https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85 2026-06-07T19:27:02Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.44.2 https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85&diff=46713&oldid=prev 2026-05-18T04:17:14Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۴۷</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l13">خط ۱۳:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۳:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==کارکردهای حوزۀ علمیه قم==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==کارکردهای حوزۀ علمیه قم==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حوزۀ علمیه قم، به‌ويژه پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]]، کارکردهای زیر را تأمین کرده‌ است:  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حوزۀ علمیه قم، به‌ويژه پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایران</ins>]]، کارکردهای زیر را تأمین کرده‌ است:  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*هدایت‌گری و اصلاح امور فردی و اجتماعی مردم بر اساس آموزه‌های اسلام؛&lt;ref&gt;شیرخانی و زارع، تحولات حوزه‌ی علمیه‌ی قم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، 1384ش، ص217.&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*هدایت‌گری و اصلاح امور فردی و اجتماعی مردم بر اساس آموزه‌های اسلام؛&lt;ref&gt;شیرخانی و زارع، تحولات حوزه‌ی علمیه‌ی قم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، 1384ش، ص217.&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*ارتباط و همکاری با روحانیت کشور؛</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*ارتباط و همکاری با روحانیت کشور؛</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*تلاش برای احیاء و تقویت مساجد؛</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*تلاش برای احیاء و تقویت مساجد؛</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*حضور مؤثر و فعال در صحنه‌های سرنوشت‌ساز [[انقلاب اسلامی]] و نظام [[جمهوری اسلامی ایران]]؛</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*حضور مؤثر و فعال در صحنه‌های سرنوشت‌ساز [[انقلاب اسلامی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایران</ins>]] و نظام [[جمهوری اسلامی ایران]]؛</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*ارتباط با دستگاه‌ها و مراکز آموزش عالی و تلاش برای تحقق پیوند میان حوزه و دانشگاه؛</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*ارتباط با دستگاه‌ها و مراکز آموزش عالی و تلاش برای تحقق پیوند میان حوزه و دانشگاه؛</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*اعلام مواضع و تبیین شرایط و مسائل روز کشور برای مردم و ارائه توصیه‌ها و رهنمودهای لازم برای آنان؛</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>*اعلام مواضع و تبیین شرایط و مسائل روز کشور برای مردم و ارائه توصیه‌ها و رهنمودهای لازم برای آنان؛</div></td></tr> </table>

سیدعلیرضا سیدموسوی https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85&diff=46712&oldid=prev 2026-05-18T04:16:46Z

<p><span class="autocomment">تاریخچه حوزه علمیه قم</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۴۶</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l10">خط ۱۰:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱۰:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>با هجوم مغول‌ها به قم در سال 621ق، این شهر ویران شد و حوزه قم نیز رو به زوال نهاد. [[صفویه|صفویان]] (880-1114ش) اما با حمایت‌های پایدار خود از علما و مذهب شیعه، موجب رونق [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] شدند. در این دوران، بسیاری از عالمان شیعه، مدتی را در شهر قم سپری می‌کردند. مدرسۀ فیضیه در شهر قم نیز که از بناهای مربوط به عصر [[سلجوقیان]] است و با حملۀ مغول، ویران شده بود، در سال 934ق توسط شاه‌طهماسب صفوی بازسازی شد.&lt;ref&gt;[https://ensani.ir/fa/article/356075/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87-%D9%81%DB%8C%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87 رجایی‌نژاد و فراتی، «بررسی و تحلیل نقش مدرسه فیضیه در تجدید حیات شیعه»، 1394ش، ص56-57].