصتوپنج سال در اجتماع.<br />
<br />
حقوق [[سالمندان]]، از مسائل مهم اجتماعی است و از آنجا که با پیشرفتهای فناوری و بهداشتی در قرن معاصر، افراد بیشتری این دوره را درک میکنند، اهمیت این مسئله نیز افزایش یافته است. از سوی دیگر به دلیل ضعف جسمی و توانایی ذهنی کمتر در دوران سالمندی، ممکن است به بعضی حقوق سالمندان بیتوجهی شده یا از آن غفلت شود. از اینرو آموزش حقوق سالمندان و فرهنگسازی نسبت به آن ضرورت دارد.<br />
==مفهومشناسی== <br />
حق در اصطلاح علم حقوق، اقتداری است كه قانون به افراد داده تا عملی را انجام دهند.<ref>رمضانی، «حق در لغت، قرآن و اصطلاح»، وبسایت مؤسسه اهلالبیت.</ref> سالمند نیز واژهای برای توصیف افراد مسن بوده و بهطور قراردادی به سالهای پس از ۶۵ سالگی و در برخی متون، ۶۰ سالگی به بعد گفته میشود.<ref>نیلفروشان، آسیبشناسی اجتماعی سالمندان، ۱۴۰۱ش، ص18.</ref> یکی از ساحتهای دورۀ سالمندی در هر جامعهای، بُعد حقوقی زندگی سالمندان است که مسائلی مانند کار و تأمین اجتماعی سالمندان و همچنین تکالیف دولتها، سازمانها و شهروندان را در قبال سالمندان مورد بررسی قرار میدهد.<ref> حبیبنژاد و تسخيرى، «حقوق کار سالمندان در نظام حقوقی ایران و اسناد بین المللی»، 1397ش، ص 91 و92.</ref><br />
<br />
==اهمیت==<br />
سرشماریهای عمومی نفوس در ایران نشاندهندۀ افزایش تعداد [[جمعیت]] سالمند ایران در طول دهههای اخیر بوده و پیشبینی این است که مواجهۀ جمعیت جامعۀ ایران با پدیدۀ سالمندی در آینده<ref> فتحی، «پدیدهی سالمندی جمعیت در ایران و آینده آن»، وبسایت پژوهشکده آمار.</ref> و تمهید امکانات لازم برای تأمین [[حقوق سالمندان]]، پیش از بروز مشکلات، اجتنابناپذیر است.<ref> حبیبنژاد و تسخيرى، «حقوق کار سالمندان در نظام حقوقی ایران و اسناد بین المللی»، 1397ش، ص 92.</ref><br />
<br />
==انواع حقوق==<br />
بعضی حقوقی که برای سالمندان برشمرده شده عبارت است از: [[حق حیات]]، حق سلامتی، حق [[ازدواج]]، حق مسکن، حق مراقبت و رسیدگی، حق استقلال اقتصادی، حق بازنشستگی و حق اکرام. علاوهبر این موارد، پدر و مادر سالمند دارای حقوق مضاعف هستند که بعضی از آنها عبارت است از: سپاسگزاری، [[احسان به والدین|احسان]]، برّ و نیکی، [[انفاق]]، تواضع و فروتنی، گفتار کریمانه و شاد کردن.<ref>رضایی بیرجندی، «کتاب «حقوق و منزلت سالمندان در متون و فرهنگ اسلامی»، خبرگزاری مهر.</ref> <br />
===1-حقوق شهروندی===<br />
یکی از حقوق سالمندان، حقوق شهروندی مختص سالمندان است.<ref>«حقوق شهروندی مختص سالمندان»، وبسایت مهرمندان.</ref> سالمندان به دليل محدودیتهای حرکتی، برای مشارکت و حضور بیشتر در فعالیتهای اجتماعی نیاز دارند فضای شهری متناسب با وضعیت آنها طراحی شود.<ref>محمدی و دیگران، «پایش نظریه حق به شهر در بازتولید فضای شهر دوستدار سالمند (مطالعه موردی: بافت فرسوده بخش مرکزی شهر زنجان)»، ۱۴۰۰ش، ص207.