حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «حلاجی محمود زندسلیمی حلاج‌باشی سنندجی سال ۱۳۹۹ش '''حلاجی'''؛ پیشۀ جدا کردن پنبه از پنبه‌دانه. حلاجی به جداکردن پنبه از تخم آن و پاک‌کردن پشم اشاره دارد. این حرف...» ایجاد کرد

2026-04-28T12:38:30Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=حلاجی محمود زندسلیمی حلاج‌باشی سنندجی|بندانگشتی|حلاجی محمود زندسلیمی حلاج‌باشی سنندجی سال ۱۳۹۹ش <big>'''حلاجی'''</big>؛ پیشۀ جدا کردن پنبه از پنبه‌دانه. حلاجی به جداکردن پنبه از تخم آن و پاک‌کردن پشم اشاره دارد. این حرف...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:حلاجی.jpg|جایگزین=حلاجی محمود زندسلیمی حلاج‌باشی سنندجی|بندانگشتی|حلاجی محمود زندسلیمی حلاج‌باشی سنندجی سال ۱۳۹۹ش]]
<big>'''حلاجی'''</big>؛ پیشۀ جدا کردن پنبه از پنبه‌دانه.

حلاجی به جداکردن پنبه از تخم آن و پاک‌کردن پشم اشاره دارد. این حرفه پیشینه تاریخی در ایران داشته و ابزار خاصی مانند کمان حلاج با صدای متمایز دارد. حلاجی در فرهنگ فارسی وارد شده و ضرب‌المثل‌های عامیانه با این واژه نشان‌دهنده اهمیت و دشواری این کار است.

==مفهوم‌شناسی حلاجی==
به شغل و عمل جداکردن [[پنبه]] از پنبه‌دانه، [[حلاجی]] می‌گویند.<ref>[https://vajehyab.com/amid/حلاجی عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه حلاجی.]</ref> همچنین به کسی که پنبه و [[پشم]] را پاک کرده، می‌زند و رشته می‌کند، حلاج گفته می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/حلاج-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه حلاج.]</ref> در برخی فتوت‌نامه‌ها، این شغل را به پیامبران نسبت داده‌اند.<ref>فتوت‌نامه‌ها و رسائل خاکساریه، ۱۳۸۲ش، ص۲۲۸.</ref> حلاج‌ها برای نمدمالی پشم‌ها را پاک و از یکدیگر جدا می‌کنند.<ref>جزمی، هنرهای بومی در صنایع دستی باختران، ۱۳۶۳ش، ص۵۹-۶۰و۶۳.</ref> در بسیاری از مناطق [[ایران]]، حلاج‌ها به لحاف‌دوزی نیز می‌پردازند. در [[مازندران]] به حلاح، «لاف‌دوج» (لحاف‌دوز) می‌گویند.<ref>پاینده لنگرودی، فرهنگ گیل و دیلم، ۱۳۶۶ش، ص۶۴۴؛ نجف‌زاده، واژه‌نامۀ مازندرانی، ۱۳۶۸ش، ص۲۳۷.</ref>
==پیشینه حلاجی==
[[پرونده:حلاجی۲.jpg|جایگزین=دو مرد حلاج (پنبه‌زن) اصفهانی در دوره قاجار|بندانگشتی|دو مرد حلاج (پنبه‌زن) اصفهانی در دوره قاجار]]
در سفرنامه‌های دوران [[صفویه]]، به حلاجان در میدان [[میدان امام اصفهان (نقش جهان)|نقش‌جهان]] اصفهان اشاره شده که با ابزارهای مخصوص، پنبه‌ها را زده و با آنها لحاف و تشک می‌دوختند.<ref>تارونیه، سفرنامه، ۱۳۶۳ش، ص۳۹۱.</ref> در کنار [[مسجد]] صدر [[اصفهان]] نیز کاروان‌سرایی با نام کاروان‌سرای حلاجان بود که در آن‌، پنبه‌های حلاجی‌شده را به مردم می‌فروختند.<ref>شاردن، سیاحت‌نامه، ۱۳۴۵ش، ج۷، ص۱۳۵.</ref> همچنین در منابع تاریخی، به دریافت مالیات از حلاجان در دوران [[قاجاریه]] و پهلوی اشاره شده است.<ref>جناب اصفهانی، الاصفهان، ۱۳۷۱ش، ص۱۲۴-۱۲۶؛ انصاری، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی اصفهان، ۱۳۷۹ش، ص۱۳۰.</ref>
==ابزار و شیوۀ حلاجی==
[[پرونده:حلاجی۱.jpg|جایگزین=حلاجی در نمایشگاه هرند|بندانگشتی|حلاجی در نمایشگاه هرند در سال ۱۳۹۵ش عکس از زهرا باغبان]]
پس از چیدن پنبه‌ها، ابتدا پنبه از غوزه جدا می‌شود. سپس پوسته را از انتهای فوقانی ساقه و وَش را از پوسته جدا می‌کنند. در گذشته، جهت جداکردن پنبه از تخم ‌پنبه، با دستگاهی با نام «چرخو» و یا «چرخ وش‌بری» این کار انجام می‌شد. سپس نوبت به زدن پنبه‌ها می‌رسید. حلاج‌ها با ابزار و کمان حلاجی از الیاف پنبه‌های حلاجی شده استوانه‌هایی به قطر ۲۰ تا ۳۰ سانتی‌متر خارج می‌کردند که «گندلی» نام داشتند. گندلی‌ها طی مراحلی به نخ تبدیل می‌شدند.<ref>احمدپناهی، آداب و رسوم مردم سمنان، ۱۳۷۴ش، ص۳۱۴.</ref>