&lt;/ref&gt; در دوران قاجار نیز حوزه علمیه قم، شاهد حضور عالمان نامداری همچون میرزای قمی (۱۱۵۰-۱۲۳۱ق) بود.  </div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>با هجوم مغول‌ها به قم در سال 621ق، این شهر ویران شد و حوزه قم نیز رو به زوال نهاد. [[صفویه|صفویان]] (880-1114ش) اما با حمایت‌های پایدار خود از علما و مذهب شیعه، موجب رونق [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] شدند. در این دوران، بسیاری از عالمان شیعه، مدتی را در شهر قم سپری می‌کردند. مدرسۀ فیضیه در شهر قم نیز که از بناهای مربوط به عصر [[سلجوقیان]] است و با حملۀ مغول، ویران شده بود، در سال 934ق توسط شاه‌طهماسب صفوی بازسازی شد.&lt;ref&gt;[https://ensani.ir/fa/article/356075/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87-%D9%81%DB%8C%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87 رجایی‌نژاد و فراتی، «بررسی و تحلیل نقش مدرسه فیضیه در تجدید حیات شیعه»، 1394ش، ص56-57].&lt;/ref&gt; در دوران قاجار نیز حوزه علمیه قم، شاهد حضور عالمان نامداری همچون میرزای قمی (۱۱۵۰-۱۲۳۱ق) بود.  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دوره جدید شکوفایی حوزه‌ علمیه قم با هجرت شیخ عبدالکریم حائری (1238-1315ش) به شهر قم آغاز شد. شیخ عبدالکریم حائری در سال 1300ش، از اراک به قم مهاجرت کرد و به احیا و سازماندهی حوزه علمیه قم پرداخت.&lt;ref&gt;رضوی و دیگران، حوزه علمیه: تاریخ، ساختار، کارکرد، 1394ش، ص38-39.&lt;/ref&gt; این واقعه، نقطۀ عطفی در تاریخ حوزۀ علمیه قم دانسته شده است.&lt;ref&gt;[http://ensani.ir/fa/article/305146/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%82%D9%85 آقایی، «علل و چگونگی تأسیس حوزه علمیه قم»، 1391ش، ص17.]&lt;/ref&gt; سپس حوزه علمیه قم با حضور آیت‌الله [[سید حسین طباطبایی <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">بروجردی|سیدحسین طباطبائی بروجردی</del>]] (1254-1340ش) رونق بیشتری یافت. با پیروزی [[انقلاب اسلامی]] به رهبری [[امام خمینی]] (۱۲۸۱-۱۳۶۸ش)، [[حوزه علمیه قم]] به مرکز حوزه‌های علمیه [[شیعه|شیعیان]] در جهان تبدیل شد.&lt;ref&gt;علم‌الهدی، درآمدی بر شناخت حوزه و روحانیت، ۱۳۷۹ش، ص15-27.&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>دوره جدید شکوفایی حوزه‌ علمیه قم با هجرت شیخ عبدالکریم حائری (1238-1315ش) به شهر قم آغاز شد. شیخ عبدالکریم حائری در سال 1300ش، از اراک به قم مهاجرت کرد و به احیا و سازماندهی حوزه علمیه قم پرداخت.&lt;ref&gt;رضوی و دیگران، حوزه علمیه: تاریخ، ساختار، کارکرد، 1394ش، ص38-39.&lt;/ref&gt; این واقعه، نقطۀ عطفی در تاریخ حوزۀ علمیه قم دانسته شده است.&lt;ref&gt;[http://ensani.ir/fa/article/305146/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%82%D9%85 آقایی، «علل و چگونگی تأسیس حوزه علمیه قم»، 1391ش، ص17.]&lt;/ref&gt; سپس حوزه علمیه قم با حضور آیت‌الله [[سید حسین طباطبایی]] (1254-1340ش) رونق بیشتری یافت. با پیروزی [[انقلاب اسلامی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایران</ins>]] به رهبری [[امام خمینی]] (۱۲۸۱-۱۳۶۸ش)، [[حوزه علمیه قم]] به مرکز حوزه‌های علمیه [[شیعه|شیعیان]] در جهان تبدیل شد.&lt;ref&gt;علم‌الهدی، درآمدی بر شناخت حوزه و روحانیت، ۱۳۷۹ش، ص15-27.&lt;/ref&gt;</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==کارکردهای حوزۀ علمیه قم==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==کارکردهای حوزۀ علمیه قم==</div></td></tr> </table>

سیدعلیرضا سیدموسوی https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85&diff=46711&oldid=prev 2026-05-18T04:16:02Z