</ref> از اینرو لازم است نیازها و محدودیتهای افراد سالمند در نظر گرفته شده و خدمات عمومی، مانند حمل و نقل، امور اداری، معماری شهری، خدمات فرهنگی و بهداشتی بهگونهای باشد که افراد سالمند بتوانند بدون وابستگی یا با حداقل کمک از دیگران از خدمات بهرهمند شوند.<ref>رزاقی و دیگران، «ارزیابی شاخصههای فضایی کالبدی شهر مشهد در راستای تبدیل شدن به شهر دوستدار سالمند»، 1394ش، ص182.</ref> برای مثال در فروشگاههای بزرگ، نانواییها، اتوبوسهای حمل و نقل عمومی و [[مترو]]، فضاهایی لحاظ شود تا سالمندان با کمترین قرارگیری در صف، امکان بهرهمندی از خدمات را داشته باشند.<ref>«حقوق شهروندی مختص سالمندان»، وبسایت مهرمندان.</ref> <br />
===2-حق بازنشستگى===<br />
یکی از حقوق افراد در دورۀ سالمندی و از کارافتادگی، حق بازنشستگی است تا مخارج زندگى آنها از بیتالمال يا كسانى كه براى آنها كار كرده، تأمين شود.<ref>منتظری، رساله حقوق، 1394ش، ص 66.</ref> [[امام علی]]، وقتی پيرمردى نصرانى و از کار افتاده را در حال گدایی مشاهده کرد، اطرافیان را به خاطر کارکشیدن از او در هنگام جوانی و سپس رها کردن در دوران سالمندی، توبیخ کرد و دستور داد هزینۀ زندگی او از بیتالمال تأمین شود.<ref>«حقوق کارگر»، وبسایت کتابخانه احادیث شیعه.</ref> <br />
===3-حق ازدواج===<br />
ازدواج مجدد برای سالمندانی که تنها هستند و همسر ندارند حقی مسلم است. با این حال ازدواج سالمندان خصوصا ازدواج زنان سالمند از نظر فرهنگی چندان پذیرفته نيست.<ref>«روانشناسی اهمیت ازدواج سالمندان و افراد پیر»، وبسایت ویکیروان.</ref> درحالی که ازدواج مجدد، موجب کاهش آسیبها و افزایش رفاه جسمی، روانی و عاطفی در سالمندان است.<ref> رضائی و دیگران، «مطالعه کیفی درک و تفسیر سالمندان از ازدواج مجدد در شهر سقز»، 1400ش، ص62.<br />
</ref> <br />
===4-حق استفاده از تجربۀ سالمندان===<br />
یکی از حقوق سالمندان، بهرهبردن از علم و تجربۀ عمر آنها است.<ref>منتظری، رساله حقوق، 1394ش، ص130.</ref> دورۀ سالمندی مرحلۀ کمال [[زندگی]] هر انسان بوده و انباشته از تجربیات فراوان است.<ref>«اقدامات دولت برای حقوق سالمندان در کشور»، وبسایت مهرمندان.</ref> امام علی در روایتی انديشۀ پير را از تلاش و دلاوری جوان خوشايندتر دانسته است.<ref>«ترجمه و شرح حکمت 86 نهج البلاغه: برترى تجربه پيران بر قدرت جوانان»، وبسایت موسسه اهلالبیت.</ref> استفاده از خرد سالمندان، علاوهبر برطرفکردن تنهایی و احساس پوچی در آنها، منبعی ارزشمند از معلومات و تجربیات برای جوانان است.<ref>خادم و عقدایی، پیرانه سری (نگاه روانشناختی سعدی و عنصرالمعالی به دوره کهنسالی)»، 1395ش، ص6. </ref> <br />
===5-حق احترام سن===<br />
