حوض - تاریخچهٔ نسخه‌ها

امان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۰۷

2026-05-09T14:07:06Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۳۷
خط ۱:		خط ۱:
	<big>'''حوض'''</big>؛ گودالی دست‌ساز در زمین جهت نگهداری آب.		<big>'''حوض'''</big>؛ گودالی دست‌ساز در زمین جهت نگهداری آب.

	حوض، در زبان عربی به مکان جمع‌شدن آب گفته می‌شود.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل واژه حوض.</ref> در زبان فارسی نیز به جایی که برای جمع‌آوری آب ساخته شده، حوض می‌گویند.<ref>شرتونی، اقرب الموارد، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۲۴۵.</ref> همچنین به ظرف مدور برنجی که کاهنان در آن دست‌ها را می‌شستند حوض می‌گفتند.<ref>هاکس، قاموس کتاب مقدس، ۱۹۲۸م، ص۳۳۶.</ref>		حوض، در زبان عربی به مکان جمع‌شدن [[آب]] گفته می‌شود.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل واژه حوض.</ref> در زبان فارسی نیز به جایی که برای جمع‌آوری آب ساخته شده، حوض می‌گویند.<ref>شرتونی، اقرب الموارد، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۲۴۵.</ref> همچنین به ظرف مدور برنجی که کاهنان در آن دست‌ها را می‌شستند حوض می‌گفتند.<ref>هاکس، قاموس کتاب مقدس، ۱۹۲۸م، ص۳۳۶.</ref>
	==پیشینه==		==پیشینه==
	در آثار به‌جای مانده از خانه‌های تپه‌یحیی در کرمان (هزارة ۵ قبل از میلاد)،<ref>ادیب‌زاده، آثار خانه در ایران از نوسنگی تا ساسانی به روایت گنجینۀ خاک، ۱۳۸۴ش، ص۹۷-۹۸و۱۲۲.</ref> هفت‌تپة خوزستان (هزارة ۲ قبل از میلاد)<ref>نگهبان، حفاری هفت‌تپۀ دشت خوزستان، ۱۳۷۲ش، ص۹۳.</ref> و قدیمی‌ترین فرش با نقش «حوضی» یا «ترنج-ترنج» در پازیریک، پیشینه کهن حوض در فرهنگ ایرانیان کاملا آشکار است.<ref>پرهام، دست‌بافت‌های عشایری و روستایی فارس، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۸۱.</ref> ایرانیان در دوران باستان با توجه کامل به اهمیت و ارزش آب در زندگی، ستایش‌گاه‌های بزرگی برای ایزد نگهبان آب، برپا کرده بودند.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۳.</ref> در گذشته از حوض در مراسم‌های مذهبی و آداب تطهیر نیز استفاده می‌شد. در نقش‌برجستة کورانگون (در استان فارس)، حوضی جهت غسل تعمید زائران وجود داشت.<ref>گروپ، «مراسم تطهیر مذهبی ایلامی»، ۱۳۷۲ش، ص۴-۵.</ref> در ورودی معابد مهری (مهرابه‌ها) حوضچه‌ای<ref>حیدری، «آثار آیین میترا در ایران»، ۱۳۸۰ش، ج۴، ص۷۵-۷۶.</ref> جهت شستشوی پا وجود داشت که به آن «پادیاو یا پادیاب» می‌گفتند. پادیاو پس از اسلام به وضوخانه<ref>پیرنیا، «ارمغان‌های ایران به جهان معماری، پادیاو»، ۱۳۵۳ش، ص۲۷-۲۸.</ref> و در شهرهای پیرامون کویر به گودال باغچه و حوض‌خانه‌های زیرزمینی تبدیل شد.<ref>پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، ۱۳۷۱ش، ص۳۲۰.</ref>		در آثار به‌جای مانده از خانه‌های تپه‌یحیی در کرمان (هزارة ۵ قبل از میلاد)،<ref>ادیب‌زاده، آثار خانه در ایران از نوسنگی تا ساسانی به روایت گنجینۀ خاک، ۱۳۸۴ش، ص۹۷-۹۸و۱۲۲.</ref> هفت‌تپة خوزستان (هزارة ۲ قبل از میلاد)<ref>نگهبان، حفاری هفت‌تپۀ دشت خوزستان، ۱۳۷۲ش، ص۹۳.