<p><span class="autocomment">تاریخچه حوزه علمیه قم</span></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۴۶</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l4">خط ۴:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۴:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==تاریخچه حوزه علمیه قم==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==تاریخچه حوزه علمیه قم==</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهر [[قم]] که از قدیمی‌ترین کانون‌های [[شیعیان]] به‌شمار می‌رود، در زمان ائمه، مرکز مهمی برای معرفی و گسترش مکتب تشیع بود.&lt;ref&gt; [http://ensani.ir/fa/article/305146/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%82%D9%85 آقایی، «علل و چگونگی تأسیس حوزه علمیه قم»، 1391ش، ص15.]&lt;/ref&gt; این مرکزیت در سال <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">94ق </del>و از زمان ورود اشعریان عرب‌تبار  یمنی از شهر کوفه به شهر قم آغاز شد و پیروی از مذهب [[تشیع]] در نیمۀ اول از سده دوم هجری در قم رواج یافت. با تجمع شیعیان، محیط فرهنگی و اجتمـاعی قم برای تبدیل به مرکزی علمی و استقبال از محدثان بزرگ و فقهای نامی آماده شد و جمع قابل توجهی از محدثان، به‌ويژه اشعریان در این شهر اجتماع کردند. پژوهشگران و مورخان بر این باور هستند که پیشینۀ تأسیس حوزۀ علمیه قم به اواخر سده دوم هجری و اوایل سده سوم هجری باز می‌گردد.&lt;ref&gt;[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?ID=100894 زهره کاشانی، «تاریخ حوزه علمیه قم از تأسیس تا سده چهارم (تحلیلی بر زمینه‌ها و عوامل پیدایش و شکوفایی)»، 1388ش، ص72.]&lt;/ref&gt;  </div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>شهر [[قم]] که از قدیمی‌ترین کانون‌های [[شیعیان]] به‌شمار می‌رود، در زمان ائمه، مرکز مهمی برای معرفی و گسترش مکتب تشیع بود.&lt;ref&gt; [http://ensani.ir/fa/article/305146/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%82%D9%85 آقایی، «علل و چگونگی تأسیس حوزه علمیه قم»، 1391ش، ص15.]&lt;/ref&gt; این مرکزیت در سال <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">۹۴ق </ins>و از زمان ورود اشعریان عرب‌تبار  یمنی از شهر کوفه به شهر قم آغاز شد و پیروی از مذهب [[تشیع]] در نیمۀ اول از سده دوم هجری در قم رواج یافت. با تجمع شیعیان، محیط فرهنگی و اجتمـاعی قم برای تبدیل به مرکزی علمی و استقبال از محدثان بزرگ و فقهای نامی آماده شد و جمع قابل توجهی از محدثان، به‌ويژه اشعریان در این شهر اجتماع کردند. پژوهشگران و مورخان بر این باور هستند که پیشینۀ تأسیس حوزۀ علمیه قم به اواخر سده دوم هجری و اوایل سده سوم هجری باز می‌گردد.&lt;ref&gt;[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?ID=100894 زهره کاشانی، «تاریخ حوزه علمیه قم از تأسیس تا سده چهارم (تحلیلی بر زمینه‌ها و عوامل پیدایش و شکوفایی)»، 1388ش، ص72.]&lt;/ref&gt;  </div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در سده سوم هجری، حضور چندین خاندان دانش‌پرور شیعی در شهر قم، موجب رونق علمی این شهر شده بود، ازجمله: خاندان برقی، حِمْیری، ابراهیم بن هاشم قمی، ابن‌مَتّیل (مُتَّیل) و ابن‌بابویه. حضور پرشمار علویان و سادات در شهر قم و همچنین ارتباط نزدیک قمی‌ها با اهل‌بیت و پیشوایان مذهب شیعه، به‌ویژه در قالب نامه‌نگاری، از دیگر عوامل رونق حوزه علمیه قم به شمار می‌آید. دوران فراز و شکوفایی این حوزه تا قرن ششم هجری ادامه یافت؛ حسن بن حَسّولة بن صالحان قمی، ابوابراهیم بابویی، محمد بن علی نیشابوری و زین‌الدین امیرة بن شرف شاه‌حسینی، از فقیهان قم بودند که در سده ششم هجری به امر فتوا، قضا و تدریس، اشتغال داشتند. نامدارترین فقیه حوزه علمیه قم در این دوره، شیخ صدوق (305-381ق) است. حضرت فاطمه معصومه در رأس علویان قم قرار دارد که در سال 202ق و در پی ولایت‌عهدی امام رضا، از مدینه عازم خراسان شد، اما در شهر قم درگذشت. علی بن جعفر صادق و موسی مبرقع فرزند امام جواد، دیگر علویان نامداری هستند که به شهر قم هجرت کردند.&lt;ref&gt;قمی، تاریخ قم، 1361ش، ص213-228.&lt;/ref&gt; کتابخانه‌های شهر قم در این دوره، انباشته از کتاب‌های گوناگون بود، کرسی‌ها و حلقه‌های درس دایر بود و مدرسه‌های آباد در این شهر، بسیار بود. همچنین در بارگاه فاطمه معصومه نیز علوم دینی تدریس می‌شد و هزینه طلاب و استادان و مدرّسان حوزه علمیه از موقوفات حرم فاطمه معصومه، تأمین می‌شد.&lt;ref&gt;قزوینی، تتمیم أمل الآمل، ۱۴۰۷ق، ص195.