مهم‌ترین ابزار حلاج، کمان او است. کمان حلاج صدایی گوش‌نواز دارد. گاهی دو الی سه گوی کوچک درون کمان قرار داده می‌شدند تا با لرزش کمان، صدایی هم‌نوا با صدای آن از گوی‌ها خارج شود. ضرب‌آهنگی معروف به ضرب‌آهنگ حلاجی با الهام از این نوا در مکتب [[موسیقی سنتی ایران]] رواج یافته است.<ref>سرلک، «حلاج و حلاجی»، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۸-۱۲۹.</ref>

کمان از ۳ قسمت تشکیل شده است:

'''دستۀ کمان'''؛ این قسمت از قطعه‌ای چوب صنوبر یا چنار صاف به طول ۵/۱ متر ساخته می‌شود. چوب [[چنار]]، سبک است و دست را خسته نمی‌کند؛<ref>جزمی، هنرهای بومی در صنایع دستی باختران، ۱۳۶۳ش، ص۶۰. </ref> اما چوب صنوبر، سنگین بوده و حلاج‌ها آن را دو نیم کرده و درون آن را خالی می‌کنند. سپس آن دو نیمه، با میخ به یکدیگر متصل می‌شوند.<ref>سرلک، «حلاج و حلاجی»، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۸-۱۲۹.</ref>

'''تختۀ کمان'''؛ در انتهای دسته، تکه‌ای چوب گردو قرار دارد که تختۀ کمان نام دارد. این قطعه باید ضربات سنگین را تحمل کند. در تختۀ کمان، سوراخ‌های ریز و درشتی موجود است که بر روی صدا و نوای کمان اثر می‌گذارد.

'''چله یا زه کمان'''؛ برای این قسمت از روده گوسفند استفاده می‌شود. روده پس از شست‌وشو بین ۳ الی ۴ روز در نمک قرار داده می‌شود، تا سفت و محکم شود. سپس آن را با پارچه‌ای می‌کشند تا چربی و سایر مواد از آن خارج شود. آن‌گاه جهت پنبه‌زنی، روده را ۴ تا ۸ لا کنار یکدیگر قرار می‌دهند تا به یک رشتۀ بلند تبدیل شود. از رشتۀ چهار تا پنج لایی برای زدن پشم و از رشتۀ شش تا هشت لایی برای زدن پنبه استفاده می‌شود. از ابتدا تا انتهای کمان، زه کشیده می‌شود.<ref>جزمی، هنرهای بومی در صنایع دستی باختران، ۱۳۶۳ش، ص۶۴.</ref>

هنگام حلاجی، هر سه کیلو پشم یا پنبه که زده می‌شود، یک‌بار به چلۀ کمان شمع می‌کشند تا لغزنده شده و هنگام کار رشته‌رشته و پاره نشود. حلاج، در‌ حالت نشسته حلاجی را انجام می‌دهد. او اغلب یک نیمۀ آجر یا تکه چوبی به ارتفاع دو تا سه سانتی‌متر زیر پاشنۀ پای چپ خود قرار می‌دهد. زیر پنجۀ پا باید خالی باشد. این کار سبب می‌شود که حلاج به کار خود مسلط‌تر باشد.<ref>سرلک، «حلاج و حلاجی»، ۱۳۸۵ش، ص۱۲۸-۱۲۹.</ref>
==حلاجی در مثل‌های فارسی==
واژه حلاجی در مثل‌های مردم نیز دیده می‌شود. ضرب‌المثل «چند مرده حلاج بودن» کنایه از فردی است که با یک تدبیر انتظار چند نتیجه دارد. ضرب‌المثل «ببخشید کتک شما را حلاج خورده است» کنایه از این است که فردی را به‌جای کس دیگری قصاص می‌کنند. «کار هر بافنده و حلاج نیست» کنایه از این است که هرکسی قادر به انجام این کار نیست.<ref>شکورزاده بلوری، دوازده‌هزار مثل فارسی و سی‌هزار معادل آنها، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۰و۷۷۱.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
{{آغاز منابع}}
*احمدپناهی سمنانی، محمد، آداب و رسوم مردم سمنان، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
*انصاری، هرمز، مقدمه‌ای بر جامعه‌شناسی اصفهان، به‌تحقیق احمد جواهری، تهران، نقش جهان مهر، ۱۳۷۹ش.
*پایندۀ لنگرودی، محمود، فرهنگ گیل و دیلم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۶ش.
*تاورنیه، ژان باتیست، سفرنامه، به‌ترجمۀ ابوتراب نوری، به‌تحقیق حمید شیرانی، اصفهان، تایید، ۱۳۶۳ش.
*جزمی، محمد و دیگران، هنرهای بومی در صنایع دستی باختران، تهران، وزارت فرهنگ و آموزش عالی، ۱۳۶۳ش.
*جناب اصفهانی، علی، الاصفهان، به‌‌تحقیق عباس نصر، اصفهان، شهرداری اصفهان، ۱۳۷۱ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۱ش.
*سرلک، رضا، «حلاج و حلاجی»، فرهنگ مردم، تهران، س۵، شماره ۱۷، ۱۳۸۵ش.
*شاردن، ژان، سیاحت‌نامه، به‌ترجمۀ محمد عباسی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۴۵ش.
*شکورزادۀ بلوری، ابراهیم، دوازده‌هزار مثل فارسی و سی‌هزار معادل آن‌ها، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۰ش.
*عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۱ تیر ۱۴۰۱ش.
*فتوت‌نامه‌ها و رسائل خاکساریه، به‌‌تحقیق مهران افشاری، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۸۲ش.
*نجف‌زادۀ بارفروش، محمد‌باقر، واژه‌نامۀ مازندرانی، تهران، بلخ، ۱۳۶۸ش.
{{پایان منابع}}

حلاجی - تاریخچهٔ نسخه‌ها