[[امام سجاد]] یکی از حقوق سالمندان را احترام سن آنها دانسته است.<ref> «حقوق اخلاقی و اجتماعی»، وبسایت دفتر آیت الله مکارم شیرازی.</ref> احترام به سالمندان موجب احساس ارزشمندی در آنها شده، حضور و فعالیت آنها را در اجتماع افزایش میدهد. منظور از احترام، توجه کافی به شخص، برخورد دلسوزانه و رفتارهای شایستۀ آن فرد است.<ref>رزاقی و آهیاندی، «فرهنگ احترام و سالمندی موفق؛ زمینه ساز سبک زندگی مشارکت-محور برای سالمندان»، 1396ش، ص79-80.</ref> <br />
===6-حق سلامتی===<br />
سالمندان به دلیل ضعف جسمی و استعداد بیشتر در برابر بیماریها، نیاز بیشتری به مراقبتهای بهداشتی دارند، وظیفه حقشناسی نیز، نگهداری و مراقبت از سالمندان را ایجاب میکند.<ref>عرب و تاجور «بررسی وضعیت خدمات بهداشتی و درمانی سالمندان در ایران»، 1385ش، ص6.</ref> از اینرو بهرهمندی از امکانات درمانی و توانبخشی برای بهبودی، از حقوق سالمندان است.<ref>«متن منشور حقوق شهروندی»، وبسایت اطلاع رسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران .</ref> <br />
===7-حقوق اجتماعی سالمندان===<br />
از جمله حقوق سالمندان، حقوق اجتماعی بوده که در کوچکترین واحد اجتماع یعنی [[خانواده]] و سپس محیط اطراف و در نهایت در کل جامعه قابل تعریف است.<ref>کیااحمدي و حسینی، «مطالعه ادراک متخصصان حوزه سالمندی پیرامون پدیده سالمندی: یک پژوهش کیفی»، 1398ش، ص148.</ref> این حمایتهای اجتماعی عامل مهمی در سلامتی جسمی و شناختی سالمندان بوده و باعث افزایش مشارکت آنها در امور زندگی میشود.<ref>نظری و دیگران، «ارتباط بین حمایت اجتماعی و کیفیت فعالیت روزمره سالمندان جامعه روستایی»، 1399ش، ص354. </ref> مشارکت دادن سالمندان در امور خانواده و اجتماع، مسئلهای لازم و حیاتی برای آنها محسوب شده، اما با سپردن سالمندان به آسایشگاهها، نه تنها این حق نادیده گرفته میشود بلکه باعث طردشدن آنها از اجتماع، محرمیت از حقوق اجتماعی و بیشتر شدن مشکلات و بیماریها میشود.<ref>تاجمزینانی و لاریجانی، «بررسی عوامل تاثیرگذار بر مطرودیت اجتماعی سالمندان (شهر ورامین)»، 1394ش، ص59. </ref> <br />
===8-حقوق مضاعف والدین سالمند===<br />
والدین سالمند (پدر و پدر بزرگ یا مادر و مادر بزرگ) نسبت به فرزندان خود دارای حقوق مضاعف مادی و معنوی هستند. بعضی حقوق مادی و معنوی آنها عبارت است از: نگهداری شایستۀ والدین سالمند در منزل همراه با تکریم و احترام و اطاعت از آنها؛ توجه به تغذيه، لباس، مسکن و سلامتی و درمان آنها و [[نفقه]] دادن به والدین سالمند در صورتی که فقیر باشند.<ref>فخرزاده و سلطانی، «جایگاه سالمندان و مراقبت از سلامت آن ها در اسلام»، 1396ش، ص100.</ref><br />
<br />
==حقوق سالمندان در فرهنگ دینی ایرانیان== <br />
