حکومت‌های شیعه در ایران - تاریخچهٔ نسخه‌ها

سعید مقدم: /* پهلوی */

2026-05-24T07:42:43Z

پهلوی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۳ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۱۲
خط ۱۹۷:		خط ۱۹۷:
	در [[دوره پهلوی\|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران\|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>		در [[دوره پهلوی\|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران\|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>

	~~حکومت پهلوی نقطه عطفی~~ در ~~تاریخ جدایی سرزمین‌های ایران محسوب می‌شود، زیرا~~ برخلاف ~~دوره~~ قاجار که خاک کشور در نتیجه ~~جنگ~~ از دست می‌رفت، ~~در این دوران~~ مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر [[جزیره آریانا\|آریاینا]] و [[جزیره زرکوه\|زرکوه]] به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.]</ref>		در دورهٔ پهلوی، برخلاف دورهٔ قاجار که بخش‌هایی از خاک کشور در نتیجه جنگ‌ها از دست می‌رفت، برخی مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر [[جزیره آریانا\|آریاینا]] و [[جزیره زرکوه\|زرکوه]] به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.]</ref>

	== جمهوری اسلامی ==		== جمهوری اسلامی ==

رضا عسکری: /* پهلوی */

2026-05-14T12:27:15Z

پهلوی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۴ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۵۷
خط ۱۹۷:		خط ۱۹۷:
	در [[دوره پهلوی\|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران\|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>		در [[دوره پهلوی\|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران\|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>

	حکومت پهلوی نقطه عطفی در تاریخ جدایی سرزمین‌های ایران محسوب می‌شود، زیرا برخلاف دوره قاجار که خاک کشور در نتیجه جنگ از دست می‌رفت، در این دوران مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر ~~آریایی~~ و [[جزیره زرکوه\|زرکوه]] به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.]</ref>		حکومت پهلوی نقطه عطفی در تاریخ جدایی سرزمین‌های ایران محسوب می‌شود، زیرا برخلاف دوره قاجار که خاک کشور در نتیجه جنگ از دست می‌رفت، در این دوران مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر [[جزیره آریانا\|آریاینا]] و [[جزیره زرکوه\|زرکوه]] به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.]</ref>

	== جمهوری اسلامی ==		== جمهوری اسلامی ==

سیدعلیرضا سیدموسوی: /* پهلوی */

2026-05-11T20:17:24Z

پهلوی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۱ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۲۳:۴۷
خط ۱۹۵:		خط ۱۹۵:
	== پهلوی ==		== پهلوی ==
	[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۵.jpg\|جایگزین=مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی\|بندانگشتی\|مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی]]		[[پرونده:حکومت‌های شیعه در ایران۱۵.jpg\|جایگزین=مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی\|بندانگشتی\|مناطق جدا شده ایران در دوره پهلوی]]
	در [[دوره پهلوی\|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ~~ولایت فقیه\|نظریهٔ~~ ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران\|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>		در [[دوره پهلوی\|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران\|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>

	حکومت پهلوی نقطه عطفی در تاریخ جدایی سرزمین‌های ایران محسوب می‌شود، زیرا برخلاف دوره قاجار که خاک کشور در نتیجه جنگ از دست می‌رفت، در این دوران مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر آریایی و زرکوه به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.]</ref>		حکومت پهلوی نقطه عطفی در تاریخ جدایی سرزمین‌های ایران محسوب می‌شود، زیرا برخلاف دوره قاجار که خاک کشور در نتیجه جنگ از دست می‌رفت، در این دوران مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر آریایی و [[جزیره زرکوه\|زرکوه]] به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.]</ref>

	== جمهوری اسلامی ==		== جمهوری اسلامی ==

علیرضا محمددوست در ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۳۸

2026-05-06T08:38:41Z

نمایش تغییرات

سعید مقدم: /* پهلوی */

2026-05-06T06:39:42Z

پهلوی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۶ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۰۹
خط ۱۷۵:		خط ۱۷۵:

	== قاجاریه ==		== قاجاریه ==
	حکومت قاجار می‌کوشید تا خود را به آموزه‌های مذهب شیعه، پایبند نشان دهد، اما در این دوره علمای شیعه، نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی محدودی داشتند. با وجود این، سازمان روحانیت بر پایهٔ نظام مرجعیت شکل گرفت و علما و مدارس علمیه از منابع مستقل مالی مانند وجوه شرعی برخوردار بودند.<ref>افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.</ref> در بخش دوم دورهٔ قاجار، علمای شیعه به‌عنوان یک نیروی مؤثر سیاسی-اجتماعی، نقش‌‌آفرینی کردند.		حکومت قاجار (۱۱۷۴ تا ۱۳۰۴ش)، می‌کوشید تا خود را به آموزه‌های مذهب شیعه، پایبند نشان دهد، اما در این دوره علمای شیعه، نقش‌آفرینی سیاسی و اجتماعی محدودی داشتند. با وجود این، سازمان روحانیت بر پایهٔ نظام مرجعیت شکل گرفت و علما و مدارس علمیه از منابع مستقل مالی مانند وجوه شرعی برخوردار بودند.<ref>افشارکهن، «پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران»، ۱۳۹۵ش، ص۸.</ref> در بخش دوم دورهٔ قاجار، علمای شیعه به‌عنوان یک نیروی مؤثر سیاسی-اجتماعی، نقش‌‌آفرینی کردند.

	* '''جنبش تحریم تنباکو''' (۱۲۷۰ش): علما به رهبری میرزای شیرازی مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلستان بسیج و حکومت قاجار را مجبور به عقب‌نشینی کردند.		* '''جنبش تحریم تنباکو''' (۱۲۷۰ش): علما به رهبری میرزای شیرازی مردم را علیه قرارداد تنباکو با انگلستان بسیج و حکومت قاجار را مجبور به عقب‌نشینی کردند.
	* '''جنبش مشروطه''' (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد صحنه شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.]</ref>		* '''جنبش مشروطه''' (۱۲۸۵ش): بخشی از علما در کنار روشنفکران وارد صحنه شدند و نقش رهبری را در اعتراضات علیه سلطنت مطلقه ایفا کردند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۶۹.]</ref>
			در دوره قاجار، ایران بخش اعظم خاک خود را عمدتاً در نتیجه جنگ‌های روسیه و فشار بریتانیا از دست داد. فتحعلی‌شاه قاجار در دو عهدنامه گلستان و ترکمانچای، حدود ۲۵۰ هزار کیلومتر مربع شامل هفده ولایت قفقاز را به روسیه واگذار کرد. سپس ناصرالدین‌شاه طی قراردادهایی چون پاریس که منجر به جدا شدن هرات و بخش‌هایی از افغانستان شد، و همچنین معاهدات گلداسمیت، ارزروم دوم و آخال، بخش‌های دیگری از بلوچستان، کردستان و شمال خراسان را از دست داد. در مجموع، قاجاریه حدود ۳ میلیون و ۵۰۰ هزار کیلومتر مربع (معادل دو سوم کشور) را از دست داد.<ref>[https://www.khabaronline.ir/photo/1690385/%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%DA%86%DA%AF%D9%88%D9%86%D9%87-%D8%AF%D9%88-%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D8%A7-%D8%A8%D9%87-%D8%A8%D8%A7%D8%AF-%D8%AF%D8%A7%D8%AF «قاجاریه چگونه دو سوم ایران را به باد داد؟»، خبرگزاری تحلیلی خبر آنلاین.]</ref>