&lt;/ref&gt;</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>در سده سوم هجری، حضور چندین خاندان دانش‌پرور شیعی در شهر قم، موجب رونق علمی این شهر شده بود، ازجمله: خاندان برقی، حِمْیری، ابراهیم بن هاشم قمی، ابن‌مَتّیل (مُتَّیل) و ابن‌بابویه. حضور پرشمار علویان و سادات در شهر قم و همچنین ارتباط نزدیک قمی‌ها با اهل‌بیت و پیشوایان مذهب شیعه، به‌ویژه در قالب نامه‌نگاری، از دیگر عوامل رونق حوزه علمیه قم به شمار می‌آید. دوران فراز و شکوفایی این حوزه تا قرن ششم هجری ادامه یافت؛ حسن بن حَسّولة بن صالحان قمی، ابوابراهیم بابویی، محمد بن علی نیشابوری و زین‌الدین امیرة بن شرف شاه‌حسینی، از فقیهان قم بودند که در سده ششم هجری به امر فتوا، قضا و تدریس، اشتغال داشتند. نامدارترین فقیه حوزه علمیه قم در این دوره، شیخ صدوق (305-381ق) است. حضرت فاطمه معصومه در رأس علویان قم قرار دارد که در سال 202ق و در پی ولایت‌عهدی امام رضا، از مدینه عازم خراسان شد، اما در شهر قم درگذشت. علی بن جعفر صادق و موسی مبرقع فرزند امام جواد، دیگر علویان نامداری هستند که به شهر قم هجرت کردند.&lt;ref&gt;قمی، تاریخ قم، 1361ش، ص213-228.&lt;/ref&gt; کتابخانه‌های شهر قم در این دوره، انباشته از کتاب‌های گوناگون بود، کرسی‌ها و حلقه‌های درس دایر بود و مدرسه‌های آباد در این شهر، بسیار بود. همچنین در بارگاه فاطمه معصومه نیز علوم دینی تدریس می‌شد و هزینه طلاب و استادان و مدرّسان حوزه علمیه از موقوفات حرم فاطمه معصومه، تأمین می‌شد.&lt;ref&gt;قزوینی، تتمیم أمل الآمل، ۱۴۰۷ق، ص195.&lt;/ref&gt;</div></td></tr> </table>

سیدعلیرضا سیدموسوی https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85&diff=46710&oldid=prev 2026-05-18T04:15:42Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۴۵</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;&lt;big&gt;حوزه علمیه قم؛&lt;/big&gt;&#039;&#039;&#039; نهاد آموزش علوم دینی در شهر قم.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;&lt;big&gt;حوزه علمیه قم؛&lt;/big&gt;&#039;&#039;&#039; نهاد آموزش علوم دینی در شهر قم.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حوزه علمیه قم یکی از مهم‌ترین و معتبرترین مراکز علمی و دینی [[شیعه]] در جهان است که در شهر قم، واقع شده است. این حوزه به عنوان قلب تپنده علوم اسلامی و مرکز [[فقه اسلامی|فقه]]، اصول‌فقه، فلسفه اسلامی، [[تفسیر قرآن]]، علوم حدیث و دیگر علوم دینی شناخته می‌شود. سابقه آموزش علوم دینی در شهر [[قم]] به سده‌های نخست تاریخ اسلام برمی‌گردد، اما نقطه عطف آن به دهه آغازین ۱۳۰۰ [[تقویم هجری شمسی|شمسی]] و حضور شیخ عبدالکریم حائری یزدی بازمی‌گردد که با سازمان‌دهی دوباره و گسترش حوزه علمیه قم، آن را به یک مرکز علمی پایدار تبدیل کرد. بسیاری از [[مرجع دینی|مراجع تقلید شیعه]] در دوران معاصر مانند [[سید حسین طباطبایی بروجردی|آیت‌الله بروجردی]]، [[امام خمینی]]، علامه طباطبائی، آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی، در این حوزه تحصیل یا تدریس کرده‌اند. حوزه علمیه قم پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، رونق بیشتری یافت و امروزه ده‌ها هزار طلبه از سراسر ایران در این حوزه، تربیت می‌شوند که در کنار دروس سنتی، دروس جدیدی مانند علوم انسانی، کلام جدید، اقتصاد اسلامی و علوم سیاسی را فرامی‌گیرند. حوزه علمیه قم نقش مهمی در سیاست‌گذاری‌های کلان ایران دارد و بسیاری از شخصیت‌های بلندپایه سیاسی و فرهنگی، دانش‌آموختگان این حوزه هستند. حوزه علمیه قم پذیرای هزاران طلبه از آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکا است که برای تحصیل علوم دینی به این شهر می‌آیند. این استقبال، حوزه علمیه قم را به یک نهاد پویای فکری و فرهنگی در گستره جهانی برای ترویج معارف [[اهل‌بیت]] تبدیل کرده است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حوزه علمیه قم یکی از مهم‌ترین و معتبرترین مراکز علمی و دینی [[شیعه]] در جهان است که در شهر قم، واقع شده است. این حوزه به عنوان قلب تپنده علوم اسلامی و مرکز [[فقه اسلامی|فقه]]، اصول‌فقه، فلسفه اسلامی، [[تفسیر قرآن]]، علوم حدیث و دیگر علوم دینی شناخته می‌شود. سابقه آموزش علوم دینی در شهر [[قم]] به سده‌های نخست تاریخ اسلام برمی‌گردد، اما نقطه عطف آن به دهه آغازین ۱۳۰۰ [[تقویم هجری شمسی|شمسی]] و حضور شیخ عبدالکریم حائری یزدی بازمی‌گردد که با سازمان‌دهی دوباره و گسترش حوزه علمیه قم، آن را به یک مرکز علمی پایدار تبدیل کرد. بسیاری از [[مرجع دینی|مراجع