</ref> و قدیمی‌ترین فرش با نقش «حوضی» یا «ترنج-ترنج» در پازیریک، پیشینه کهن حوض در فرهنگ ایرانیان کاملا آشکار است.<ref>پرهام، دست‌بافت‌های عشایری و روستایی فارس، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۸۱.</ref> ایرانیان در دوران باستان با توجه کامل به اهمیت و ارزش آب در زندگی، ستایش‌گاه‌های بزرگی برای ایزد نگهبان آب، برپا کرده بودند.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۳.</ref> در گذشته از حوض در مراسم‌های مذهبی و آداب تطهیر نیز استفاده می‌شد. در نقش‌برجستة کورانگون (در استان فارس)، حوضی جهت غسل تعمید زائران وجود داشت.<ref>گروپ، «مراسم تطهیر مذهبی ایلامی»، ۱۳۷۲ش، ص۴-۵.</ref> در ورودی معابد مهری (مهرابه‌ها) حوضچه‌ای<ref>حیدری، «آثار آیین میترا در ایران»، ۱۳۸۰ش، ج۴، ص۷۵-۷۶.</ref> جهت شستشوی پا وجود داشت که به آن «پادیاو یا پادیاب» می‌گفتند. پادیاو پس از اسلام به وضوخانه<ref>پیرنیا، «ارمغان‌های ایران به جهان معماری، پادیاو»، ۱۳۵۳ش، ص۲۷-۲۸.</ref> و در شهرهای پیرامون کویر به گودال باغچه و حوض‌خانه‌های زیرزمینی تبدیل شد.<ref>پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، ۱۳۷۱ش، ص۳۲۰.</ref>

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «'''حوض'''؛ گودالی دست‌ساز در زمین جهت نگهداری آب. حوض، در زبان عربی به مکان جمع‌شدن آب گفته می‌شود.ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل واژه حوض. در زبان فارسی نیز به جایی که برای جمع‌آوری آب ساخته شده، حوض می‌گویند.شرتونی، اقرب الموار...» ایجاد کرد

2026-04-28T12:40:12Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''حوض'''</big>؛ گودالی دست‌ساز در زمین جهت نگهداری آب. حوض، در زبان عربی به مکان جمع‌شدن آب گفته می‌شود.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل واژه حوض.</ref> در زبان فارسی نیز به جایی که برای جمع‌آوری آب ساخته شده، حوض می‌گویند.<ref>شرتونی، اقرب الموار...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''حوض'''</big>؛ گودالی دست‌ساز در زمین جهت نگهداری آب.

حوض، در زبان عربی به مکان جمع‌شدن آب گفته می‌شود.<ref>ابن‌منظور، لسان العرب، ذیل واژه حوض.</ref> در زبان فارسی نیز به جایی که برای جمع‌آوری آب ساخته شده، حوض می‌گویند.<ref>شرتونی، اقرب الموارد، ۱۹۹۲م، ج۱، ص۲۴۵.</ref> همچنین به ظرف مدور برنجی که کاهنان در آن دست‌ها را می‌شستند حوض می‌گفتند.<ref>هاکس، قاموس کتاب مقدس، ۱۹۲۸م، ص۳۳۶.</ref>
==پیشینه==
در آثار به‌جای مانده از خانه‌های تپه‌یحیی در کرمان (هزارة ۵ قبل از میلاد)،<ref>ادیب‌زاده، آثار خانه در ایران از نوسنگی تا ساسانی به روایت گنجینۀ خاک، ۱۳۸۴ش، ص۹۷-۹۸و۱۲۲.</ref> هفت‌تپة خوزستان (هزارة ۲ قبل از میلاد)<ref>نگهبان، حفاری هفت‌تپۀ دشت خوزستان، ۱۳۷۲ش، ص۹۳.</ref> و قدیمی‌ترین فرش با نقش «حوضی» یا «ترنج-ترنج» در پازیریک، پیشینه کهن حوض در فرهنگ ایرانیان کاملا آشکار است.<ref>پرهام، دست‌بافت‌های عشایری و روستایی فارس، ۱۳۶۴ش، ج۱، ص۲۸۱.