	== پهلوی ==		== پهلوی ==
	در [[دوره پهلوی\|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه\|نظریهٔ ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران\|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>		در [[دوره پهلوی\|دورهٔ پهلوی]] (۱۳۰۴–۱۳۵۷ش)، رابطهٔ دین و دولت به‌کلی دگرگون شد. [[رضاشاه]] و پس از او [[محمدرضا پهلوی]] که خود را پای‌بند به مذهب شیعه اثنی‌عشری می‌خواندند، سیاست [[سکولاریسم]] را در پیش گرفتند و به مبارزهٔ شدید با برخی آموزه‌های مذهبی و دینی پرداختند. در این دوره، حکومت از نهاد دین و مذهب فاصله گرفت و رابطهٔ دین و دولت به تقابل و تضاد نسبی انجامید. نقطهٔ عطف این تقابل، ظهور [[سید روح‌الله خمینی]] در سال ۱۳۴۱ش بود. او [[نظریه ولایت فقیه\|نظریهٔ ولایت فقیه]] را مطرح کرد که بر اساس آن، روحانیون نه‌تنها حق، بلکه تکلیف دارند که وارد سیاست شوند و حکومت تشکیل دهند. این اندیشه، رویکرد سکولاریستی حاکم را شکست داد و زمینه را برای [[انقلاب اسلامی ایران\|انقلاب اسلامی]] فراهم کرد.<ref name=":0">[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۲۷۲.]</ref>

			حکومت پهلوی نقطه عطفی در تاریخ جدایی سرزمین‌های ایران محسوب می‌شود، زیرا برخلاف دوره قاجار که خاک کشور در نتیجه جنگ از دست می‌رفت، در این دوران مناطق راهبردی بدون هیچ درگیری نظامی و صرفاً با امضای قراردادهای صلح‌آمیز واگذار شد. در این دوره، دست‌کم ۹ منطقه راهبردی از ایران جدا شد، از جمله آرارات و قره‌سو به ترکیه، دشت ناامید به افغانستان، اروندرود و مناطق نفتی غرب به عراق، مناطق جنوب اترک و قصبه فیروزه به شوروی، و همچنین بحرین که با نظارت سازمان ملل استقلال یافت. در خلیج فارس نیز جزایر آریایی و زرکوه به‌دلیل عدم اعمال حاکمیت توسط پهلوی، به اشغال امارات درآمد. این واگذاری‌ها بدون درگیری نظامی و با هدف کسب مشروعیت بین‌المللی و جلب حمایت قدرت‌های خارجی انجام شد.<ref>[https://newspaper.hamshahrionline.ir/oYDvY «جداشدن 9تکه از خاک ایران در دوره پهلوی‌ها»، وب‌سایت روزنامه همشهری.]</ref>

	== جمهوری اسلامی ==		== جمهوری اسلامی ==

سعید مقدم: /* جمهوری اسلامی */

2026-05-05T14:03:48Z

جمهوری اسلامی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۵ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۳۳
خط ۱۸۴:		خط ۱۸۴:

	== جمهوری اسلامی ==		== جمهوری اسلامی ==
	با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، بار دیگر آموزه‌های شیعی سرلوحه حکومت قرار گرفت و مردم ایران با مشارکت در همه‌پرسی مربوط به ساختار حکومتی ایران در فروردین ۱۳۵۸ش، به نظام جمهوری اسلامی رأی دادند.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref> در [[نظام جمهوری اسلامی ایران\|نظام جمهوری اسلامی]]، نظریهٔ ولایت فقیه به‌عنوان مبنای حکومت‌داری به‌رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی از جمله رهبری نظام، ریاست‌جمهوری، قوای سه‌گانه شامل مجریه، مقننه و قضائیه، [[مجلس خبرگان]]، [[شورای نگهبان]] و [[مجلس شورای اسلامی]] و قوانین اساسی نافذ ~~گردید~~<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴–۹۸.</ref> و حضور [[دین]] در تمام عرصه‌های اجتماعی، رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص272-279.]</ref>		با پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ش، بار دیگر آموزه‌های شیعی سرلوحه حکومت قرار گرفت و مردم ایران با مشارکت در همه‌پرسی مربوط به ساختار حکومتی ایران در فروردین ۱۳۵۸ش، به نظام جمهوری اسلامی رأی دادند.<ref>خمینی، صحیفه نور، ۱۳۷۱ش، ج۳، ص۴۸۶.</ref> در [[نظام جمهوری اسلامی ایران\|نظام جمهوری اسلامی]]، نظریهٔ ولایت فقیه به‌عنوان مبنای حکومت‌داری به‌رسمیت شناخته شد. فقه شیعه در ساختار سیاسی از جمله رهبری نظام، ریاست‌جمهوری، قوای سه‌گانه شامل مجریه، مقننه و قضائیه، [[مجلس خبرگان]]، [[شورای نگهبان]] و [[مجلس شورای اسلامی]] و قوانین اساسی نافذ شد<ref>هاشمی، حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۵ش، ج۲، ص۱۷؛ مدنی، حقوق اساسی و نهادهای سیاسی جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۶۰–۱۳۶۹ش، ج۴، ص۸۴–۹۸.</ref> و حضور [[دین]] در تمام عرصه‌های اجتماعی، رسمیت یافت.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101130/منابع-قدرت-روحانیت-شیعه-در-ایران?q=پیروزی%20مکتب%20اصولی%20بر%20اخباری،%20استقلال%20مالی%20و%20سیاسی%20نهاد%20روحانیت%20از%20دربار،%20و%20نقش%20علما%20در%20جنبش‌های%20اجتماعی%20(مانند%20تحریم%20تنباکو%20و%20مشروطه).&score=9.811056&rownumber=2 قنبری، «منابع قدرت روحانیت شیعه در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص272-279.]</ref>