سالمندی در فرهنگ ایرانی از جایگاه و حرمت خاصی برخوردار بوده و برخلاف فرهنگ غربی که نگرش منفی نسبت به پیری دارد جملۀ «الهی پیر شوی» دعای خیر مردم در فرهنگ عامیانه در حق دیگران بوده است.<ref>خادم و عقدایی، پیرانه سری (نگاه روانشناختی سعدی و عنصرالمعالی به دوره کهنسالی)»، 1395ش، ص4.</ref> در آموزههای دین، نسبت به حقوق سالمندان بهویژه سالمندان مسلمان، در گفتار و رفتار تاکید بسیار شده است.<ref>«بزرگسال - هزار حدیث در یکصد موضوع»، وبسایت اطلاعرسانی حدیث شیعه.</ref> پیامبر اسلام در روایتی تکریم و احترام سالمندان را تکریم و احترام خود و خداوند دانسته است.<ref>«احترام نهادن به سالخوردگان»، وبسایت اطلاعرسانی حدیث شیعه.</ref> قرآن کریم نیز دوران سالمندی والدین را مورد توجه قرار داده و توصیه به رفتار پر از عطوفت و [[مهربانی]] نسبت به آنها کرده و به فرزندان هشدار میدهد از هر گفتار یا رفتاری که روان آنها را آزرده سازد خودداری کنند.<ref>سوره اسراء، آيه ۲۳ و ۲۴.</ref><br />
<br />
==راهکارهای تحقق حقوق سالمندان==<br />
===1-فرهنگسازی؛===<br />
فرهنگسازی مصادیق بسیاری دارد مانند احترام و [[تکریم سالمندان|تكريم سالمندان]]،<ref>«سالمندان و ضرورت آموزشهاي خودمراقبتي»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.</ref> فرهنگ استفاده از واژگان با بار معنایی مثبت برای سالمندان بهجای استفاده از الفاظ دارای بار معنایی منفی،<ref>» ایجاد و رعایت حقوق شهروندی سالمندان»، وبسایت مهرمندان.</ref> فرهنگسازی برای دخالتدادن سالمندان در امور خانوادگی، شخصی و اجتماعی و مشورت گرفتن از آنها،<ref>رزاقی و آهیاندی، «فرهنگ احترام و سالمندی موفق؛ زمینه ساز سبک زندگی مشارکت-محور برای سالمندان»، 1396ش، ص80.</ref> ارزش قائلشدن برای سالمندان در مکانهای عمومی و رفتار مؤدبانه با آنها، و فرهنگسازی جهت بسترسازی ازدواج سالمندان و از بینبردن قبح آن، از طریق کارهایی مانند فیلم و سریال.<ref>هدایتی، «ازدواج سالمندان( ضرورتها، جنبههای مثبت و منفی)»، خبرگزاری صدا و سیما.</ref><br />
<br />
===2-آموزش؛===<br />
آموزش حقوق شهروندی سالمندان به افراد جامعه، از کارهای لازم برای تحقق حقوق شهروندی به ویژه حقوق سالمندان است.<ref>بخشی قولنجی و نوری، «حقوق شهروندی سالمندان»، 1394ش، ص2.</ref><br />
<br />
===3-تقنین و سیاستگذاری؛<ref>عرب و تاجور «بررسی وضعیت خدمات بهداشتی و درمانی سالمندان در ایران»، 1385ش، ص7.</ref>===<br />
<br />
===4-بهداشت و سلامتی؛===<br />
نیازهای بهداشتی و درمانی سالمندان متفاوت از سایر گروههای سنی است<ref>«سالمندان و میانسالان»، وبسایت معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی گلستان.</ref> و بیمارستانها نیازمند ایجاد بخش ویژۀ سالمندان به همراه امکانات متناسب با سن آنها هستند. همچنین تعریف دورههای پزشکی، پیراپزشکی و پرستاری، مراقبتهای بهداشتی سالمندان، و تأسیس واحدهای طب سالمندی و تربیت پزشک متخصص سالمندی، میتواند راهگشا باشد.<ref>عرب و تاجور «بررسی وضعیت خدمات بهداشتی و درمانی سالمندان در ایران»، 1385ش، ص7.</ref><br />
<br />
===5-توجه به وضعیت سالمندان در فضا و معماری شهری و ادارات؛===<br />