</ref> ایرانیان در دوران باستان با توجه کامل به اهمیت و ارزش آب در زندگی، ستایش‌گاه‌های بزرگی برای ایزد نگهبان آب، برپا کرده بودند.<ref>ورجاوند، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، ۱۳۵۷ش، ص۳.</ref> در گذشته از حوض در مراسم‌های مذهبی و آداب تطهیر نیز استفاده می‌شد. در نقش‌برجستة کورانگون (در استان فارس)، حوضی جهت غسل تعمید زائران وجود داشت.<ref>گروپ، «مراسم تطهیر مذهبی ایلامی»، ۱۳۷۲ش، ص۴-۵.</ref> در ورودی معابد مهری (مهرابه‌ها) حوضچه‌ای<ref>حیدری، «آثار آیین میترا در ایران»، ۱۳۸۰ش، ج۴، ص۷۵-۷۶.</ref> جهت شستشوی پا وجود داشت که به آن «پادیاو یا پادیاب» می‌گفتند. پادیاو پس از اسلام به وضوخانه<ref>پیرنیا، «ارمغان‌های ایران به جهان معماری، پادیاو»، ۱۳۵۳ش، ص۲۷-۲۸.</ref> و در شهرهای پیرامون کویر به گودال باغچه و حوض‌خانه‌های زیرزمینی تبدیل شد.<ref>پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، ۱۳۷۱ش، ص۳۲۰.</ref>
باستان‌شناسان معتقدند در بنای پاسارگاد (اولین پایتخت هخامنشیان) آب‌نما و حوض وجود داشته است.<ref>پارسا، ایران هنر و معماری، ۱۳۸۴ش، ص۳۵؛ مصطفوی، اقلیم پارس، ۱۳۷۵ش، ص۱۳.</ref> در بیشابور (پایتخت شاپور اول) پرستشگاه‌هایی در اطراف آب‌گیر سنگی ساخته شده بود.<ref>پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، ۱۳۷۱ش، ص۳۲۱.</ref> در میان آثار برجای مانده از سده‌های اخیر نیز حوض کشکولی‌شکل در حمام گنجعلی‌خان کرمان (سدة ۱۱ق)، نشان‌گر کاربری حوض در حمام‌های قدیمی است.<ref>گنج‌نامه (فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران)، ۱۳۸۳ش، ج۱۸، ص۱۱۲.</ref> همچنین چاله‌حوض‌هایی در کنار گرم‌خانة حمام وجود داشته که آب سرد آن، مناسب تفریح و شنای تابستانی بود.<ref>گنج‌نامه (فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران)، ۱۳۸۳ش، ج۱۸، ص۱۱۴؛ پیرنیا، آشنایی با معماری اسلامی ایران، ۱۳۷۱ش، ص۱۹۹.</ref> این چاله‌حوض‌ها، محلی برای تأمین آب در زمان کم‌آبی نیز بوده است.<ref>شهری، طهران قدیم، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۴۸۲.</ref>
استفاده از حوض
در گذشته از حوض در مدارس،<ref>مولوی، آثار باستانی خراسان، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۴۶۴.</ref> سقاخانه‌ها،<ref>نجم، گنجینه‌های قدس، ۱۳۷۱ش، ص۳۲۲و۳۲۴.</ref> خانقاه‌ها،<ref>ابن‌بطوطه، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ج۱، ص۹۱.</ref> بیمارستان‌ها،<ref>مقریزی، الخطط، ۱۳۲۶ق، ج۴، ص۲۶۱.</ref> تکیه‌ها، کاروان‌سراها و رباط‌ها (نوعی بنا با کارکردهای نظامی)،<ref>پیرنیا راه و رباط، ۱۳۵۰ش، ص۱۲۲و۱۲۶؛ بورکهارت، هنر اسلامی زبان و بیان، ۱۳۶۵ش، ص۱۹۷، تصویرهای ۱۷۱و۱۸۲و۲۰۳.</ref> مسجدها ،<ref>ابن‌بطوطه، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ج۱، ص۱۱۷.</ref> چهارسوق‌های بازارها<ref>معماریان، آشنایی با معماری مسکونی ایرانی، ۱۳۷۵ش، ص۱۵۴.</ref> و جهت عرق‌گیری گیاهان استفاده می‌شد.<ref>حمیدی، «عرق‌گیری از گیاهان معطر و دارویی در منطقۀ فارس»، ۱۳۷۲ش، ص۸۵؛ همایونی، فرهنگ، فرهنگ مردم سروستان، ۱۳۷۱ش، ص۲۴۶.</ref>