تقلید شیعه]] در دوران معاصر مانند [[سید حسین طباطبایی بروجردی|آیت‌الله بروجردی]]، [[امام خمینی]]، علامه طباطبائی، آیت‌الله <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">[[سید علی </ins>خامنه‌ای<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">]] </ins>و آیت‌الله جوادی آملی، در این حوزه تحصیل یا تدریس کرده‌اند. حوزه علمیه قم پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران]]، رونق بیشتری یافت و امروزه ده‌ها هزار طلبه از سراسر ایران در این حوزه، تربیت می‌شوند که در کنار دروس سنتی، دروس جدیدی مانند علوم انسانی، کلام جدید، اقتصاد اسلامی و علوم سیاسی را فرامی‌گیرند. حوزه علمیه قم نقش مهمی در سیاست‌گذاری‌های کلان ایران دارد و بسیاری از شخصیت‌های بلندپایه سیاسی و فرهنگی، دانش‌آموختگان این حوزه هستند. حوزه علمیه قم پذیرای هزاران طلبه از آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکا است که برای تحصیل علوم دینی به این شهر می‌آیند. این استقبال، حوزه علمیه قم را به یک نهاد پویای فکری و فرهنگی در گستره جهانی برای ترویج معارف [[اهل‌بیت]] تبدیل کرده است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==تاریخچه حوزه علمیه قم==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==تاریخچه حوزه علمیه قم==</div></td></tr> </table>

سیدعلیرضا سیدموسوی https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85&diff=46709&oldid=prev 2026-05-18T04:14:57Z

<p></p> <table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface"> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <col class="diff-marker" /> <col class="diff-content" /> <tr class="diff-title" lang="fa"> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمی‌تر</td> <td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۴۴</td> </tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l1">خط ۱:</td> <td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۱:</td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;&lt;big&gt;حوزه علمیه قم؛&lt;/big&gt;&#039;&#039;&#039; نهاد آموزش علوم دینی در شهر قم.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>&#039;&#039;&#039;&lt;big&gt;حوزه علمیه قم؛&lt;/big&gt;&#039;&#039;&#039; نهاد آموزش علوم دینی در شهر قم.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker" data-marker="−"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #ffe49c; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حوزه علمیه قم یکی از مهم‌ترین و معتبرترین مراکز علمی و دینی [[شیعه]] در جهان است که در شهر قم، واقع شده است. این حوزه به عنوان قلب تپنده علوم اسلامی و مرکز [[فقه اسلامی|فقه]]، اصول‌فقه، فلسفه اسلامی، [[تفسیر قرآن]]، علوم حدیث و دیگر علوم دینی شناخته می‌شود. سابقه آموزش علوم دینی در شهر [[قم]] به سده‌های نخست تاریخ اسلام برمی‌گردد، اما نقطه عطف آن به دهه آغازین ۱۳۰۰ [[تقویم هجری شمسی|شمسی]] و حضور شیخ عبدالکریم حائری یزدی بازمی‌گردد که با سازمان‌دهی دوباره و گسترش حوزه علمیه قم، آن را به یک مرکز علمی پایدار تبدیل کرد. بسیاری از [[مرجع دینی|مراجع تقلید شیعه]] در دوران معاصر مانند [[سید حسین طباطبایی بروجردی|آیت‌الله بروجردی]]، [[امام خمینی]]، علامه طباطبائی، آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی، در این حوزه تحصیل یا تدریس کرده‌اند. حوزه علمیه قم پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]] <del style="font-weight: bold; text-decoration: none;">در ایران، </del>رونق بیشتری یافت و امروزه ده‌ها هزار طلبه از سراسر ایران در این حوزه، تربیت می‌شوند که در کنار دروس سنتی، دروس جدیدی مانند علوم انسانی، کلام جدید، اقتصاد اسلامی و علوم سیاسی را فرامی‌گیرند. حوزه علمیه قم نقش مهمی در سیاست‌گذاری‌های کلان ایران دارد و بسیاری از شخصیت‌های بلندپایه سیاسی و فرهنگی، دانش‌آموختگان این حوزه هستند. حوزه علمیه قم پذیرای هزاران طلبه از آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکا است که برای تحصیل علوم دینی به این شهر می‌آیند. این استقبال، حوزه علمیه قم را به یک نهاد پویای فکری و فرهنگی در گستره جهانی برای ترویج معارف [[اهل‌بیت]] تبدیل کرده است.