لازم است در [[برنامهریزی]] و طراحی فضای شهری و ادارات شهر، وضعیت سالمندان لحاظ شود. برای مثال، فضاهایی برای استراحت و رفع خستگی سالمندان ایحاد شود و یا اینکه دسترسی به خدمات اداری برای آنها تسهیل گردد.<ref>نظم فر و دیگران، «امکانسنجی تحقق شهر دوستدار سالمند (مطالعه موردی: شهر بوکان)»،1397ش، ص70.</ref><br />
<br />
===6-تأسیس مراکز فرهنگی خاص سالمندان؛===<br />
تأسیس مراکز فرهنگی خاص سالمندان علاوهبر اینکه مکانی برای گذران اوقات فراغت بوده و باعث تقویت روحی آنها میشود، همچنین باعث افزایش سرمایه فرهنگی سالمندان شده و عامل مؤثری در جلوگیری از محرومیتهای اجتماعی خواهد بود.<ref>تاجمزینانی و لاریجانی، «بررسی عوامل تاثیرگذار بر مطرودیت اجتماعی سالمندان (شهر ورامین)»، 1394ش، ص73. </ref><br />
<br />
===7-تأسیس مراکز مددکاری اجتماعی برای سالمندان؛===<br />
تأسیس مراکز مددکاری اجتماعی مختص سالمندان و ارائۀ [[مشاوره]] به سالمندان و خانوادۀ آنها، باعث افزایش [[اعتماد به نفس]] و حضور سالمندان در اجتماع میشود.<ref>تاجمزینانی و لاریجانی، «بررسی عوامل تاثیرگذار بر مطرودیت اجتماعی سالمندان (شهر ورامین)»، 1394ش، ص73</ref><br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}} <br />
<br />
==منابع==<br />
*قرآن کریم.<br />
*«احترام نهادن به سالخوردگان»، وبسایت اطلاعرسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: 27 بهمن 1402ش.<br />
*«اقدامات دولت برای حقوق سالمندان در کشور»، وبسایت مهرمندان، تاریخ درج مطلب: 25 بهمن 1398ش.<br />
*«ایجاد و رعایت حقوق شهروندی سالمندان»، وبسایت مهرمندان، تاریخ درج مطلب: 22 تیر 1399ش.<br />
*بخشی قولنجی، سمیه و نوری، صالح، «حقوق شهروندی سالمندان»، همایش ملی تبیین حقوق شهروندی، دورۀ 1، 1394ش.<br />
*«بزرگسال - هزار حدیث در یکصد موضوع»، وبسایت اطلاعرسانی حدیث شیعه، تاریخ بازدید: 27 بهمن 1402ش.<br />
*تاجمزینانی، علیاکبر و لاریجانی، مهدیه، «بررسی عوامل تاثیرگذار بر مطرودیت اجتماعی سالمندان (شهر ورامین)»، مجله جامعه شناسی کاربردی، دورۀ 26، شمارۀ 3، 1394ش.<br />
*«ترجمه و شرح حکمت 86 نهجالبلاغه: برترى تجربه پيران بر قدرت جوانان»، وبسایت موسسه اهلالبیت، تاریخ درج مطلب: 18 مرداد 1396ش.<br />
*حبیبنژاد، سید احمد و تسخيرى، محمدصالح، «حقوق کار سالمندان در نظام حقوقی ایران و اسناد بین المللی»، مجله حقوق تطبیقی، دورۀ 14، شمارۀ 1، 1397ش.<br />
*«حقوق شهروندی مختص سالمندان»، وبسایت مهرمندان، تاریخ درج مطلب: 15 تیر 1399ش.<br />
*«حقوق کارگر»، وبسایت کتابخانه احادیث شیعه، تاریخ بازدید: 24 بهمن 1402ش.<br />
*«حقوق اخلاقی و اجتماعی»، وبسایت دفتر آیتالله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: 25 بهمن 1402ش.<br />
*خادم، هاجر و عقدایی، تورج، «پیرانه سری(نگاه روانشناختی سعدی و عنصرالمعالی به دوره کهنسالی)»، کنگره بینالمللی علوم اسلامی انسانی، 1395ش.<br />