حوض در خانه‌های سنتی، علاوه بر تأمین زیبایی، موجب کاهش گرمای هوا و تأمین رطوبت در تابستان بوده و برای شست‌وشو و آبیاری نیز به‌کار می‌رفته است.<ref>طوفان، «بازشناسی نقش آب در حیاط خانه‌های سنتی ایران»، ۱۳۸۵ش، ص۷۷-۷۸.</ref> مردمان یزد با ساختن حوض در زیر بادگیرها، منظره‌ای دل‌انگیز در خانه‌ فراهم کرده و از هوای خنک فراهم شده توسط حوض برای نگهداری از مواد غذایی و سرمایش در تابستان بهره می‌بردند.<ref>شریعت‌زاده، ،«نقش بادگیر در ناحیۀ جنوبی دشت کویر»، ۱۳۷۴ش، ص۲۲۲.</ref>
==آب‌حوض‌کش==
یکی از مشکلات استفاده از حوض، جمع‌شدن سریع لجن در آن بود و باید حوض تخلیه و تمیز می‌شد.<ref>عباسی، آبنامۀ تهران، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۱.</ref> این کار برعهدة برخی کارگران دوره‌گرد به نام «آب حوضی» بود.<ref>نجفی‌منش، «نوروز در راه است، باید خانه را تکان داد»، ۱۳۸۸ش، ص۷.</ref> هر محله‌ای یک آب‌حوض‌کش داشت و اهل محل برای عوض کردن آب حوض و آب‌انبار به او مراجعه می‌کردند. دستمزد او بر اساس عمق آب و طول و عرض حوض تعیین می‌شد.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۶۹ش، ج۶، ص۸۱.</ref> او لجن‌ها را با سطل جمع کرده و در چاه خانه یا در کوچه می‌ریخت.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، ۱۳۶۹ش، ج۶، ص۸۰.</ref> آب‌حوض‌کش‌ها معمولأ در کوچه‌ها فریاد می‌زدند :آب حوضیه، آب حوض می‌کشیم. این آوازها سبب انتشار تصنیف معروف به «آب‌حوضی اومده» شد که تا مدت‌ها بر سر زبان مردم جاری بود.<ref>عباسی، آبنامۀ تهران، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۱-۱۲۲.</ref>
==نمایش روحوضی==
در دوران قاجار، که بسیاری از خانه‌ها حوضی در میانه حیاط داشتند، در مراسم عروسی و شادی، روی حوض را با تخته‌هایی پوشانده و روی آن فرش پهن می‌کردند تا مطربان و بازیگران دوره‌گرد روی آن نمایش اجرا کنند. به‌تدریج شیوه‌ای از هنرهای نمایشی در ایران با نام «تخت‌حوضی» شکل گرفت.<ref>انصاری، نمایش روحوضی، ۱۳۸۷ش، ص۴۹-۵۰.</ref> در نمایش روحوضی انواع رقص‌های سنتی<ref>احمدی، کهنه‌های همیشه نو (ترانه‌های تخت‌حوضی)، ۱۳۸۰ش، ص۲۰۱.</ref> و ترانه‌هایی مانند عمو سبزی‌فروش اجرا می‌شد.<ref>احمدی، کهنه‌های همیشه نو (ترانه‌های تخت‌حوضی)، ۱۳۸۰ش، سراسر اثر.</ref> ظاهر آب‌حوضی‌ها نیز سبب پیدایش تیپ آب‌حوضی در نمایش‌های روحوضی شد. آب‌حوضی‌ها در نمایش، اغلب لباس‌های مندرس، کلاه نمدی یا کلاه نیم‌دار طرح پهلوی و پاچه‌های بالا زده داشتند.<ref>عباسی، آبنامۀ تهران، ۱۳۸۷ش، ص۱۲۱-۱۲۲.</ref>
==حوض در ادبیات فارسی==
کلیدواژة حوض در اشعار فارسی نیز دیده می‌شود. مولانا در اشعار خود از حوض به‌عنوان‌ نماد پاکی و قلب و از تمثیل حوض و لوله برای ترسیم رابطة حکومت و مردم استفاده کرده است. حاکمان مانند حوض هستند که به لوله‌ها (مردم) راه یافته‌اند. این تشبیه را پیش از مولانا امام علی و برخی صوفیان نیز بیان کرده‌اند.<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh136 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش ۱۳۶، ابیات ۷ و ۸، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| شه چو حوضی دان حشم چون لوله‌ها | آب از لوله روان در گوله‌ها }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| چونک آب جمله از حوضیست پاک | هر یکی آبی دهد خوش ذوقناک }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