</div></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>حوزه علمیه قم یکی از مهم‌ترین و معتبرترین مراکز علمی و دینی [[شیعه]] در جهان است که در شهر قم، واقع شده است. این حوزه به عنوان قلب تپنده علوم اسلامی و مرکز [[فقه اسلامی|فقه]]، اصول‌فقه، فلسفه اسلامی، [[تفسیر قرآن]]، علوم حدیث و دیگر علوم دینی شناخته می‌شود. سابقه آموزش علوم دینی در شهر [[قم]] به سده‌های نخست تاریخ اسلام برمی‌گردد، اما نقطه عطف آن به دهه آغازین ۱۳۰۰ [[تقویم هجری شمسی|شمسی]] و حضور شیخ عبدالکریم حائری یزدی بازمی‌گردد که با سازمان‌دهی دوباره و گسترش حوزه علمیه قم، آن را به یک مرکز علمی پایدار تبدیل کرد. بسیاری از [[مرجع دینی|مراجع تقلید شیعه]] در دوران معاصر مانند [[سید حسین طباطبایی بروجردی|آیت‌الله بروجردی]]، [[امام خمینی]]، علامه طباطبائی، آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی، در این حوزه تحصیل یا تدریس کرده‌اند. حوزه علمیه قم پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی <ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">ایران</ins>]]<ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">، </ins>رونق بیشتری یافت و امروزه ده‌ها هزار طلبه از سراسر ایران در این حوزه، تربیت می‌شوند که در کنار دروس سنتی، دروس جدیدی مانند علوم انسانی، کلام جدید، اقتصاد اسلامی و علوم سیاسی را فرامی‌گیرند. حوزه علمیه قم نقش مهمی در سیاست‌گذاری‌های کلان ایران دارد و بسیاری از شخصیت‌های بلندپایه سیاسی و فرهنگی، دانش‌آموختگان این حوزه هستند. حوزه علمیه قم پذیرای هزاران طلبه از آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکا است که برای تحصیل علوم دینی به این شهر می‌آیند. این استقبال، حوزه علمیه قم را به یک نهاد پویای فکری و فرهنگی در گستره جهانی برای ترویج معارف [[اهل‌بیت]] تبدیل کرده است.</div></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><br></td></tr> <tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==تاریخچه حوزه علمیه قم==</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>==تاریخچه حوزه علمیه قم==</div></td></tr> </table>

سیدعلیرضا سیدموسوی https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87_%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87_%D9%82%D9%85&diff=46643&oldid=prev 2026-05-17T15:30:47Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «&#039;&#039;&#039;&lt;big&gt;حوزه علمیه قم؛&lt;/big&gt;&#039;&#039;&#039; نهاد آموزش علوم دینی در شهر قم. حوزه علمیه قم یکی از مهم‌ترین و معتبرترین مراکز علمی و دینی <a href="/wiki/%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87" title="شیعه">شیعه</a> در جهان است که در شهر قم، واقع شده است. این حوزه به عنوان قلب تپنده علوم اسلامی و مرکز <a href="/wiki/%D9%81%D9%82%D9%87_%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C" title="فقه اسلامی">فقه</a>، اصول‌فقه، فلسفه...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>&#039;&#039;&#039;&lt;big&gt;حوزه علمیه قم؛&lt;/big&gt;&#039;&#039;&#039; نهاد آموزش علوم دینی در شهر قم.<br /> <br /> حوزه علمیه قم یکی از مهم‌ترین و معتبرترین مراکز علمی و دینی [[شیعه]] در جهان است که در شهر قم، واقع شده است. این حوزه به عنوان قلب تپنده علوم اسلامی و مرکز [[فقه اسلامی|فقه]]، اصول‌فقه، فلسفه اسلامی، [[تفسیر قرآن]]، علوم حدیث و دیگر علوم دینی شناخته می‌شود. سابقه آموزش علوم دینی در شهر [[قم]] به سده‌های نخست تاریخ اسلام برمی‌گردد، اما نقطه عطف آن به دهه آغازین ۱۳۰۰ [[تقویم هجری شمسی|شمسی]] و حضور شیخ عبدالکریم حائری یزدی بازمی‌گردد که با سازمان‌دهی دوباره و گسترش حوزه علمیه قم، آن را به یک مرکز علمی پایدار تبدیل کرد. بسیاری از [[مرجع دینی|مراجع تقلید شیعه]] در دوران معاصر مانند [[سید حسین طباطبایی بروجردی|آیت‌الله بروجردی]]، [[امام خمینی]]، علامه طباطبائی، آیت‌الله خامنه‌ای و آیت‌الله جوادی آملی، در این حوزه تحصیل یا تدریس کرده‌اند. حوزه علمیه قم پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]] در ایران، رونق بیشتری یافت و امروزه ده‌ها هزار طلبه از سراسر ایران در این حوزه، تربیت می‌شوند که در کنار دروس سنتی، دروس جدیدی مانند علوم انسانی، کلام جدید، اقتصاد اسلامی و علوم سیاسی را فرامی‌گیرند. حوزه علمیه قم نقش مهمی در سیاست‌گذاری‌های کلان ایران دارد و بسیاری از شخصیت‌های بلندپایه سیاسی و فرهنگی، دانش‌آموختگان این حوزه هستند. حوزه علمیه قم پذیرای هزاران طلبه از آسیا، آفریقا، اروپا و آمریکا است که برای تحصیل علوم دینی به این شهر می‌آیند. این استقبال، حوزه علمیه قم را به یک نهاد پویای فکری و فرهنگی در گستره جهانی برای ترویج معارف [[اهل‌بیت]] تبدیل کرده است.