*رزاقی، محمد و آهیاندی، محسن، «فرهنگ احترام و سالمندی موفق؛ زمینه ساز سبک زندگی مشارکت-محور برای سالمندان»، مجله نامه هنرهای تجسمی و کاربردی، دورۀ 10، شمارۀ 19، 1396ش.<br />
*رزاقی، سیدهادی و دیگران، «ارزیابی شاخصههای فضایی کالبدی شهر مشهد در راستای تبدیل شدن به شهر دوستدار سالمند»، مجله جغرافیا و آمایش شهری-منطقهای، سال پنجم، شماره۱۵، ۱۳۹۴ش.<br />
*رضایی بیرجندی، علی، « کتاب حقوق و منزلت سالمندان در متون و فرهنگ اسلامی»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: 10 مهر 1402ش.<br />
*رضائی، مهدی و دیگران، «مطالعۀ کیفی درک و تفسیر سالمندان از ازدواج مجدد در شهر سقز»، مجله نامه انجمن جمعیتشناسی ایران، دورۀ 16، شمارۀ 31، 1400ش.<br />
*«روانشناسی اهمیت ازدواج سالمندان و افراد پیر»، وبسایت ویکیروان، تاریخ درج مطلب: 6 مهر 1401ش.<br />
*«سالمندان و میانسالان»، وبسایت معاونت بهداشتی دانشگاه علوم پزشکی گلستان، تاریخ درج مطلب: 21 فروردین 1397ش.<br />
*«سالمندان و ضرورت آموزشهاي خود مراقبتي»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: 8 مهر 1397ش.<br />
*سیدمیرزایی، سيدمحمد، «ملاحظاتی پیرامون ابعاد سالمندی با نگاهی به تجربه ژاپن»، پژوهشنامه علوم انسانی، شماره۵۳، ۱۳۸۶ش.<br />
*عرب، محمد و تاجور، مریم، «بررسی وضعیت خدمات بهداشتی و درمانی سالمندان در ایران»، مجله فصلنامه بیمارستان، دورۀ ۶، شمارۀ ۱ و ۲، 1385ش.<br />
*فتحی، الهام، «پدیدهی سالمندی جمعیت در ایران و آینده آن»، وبسایت پژوهشکده آمار، تاریخ بازدید: 23 بهمن 1402ش.<br />
*فخرزاده، حسين و سلطانی مهاجر، حوریه، «جایگاه سالمندان و مراقبت از سلامت آنها در اسلام»، مجله طب و تزکیه، دورۀ 26، شمارۀ 2، 1396ش.<br />
*کیااحمدي، عاطفه و حسینی، ابوالفضل، «مطالعه ادراك متخصصان حوزه سالمندي پیرامون پدیده سالمندي: یک پژوهش کیفی» پژوهشنامه مددکاري اجتماعی، دورۀ 6، شمارۀ 22، 1398ش.<br />
*«متن منشور حقوق شهروندی»، وبسایت اطلاع رسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: 29 آذر 1395ش.<br />
*محمدی، شهرام و دیگران، «پایش نظریه حق به شهر در بازتولید فضای شهر دوستدار سالمند (مطالعه موردی: بافت فرسوده بخش مرکزی شهر زنجان)»، مجله پژوهشهای جغرافیای انسانی، دوره ۵۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.<br />
*منتظری، حسینعلی، رساله حقوق، تهران، سرایی، چ7، 1394ش.<br />
*نظری، مهین و دیگران، «ارتباط بین حمایت اجتماعی و کیفیت فعالیت روزمره سالمندان جامعه روستایی»، سالمند، دورۀ 15، شمارۀ 3، 1399ش.<br />
*نظمفر، حسین و دیگران، «امکانسنجی تحقق شهر دوستدار سالمند (مطالعه موردی: شهر بوکان)»، فصلنامه مطالعات شهری، دورۀ 7، شمارۀ 27، 1397ش.<br />
*نیلفروشان، سعید، آسیبشناسی اجتماعی سالمندان، تهران، فرزانگان دانشگاه، ۱۴۰۱ش.<br />
*هدایتی، فریفته، «ازدواج سالمندان( ضرورتها، جنبههای مثبت و منفی)»، خبرگزاری صدا و سیما، تاریخ درج مطلب: 10 آبان 1396ش.</div>حمید فرهمندی راد