ترکیب حوض آب و حوض ماهی برای برج حوت و آسمان در بیتی از اشعار نظامی دیده می‌شود.<ref>[https://ganjoor.net/nezami/5ganj/sharafname/sh34 نظامی، خمسه، اسکندرنامه، شرف‌نامه، بخش ۳۴، بیت ۱۱، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| برون رفت از چاه دلو آفتاب | به ماهی گرفتن سوی حوض آب }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
از واژة حوض در مثل‌های فارسی نیز استفاده شده است. «حوضی که آب ندارد ماهی‌ (قورباغه) نمی‌خواهد»<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۸۴۴.</ref> یا «حوض یک وجبی قورباغه نمی‌خواهد» کنایه از پرداختن به فرع به‌جای اصل مطلب، نداشتن امکانات و انجام کار بیهوده.<ref>امینی، فرهنگ عوام، ۱۳۵۰ش، ص۳۰۹.</ref> «حوض که پر شد سر می‌رود» کنایه از نقصان‌پذیری. «حوض سوراخ با کوزة آب پر نمی‌شود» کنایه از ترمیم‌ناپذیری. «حوض نساخته قورباغه‌اش پیدا شد» کنایه از منفعت‌طلبی.<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۸۴۴.</ref> مردم خوانسار برای بیان احتیاط می‌گویند: خانة آدم مست که رفتید، کنار حوض آن‌جا نروید.<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۸۵۸.</ref> مردم لار برای بیان شکایت از روزگار می‌گویند: آب روی حوض پُر می‌رود.<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۱۷۷.</ref> «زیرآب کسی را زدن» به این واقعیت اشاره دارد که در گذشته که آب لوله‌کشی وجود نداشت، در انتهای حوض آب، زیرآب وجود داشت که به چاه خانه راه داشت. فردی که درون حوض می‌رفت آن را باز می‌کرد تا لجن‌ها از زیرآب به چاه روند و آب پاکیزه شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/زیرآب دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه زیرآب؛] جمال‌زاده، فرهنگ لغات عامیانه، ۱۳۴۱ش، ص۱۹۰.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ابن‌بطوطه، سفرنامه، ترجمۀ محمدعلی موحد، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۸ش.
* ابن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دار صادر، ۱۴۱۴ق.
* احمدی، مرتضى، کهنه‌های همیشه نو (ترانه‌های تخت‌حوضی)، تهران، ققنوس، ۱۳۸۰ش.
* ادیب‌زاده، بهمن و دیگران، آثار خانه در ایران از نوسنگی تا ساسانی به روایت گنجینۀ خاک، تهران، شرکت عمران و بهسازی شهری ایران، ۱۳۸۴ش.
* امینی، امیرقلی، فرهنگ عوام، اصفهان، دانشگاه اصفهان، ۱۳۵۰ش.
* انصاری، محمدباقر، نمایش روحوضی، تهران، سوره مهر، ۱۳۸۷ش.
* بورکهارت، تیتوس، هنر اسلامی زبان و بیان، به‌ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، تهران، سروش، ۱۳۶۵ش.
* پارسا، بهمن و یزدان‌ستا، ماه‌وش، ایران هنر و معماری، تهران، مؤلف، ۱۳۸۴ش.
* پرهام، سیروس، دست‌بافت‌های عشایری و روستایی فارس، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۶۴ش.