<br /> <br /> ==تاریخچه حوزه علمیه قم==<br /> شهر [[قم]] که از قدیمی‌ترین کانون‌های [[شیعیان]] به‌شمار می‌رود، در زمان ائمه، مرکز مهمی برای معرفی و گسترش مکتب تشیع بود.&lt;ref&gt; [http://ensani.ir/fa/article/305146/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%82%D9%85 آقایی، «علل و چگونگی تأسیس حوزه علمیه قم»، 1391ش، ص15.]&lt;/ref&gt; این مرکزیت در سال 94ق و از زمان ورود اشعریان عرب‌تبار یمنی از شهر کوفه به شهر قم آغاز شد و پیروی از مذهب [[تشیع]] در نیمۀ اول از سده دوم هجری در قم رواج یافت. با تجمع شیعیان، محیط فرهنگی و اجتمـاعی قم برای تبدیل به مرکزی علمی و استقبال از محدثان بزرگ و فقهای نامی آماده شد و جمع قابل توجهی از محدثان، به‌ويژه اشعریان در این شهر اجتماع کردند. پژوهشگران و مورخان بر این باور هستند که پیشینۀ تأسیس حوزۀ علمیه قم به اواخر سده دوم هجری و اوایل سده سوم هجری باز می‌گردد.&lt;ref&gt;[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?ID=100894 زهره کاشانی، «تاریخ حوزه علمیه قم از تأسیس تا سده چهارم (تحلیلی بر زمینه‌ها و عوامل پیدایش و شکوفایی)»، 1388ش، ص72.]&lt;/ref&gt; <br /> <br /> در سده سوم هجری، حضور چندین خاندان دانش‌پرور شیعی در شهر قم، موجب رونق علمی این شهر شده بود، ازجمله: خاندان برقی، حِمْیری، ابراهیم بن هاشم قمی، ابن‌مَتّیل (مُتَّیل) و ابن‌بابویه. حضور پرشمار علویان و سادات در شهر قم و همچنین ارتباط نزدیک قمی‌ها با اهل‌بیت و پیشوایان مذهب شیعه، به‌ویژه در قالب نامه‌نگاری، از دیگر عوامل رونق حوزه علمیه قم به شمار می‌آید. دوران فراز و شکوفایی این حوزه تا قرن ششم هجری ادامه یافت؛ حسن بن حَسّولة بن صالحان قمی، ابوابراهیم بابویی، محمد بن علی نیشابوری و زین‌الدین امیرة بن شرف شاه‌حسینی، از فقیهان قم بودند که در سده ششم هجری به امر فتوا، قضا و تدریس، اشتغال داشتند. نامدارترین فقیه حوزه علمیه قم در این دوره، شیخ صدوق (305-381ق) است. حضرت فاطمه معصومه در رأس علویان قم قرار دارد که در سال 202ق و در پی ولایت‌عهدی امام رضا، از مدینه عازم خراسان شد، اما در شهر قم درگذشت. علی بن جعفر صادق و موسی مبرقع فرزند امام جواد، دیگر علویان نامداری هستند که به شهر قم هجرت کردند.&lt;ref&gt;قمی، تاریخ قم، 1361ش، ص213-228.&lt;/ref&gt; کتابخانه‌های شهر قم در این دوره، انباشته از کتاب‌های گوناگون بود، کرسی‌ها و حلقه‌های درس دایر بود و مدرسه‌های آباد در این شهر، بسیار بود. همچنین در بارگاه فاطمه معصومه نیز علوم دینی تدریس می‌شد و هزینه طلاب و استادان و مدرّسان حوزه علمیه از موقوفات حرم فاطمه معصومه، تأمین می‌شد.&lt;ref&gt;قزوینی، تتمیم أمل الآمل، ۱۴۰۷ق، ص195.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> با هجوم مغول‌ها به قم در سال 621ق، این شهر ویران شد و حوزه قم نیز رو به زوال نهاد. [[صفویه|صفویان]] (880-1114ش) اما با حمایت‌های پایدار خود از علما و مذهب شیعه، موجب رونق [[حوزه علمیه|حوزه‌های علمیه]] شدند. در این دوران، بسیاری از عالمان شیعه، مدتی را در شهر قم سپری می‌کردند. مدرسۀ فیضیه در شهر قم نیز که از بناهای مربوط به عصر [[سلجوقیان]] است و با حملۀ مغول، ویران شده بود، در سال 934ق توسط شاه‌طهماسب صفوی بازسازی شد.&lt;ref&gt;[https://ensani.ir/fa/article/356075/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%88-%D8%AA%D8%AD%D9%84%DB%8C%D9%84-%D9%86%D9%82%D8%B4-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D8%B3%D9%87-%D9%81%DB%8C%D8%B6%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%AC%D8%AF%DB%8C%D8%AF-%D8%AD%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%D9%87 رجایی‌نژاد و فراتی، «بررسی و تحلیل نقش مدرسه فیضیه در تجدید حیات شیعه»، 1394ش، ص56-57].