	==== دستاوردها ====		==== دستاوردها ====

حسین صبوری در ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۱۴

2026-05-02T07:14:21Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۲ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۴۴
خط ۱:		خط ۱:
			{{جعبه اطلاعات مفهوم
			\| تصویر =
			\| زیرنویس تصویر =
			\| image_alt =
			\| فایل پادکست =حکومت‌های شیعه در ایران.ogg
			\| حجم فایلپادکست =10/7
			\| تاریخ پادکست =11-2-1405
			\| زیرنویس عنوان =

			\| عنوان اصلی =
			\| عنوان انگلیسی =
			\| عنوان عربی =
			\| عنوان علمی =
			\| شاخه علمی =
			\| نوع مفهوم =
			\| معنای اصطلاحی =
			\| حوزه کاربرد =
			\| گستره جغرافیایی =
			\| منشأ تاریخی =

			\| نخستین کاربرد =
			\| ریشه واژه =
			\| مرتبط با =
			\| اهمیت =
			\| مبدع =
			\| مروج =
			\| مقدس برای =
			\| مورد احترام =
			\| آثار مرتبط =
			}}
	'''{{درشت\|حکومت‌های شیعه در ایران؛}}''' تشکیل دولت‌های شیعی با گرایش‌ زیدی، اسماعیلی و دوازده‌امامی در ایران.		'''{{درشت\|حکومت‌های شیعه در ایران؛}}''' تشکیل دولت‌های شیعی با گرایش‌ زیدی، اسماعیلی و دوازده‌امامی در ایران.

رضا عسکری: /* منابع */ اصلاح ارقام

2026-04-27T15:18:50Z

منابع: اصلاح ارقام

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۴۸
خط ۲۰۲:		خط ۲۰۲:
	* افشار کهن، مژگان، پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش.		* افشار کهن، مژگان، پیامدهای غلبه اصولیان بر اخباریان در سیاست ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، مشهد، دانشگاه فردوسی مشهد، ۱۳۹۵ش.
	* اداره کل هنر و رسانه، «برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش.		* اداره کل هنر و رسانه، «برخی دستاوردهای نظام جمهوری اسلامی ایران»، مبلغان، سال۱۹، شماره۲۱۴، ۱۳۹۶ش.
	* «امامیه»، وب‌سایت ویکی شیعه، تاریج درج مطلب: ۴ تیر ۱۴۰۴ش.
	* ایزدی، حسین و پهلوان‌پور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش.		* ایزدی، حسین و پهلوان‌پور، فاطمه، «وضعیت سیاسی تشیع از اضمحلال صفویه تا کریم‌خان زند»، تاریخ اسلام، سال۱۲، شماره ۴۵ و ۴۶، ۱۳۹۰ش.
	* بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش.		* بهشتی و حاجی هاشمی، «چگونگی شکل‌گیری اصل ولایت فقیه به منزلة ساخت قدرت در جمهوری اسلامی»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۱۰، شماره۱، ۱۳۹۵ش.