* پیرنیا، محمدکریم، آشنایی با معماری اسلامی ایران، به‌تحقیق غلام‌حسین معماریان، تهران، سروش، ۱۳۷۱ش.
* پیرنیا، محمدکریم، «ارمغان‌های ایران به جهان معماری، پادیاو»، هنر و مردم، تهران، س۱۲، شماره ۱۳۹، ۱۳۵۳ش.
* پیرنیا، محمدکریم و افسر، کرامت‌الله، راه و رباط، تهران، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی ایران، ۱۳۵۰ش.
* جمال‌زاده، محمدعلی، فرهنگ لغات عامیانه، تهران، فرهنگ ایران زمین، ۱۳۴۱ش.
* حیدری، احمد، «آثار آیین میترا در ایران»، مجموعه‌مقالات دومین کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، به‌تحقیق باقر آیت‌الله‌زادۀ شیرازی، تهران، ۱۳۸۰ش.
* حمیدی، علی‌اکبر، «عرق‌گیری از گیاهان معطر و دارویی در منطقۀ فارس»، میراث فرهنگی، تهران، شماره ۱۰-۱۱، ۱۳۷۲ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱مرداد ۱۴۰۱ش.
* ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
* شاملو، احمد، کتاب کوچه، تهران، مازیار، ۱۳۵۷ش.
* شرتونی، سعید، اقرب الموارد، بیروت، مکتبه لبنان، ۱۹۹۲م.
* شریعت‌زاده، علی‌اصغر،«نقش بادگیر در ناحیۀ جنوبی دشت کویر»، مجموعه‌ مقالات کنگرۀ تاریخ معماری و شهرسازی ایران، تهران، ۱۳۷۴ش.
* شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی تهران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، چ۲، ۱۳۶۹ش.
* شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
* طوفان، سحر، «بازشناسی نقش آب در حیاط خانه‌های سنتی ایران»، باغ نظر، تهران، س۳، شماره ۶، ۱۳۸۵ش.
* عباسی، اسماعیل، آبنامۀ تهران، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۷ش.
* عمید، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱مرداد ۱۴۰۱ش.
* گروپ، گ.، «مراسم تطهیر مذهبی ایلامی»، به‌ترجمۀ محمدرحیم صراف، میراث فرهنگی، تهـران، شماره ۸-۹، ۱۳۷۲ش.
* گنج‌نامه (فرهنگ آثار معماری اسلامی ایران)، به‌تحقیق کامبیز حاجی‌قاسمی، تهران، روزنه، ۱۳۸۳ش.
* ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، به‌ترجمۀ مهدی روشن‌ضمیر، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۳۵۷ش.
* مصطفوی، محمدتقی، اقلیم پارس، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
* مقریزی، احمد، الخطط، قاهره، [بی‌نا]، ۱۳۲۶ق.
* معماریان، غلام‌حسین، آشنایی با معماری مسکونی ایرانی، تهران، دانشگاه علم و صنعت ایران، ۱۳۷۵ش.
* مولانا، مثنوی معنوی، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱مرداد ۱۴۰۱ش.
* مولوی، عبدالحمید، آثار باستانی خراسان، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۸۲ش.
* نجفی‌منش، تکتم، «نوروز در راه است، باید خانه را تکان داد»، وطن‌ امروز، تهران، شماره ۳۶۳، ۱۳۸۸ش.
* نجم، رائف یوسف و دیگران، گنجینه‌های قدس، به‌ترجمۀ صدیقه وسمقی، تهران، امیرکبیر، ۱۳۷۱ش.
* نظامی، خمسه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱مرداد ۱۴۰۱ش.
* نگهبان، عزت‌الله، حفاری هفت‌تپۀ دشت خوزستان، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۲ش.
* ورجاوند، پرویز، «نقش و اهمیت برکه‌ها و آب‌انبارها در بافت شهرهای ایران»، هنر و مردم، تهران، س۱۴، شماره ۱۶۸، ۱۳۵۷ش.
* هاکس، جیمز، قاموس کتاب مقدس، بیروت، مطبعه آمریکانی، ۱۹۲۸م.
* همایونی، صادق، فرهنگ مردم سروستان، مشهد، به‌نشر، چ۲، ۱۳۷۱ش.