&lt;/ref&gt; در دوران قاجار نیز حوزه علمیه قم، شاهد حضور عالمان نامداری همچون میرزای قمی (۱۱۵۰-۱۲۳۱ق) بود. <br /> <br /> دوره جدید شکوفایی حوزه‌ علمیه قم با هجرت شیخ عبدالکریم حائری (1238-1315ش) به شهر قم آغاز شد. شیخ عبدالکریم حائری در سال 1300ش، از اراک به قم مهاجرت کرد و به احیا و سازماندهی حوزه علمیه قم پرداخت.&lt;ref&gt;رضوی و دیگران، حوزه علمیه: تاریخ، ساختار، کارکرد، 1394ش، ص38-39.&lt;/ref&gt; این واقعه، نقطۀ عطفی در تاریخ حوزۀ علمیه قم دانسته شده است.&lt;ref&gt;[http://ensani.ir/fa/article/305146/%D8%B9%D9%84%D9%84-%D9%88-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%AA%D8%A3%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D8%AD%D9%88%D8%B2%D9%87-%D8%B9%D9%84%D9%85%DB%8C%D9%87-%D9%82%D9%85 آقایی، «علل و چگونگی تأسیس حوزه علمیه قم»، 1391ش، ص17.]&lt;/ref&gt; سپس حوزه علمیه قم با حضور آیت‌الله [[سید حسین طباطبایی بروجردی|سیدحسین طباطبائی بروجردی]] (1254-1340ش) رونق بیشتری یافت. با پیروزی [[انقلاب اسلامی]] به رهبری [[امام خمینی]] (۱۲۸۱-۱۳۶۸ش)، [[حوزه علمیه قم]] به مرکز حوزه‌های علمیه [[شیعه|شیعیان]] در جهان تبدیل شد.&lt;ref&gt;علم‌الهدی، درآمدی بر شناخت حوزه و روحانیت، ۱۳۷۹ش، ص15-27.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==کارکردهای حوزۀ علمیه قم==<br /> حوزۀ علمیه قم، به‌ويژه پس از پیروزی [[انقلاب اسلامی]]، کارکردهای زیر را تأمین کرده‌ است: <br /> *هدایت‌گری و اصلاح امور فردی و اجتماعی مردم بر اساس آموزه‌های اسلام؛&lt;ref&gt;شیرخانی و زارع، تحولات حوزه‌ی علمیه‌ی قم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، 1384ش، ص217.&lt;/ref&gt;<br /> *ارتباط و همکاری با روحانیت کشور؛<br /> *تلاش برای احیاء و تقویت مساجد؛<br /> *حضور مؤثر و فعال در صحنه‌های سرنوشت‌ساز [[انقلاب اسلامی]] و نظام [[جمهوری اسلامی ایران]]؛<br /> *ارتباط با دستگاه‌ها و مراکز آموزش عالی و تلاش برای تحقق پیوند میان حوزه و دانشگاه؛<br /> *اعلام مواضع و تبیین شرایط و مسائل روز کشور برای مردم و ارائه توصیه‌ها و رهنمودهای لازم برای آنان؛<br /> *حمایت از اقشار مستضعف و محروم به‌منظور تحقق [[عدالت اجتماعی]] و حمایت از مظلومان جهان؛&lt;ref&gt;شیرخانی و زارع، تحولات حوزه‌ی علمیه‌ی قم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، 1384ش، صص219-220.&lt;/ref&gt;<br /> *مهم‌تر از همۀ اینها علاوه بر جهل زدایی و جهالت‌زدایی پرورش نایب و ورثه انبیا و امام معصوم در عصر غیبت است؛<br /> *تلاش در جهت تداوم نظام امامت و امت.&lt;ref&gt;[https://manahej.ir/%D8%A8%DB%8C%D8%A7%D9%86%D8%A7%D8%AA-%D8%A2%DB%8C%D8%AA-%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B8%D9%85%DB%8C-%D8%AC%D9%88%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%A2%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%87%D9%85%D8%A7%DB%8C%D8%B4-%D8%AA%D9%81%D8%B3%DB%8C%D8%B1-%D8%AA%D8%B3%D9%86%DB%8C%D9%85/ «بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج.] &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> *آقایی، عبدالرضا، «علل و چگونگی تأسیس حوزه علمیه قم» نشریه رشد آموزش تاریخ، دوره 14، پاییز 1391ش.<br /> *«بیانات آیت‌الله العظمی جوادی آملی در همایش تفسیر تسنیم»، وب‌سایت مناهج، تاریخ درج مطلب: 7 اسفند1403ش.<br /> *رجایی‌نژاد، محمد و فراتی، عبدالوهاب، «بررسی و تحلیل نقش مدرسه فیضیه در تجدید حیات شیعه»، مجله ژرفاپژوه، شماره 4 و 5، تابستان و پاییز 1394ش.<br /> *رضوی، سید عباس و دیگران، حوزه علمیه: تاریخ، ساختار، کارکرد، تهران، کتاب مرجع، 1394ش.<br /> *زهره کاشانی، علی‌اکبر، «تاریخ حوزه علمیه قم از تأسیس تا سده چهارم (تحلیلی بر زمینه‌ها و عوامل پیدایش شکوفایی)»، دو فصلنامه تربیت اسلامی، س4، ش8، بهار و تابستان 1388ش.<br /> *شیرخانی، علی و عباس زارع، تحولات حوزه‌ی علمیه‌ی قم پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1384ش.<br /> *علم‌الهدی، منصور، درآمدی بر شناخت حوزه و روحانیت، قم، نصایح، ۱۳۷۹ش.<br /> *قزوینی، عبدالنبی، تتمیم أمل الآمل، قم، چاپ احمد حسینی، ۱۴۰۷ق.<br /> *قمی، حسن بن محمد، تاریخ قم، تهران، توس، 1361ش.</div>

حمید گلزار