رضا عسکری: /* صفویان */

2026-04-27T15:17:22Z

صفویان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۴۷
خط ۱۲۲:		خط ۱۲۲:

	== صفویان ==		== صفویان ==
	همزمان با حکومت قراقویونلوها، اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ~~۸۷۲ق~~ بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند، اما به‌تدریج استقلال یافتند. ~~نُه تن از قره عثمان (۸۷۲ق) تا ابوالمظفر سلطان مراد (۹۲۱ق)،~~ بر ~~آن حکومت کردند.~~ نمی‌توان به راحتی در مورد مذهب ~~آنان~~ حکم کرد ولی با توجه به عامیانه شدن تصوف و فراگیر شدن آن و ازدیاد طریقت‌های شیعی و فقدان شاخصه «تبرّی» که از ویژگی‌های تشیع دوازده امامی است، می‌توان حاکمان آنان را در ردیف ~~«شیعیان محبّتی» و «طریقتی»~~ یا ~~«سنّیان~~ دوازده ~~امامی»~~ قرار ~~دارد~~.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2215283/%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7 سماواتی و سیاه‌کوهیان، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۹.]</ref> ~~به عبارت دیگر،~~ مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی به‌سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.]</ref>		همزمان با حکومت قراقویونلوها، اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ۸۷۲ق، حکومت آق‌قویونلوها بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند، اما به‌تدریج استقلال یافتند. بر پایه نقل منابع، نمی‌توان به راحتی در مورد مذهب آق‌قویونلوها حکم کرد؛ برخی منابع آنان را در ردیف شیعیان محبّتی طریقتی یا سنّیان دوازده امامی قرار داده‌اند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2215283/%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7 سماواتی و سیاه‌کوهیان، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۹.]</ref> بر اساس این نظر، مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی به‌سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.]</ref>

	در چنین فضای سیاسی و مذهبی بود که دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) به رهبری شاه اسماعیل تأسیس شد. او با تکیه بر پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف و انقراض حکومت‌های رقیب مانند آق‌قویونلوها در سال ۹۲۱ق، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در مناطق پیرامون، بنیان نهاد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> شاه اسماعیل با شکست آق‌قویونلوها وارد [[تبریز]] شد و در همان آغاز، مذهب [[تشیع اثنی‌عشری]] را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی‌الله، ضرب ~~کرد،~~<ref>حسینی‌ قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد ~~و دستور لعن خلفای سه‌گانه را صادر کرد~~.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref>		در چنین فضای سیاسی و مذهبی بود که دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) به رهبری شاه اسماعیل تأسیس شد. او با تکیه بر پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف و انقراض حکومت‌های رقیب مانند آق‌قویونلوها در سال ۹۲۱ق، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در مناطق پیرامون، حکومت خود را بنیان نهاد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> شاه اسماعیل با شکست آق‌قویونلوها وارد [[تبریز]] شد و در همان آغاز، مذهب [[تشیع اثنی‌عشری]] را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی‌الله، ضرب کرد<ref>حسینی‌ قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> و اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref>

	پایتخت صفویان پس از تبریز به [[قزوین]] و سپس در زمان شاه عباس به [[اصفهان]] منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمی‌سازی تشیع سخن گفته‌اند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایه‌های%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref> از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامع‌الشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیش‌نماز، امام جمعه و متولی اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref> با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙÛÙØ§Ù%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومت‌ها%C2»Ø&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی‌شدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>		پایتخت صفویان پس از تبریز به [[قزوین]] و سپس در زمان شاه عباس به [[اصفهان]] منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمی‌سازی تشیع سخن گفته‌اند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایه‌های%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref> از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامع‌الشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیش‌نماز، امام جمعه و متولی اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref> با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙÛÙØ§Ù%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومت‌ها%C2»Ø&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی‌شدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>

زهرا سادات کشاورز در ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۰۷

2026-04-27T15:07:52Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۳۷
خط ۱۲۲:		خط ۱۲۲:

	== صفویان ==		== صفویان ==
	همزمان با حکومت قراقویونلوها، اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ۸۷۲ق بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند، اما به‌تدریج استقلال یافتند. نُه تن از قره عثمان (۸۷۲ق) تا ابوالمظفر سلطان مراد (۹۲۱ق)، بر آن حکومت کردند. نمی‌توان به راحتی در مورد مذهب آنان حکم کرد ولی با توجه به عامیانه شدن تصوف و فراگیر شدن آن و ازدیاد طریقت‌های شیعی و فقدان شاخصه «تبرّی» که از ویژگی‌های تشیع دوازده امامی است، می‌توان حاکمان آنان را در ردیف «شیعیان محبّتی» و «طریقتی» یا «سنّیان دوازده امامی» قرار دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2215283/%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7 سماواتی و سیاه‌کوهیان، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۹.]</ref> به عبارت دیگر، مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی به‌سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود~~. این حکومت در سال ۹۲۱ق منقرض شد~~.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.]</ref>		همزمان با حکومت قراقویونلوها، اتحادیهٔ ترکمان در منطقهٔ دیار بکر مستقر شد و پس از شکست قراقویونلوها در سال ۸۷۲ق بر تمام ایران تا مرزهای خراسان تسلط یافت. آنان ابتدا تابع تیموریان بودند، اما به‌تدریج استقلال یافتند. نُه تن از قره عثمان (۸۷۲ق) تا ابوالمظفر سلطان مراد (۹۲۱ق)، بر آن حکومت کردند. نمی‌توان به راحتی در مورد مذهب آنان حکم کرد ولی با توجه به عامیانه شدن تصوف و فراگیر شدن آن و ازدیاد طریقت‌های شیعی و فقدان شاخصه «تبرّی» که از ویژگی‌های تشیع دوازده امامی است، می‌توان حاکمان آنان را در ردیف «شیعیان محبّتی» و «طریقتی» یا «سنّیان دوازده امامی» قرار دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2215283/%D9%87%D9%85%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%88-%D9%88%D8%A7%DA%AF%D8%B1%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B5%D9%88%D9%81-%D9%88-%DA%AF%D9%81%D8%AA%D9%85%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D8%B4%DB%8C%D8%B9-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%B1%D8%A7%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7-%D8%AA%D8%A7-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%82-%D9%82%D9%88%DB%8C%D9%88%D9%86%D9%84%D9%88%D9%87%D8%A7 سماواتی و سیاه‌کوهیان، «همگرایی و واگرایی گفتمان تصوّف و گفتمان تشیّع در ایران از دوره قراقویونلوها تا پایان دوره آق‌قویونلوها»، ۱۴۰۳ش، ص۱۶۹.]</ref> به عبارت دیگر، مذهب رسمی آنان تشیع التقاطی با زمینه‌های صوفیانه، حاوی عناصر سنی و شیعی بود که پلی به‌سوی تشیع رسمی صفویه محسوب می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1240346/بررسی-حکومت-اق-قویونلوها-و-فراقویونلوها?q=بررسی%20حکومت%20آق%20قویونلوها%20و%20فراقویونلوها&score=274877907000.0&rownumber=1 رجبی، «بررسی حکومت آق قویونلوها و فراقویونلوها»، ۱۳۸۲ش، ص7-11؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1426986/نگرش-حاکمان-اذربایجان-به-تشیع-از-فروپاشی-ایلخانان-تا-تاسیس-صفویه?q=نگرش%20حاکمانِ%20آذربایجان%20به%20تشیع%20(از%20فروپاشی%20ایلخانان%20تا%20تأسیس%20صفویه)&score=274877907000.0&rownumber=1 شاهمرادی، «نگرش حاکمانِ آذربایجان به تشیع (از فروپاشی ایلخانان تا تأسیس صفویه)»، ۱۳۹۶ش، ص81-88؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1491664/سقوط-اق-قویونلو-ها-ازدیدگاه-تاریخ-نگاران-عصر-صفوی-و-تحلیلی-بر-نظریات-انها?q=سقوط%20آق%20قویونلو‌ها%20ازدیدگاه%20تاریخ‌نگاران%20عصر%20صفوی%20و%20تحلیلی%20بر%20نظریات%20آنها&score=16393.08&rownumber=1 زرین‌زاد و میرجعفری، «سقوط آق قویونلوها ازدیدگاه تاریخ‌نگاران عصر صفوی و تحلیلی بر نظریات آنها»، ۱۳۸۸ش، ص65-73.]</ref>

	در چنین فضای سیاسی و مذهبی بود که دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) به رهبری شاه اسماعیل تأسیس شد. او با تکیه بر پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف حکومت‌های رقیب مانند ~~آق‌قویونلوها،~~ نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در مناطق پیرامون، بنیان نهاد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> شاه اسماعیل با شکست آق‌قویونلوها وارد [[تبریز]] شد و در همان آغاز، مذهب [[تشیع اثنی‌عشری]] را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی‌الله، ضرب کرد،<ref>حسینی‌ قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد و دستور لعن خلفای سه‌گانه را صادر کرد.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref>		در چنین فضای سیاسی و مذهبی بود که دولت صفویه (۹۰۷–۱۱۳۵ق) به رهبری شاه اسماعیل تأسیس شد. او با تکیه بر پیشینهٔ طریقت صفوی، تبدیل طریقت به جنبش سیاسی، اتحاد با قبایل ترکمان (قزلباش)، تضعیف و انقراض حکومت‌های رقیب مانند آق‌قویونلوها در سال ۹۲۱ق، نارضایتی اجتماعی و دینی مانند فقر، تبعیض و فشارهای حکام سنی بر شیعیان در مناطق پیرامون، بنیان نهاد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۹.]</ref> شاه اسماعیل با شکست آق‌قویونلوها وارد [[تبریز]] شد و در همان آغاز، مذهب [[تشیع اثنی‌عشری]] را به‌عنوان مذهب رسمی کشور اعلام کرد. وی در تبریز خطبه به نام دوازده امام خواند، سکه‌ها را با عبارت علی ولی‌الله، ضرب کرد،<ref>حسینی‌ قمی، خلاصه التواریخ، ۱۳۵۹ش، ج۱، ص۷۳.</ref> اذان را به شیوهٔ شیعیان تغییر داد و دستور لعن خلفای سه‌گانه را صادر کرد.<ref>جنابدی، روضه الصفویه، ۱۳۷۸ش، ص۱۵۴.</ref>

	پایتخت صفویان پس از تبریز به [[قزوین]] و سپس در زمان شاه عباس به [[اصفهان]] منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمی‌سازی تشیع سخن گفته‌اند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایه‌های%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref> از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامع‌الشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیش‌نماز، امام جمعه و متولی اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref> با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙÛÙØ§Ù%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومت‌ها%C2»Ø&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی‌شدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>		پایتخت صفویان پس از تبریز به [[قزوین]] و سپس در زمان شاه عباس به [[اصفهان]] منتقل شد. برخی منابع از اقدامات سختگیرانهٔ شاه اسماعیل برای رسمی‌سازی تشیع سخن گفته‌اند؛ اما گروهی دیگر از پژوهشگران، این تغییر آیین را حرکتی آرام و تدریجی دانسته و گزارش‌های مربوط به شدت عمل را حاصل داستان‌پردازی تاریخ‌نگاران می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/519500/ارایه-های-داستانی-منابع-عصر-صفوی-و-رسمیت-تشیع-در-ایران?q=آرایه‌های%20داستانی%20منابع%20عصر%20صفوی%20و%20رسمیت%20تشیع%20در%20ایران&score=16393.857&rownumber=1 صفا و رضایی، «آرایه‌های داستانی منابع عصر صفوی و رسمیت تشیع در ایران»، ۱۳۸۷ش، ص۱۰۸ و ۱۱۵.]</ref> شاه اسماعیل از علمای شیعهٔ [[جبل عامل]] و [[بحرین]] دعوت کرد تا به ایران مهاجرت کنند و به ساخت مدارس شیعه و مراکز علمی و برگزاری آیین‌های شیعی مانند مراسم عزاداری محرم، یاری برسانند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20کشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص۱۸؛] [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/53155/کارکرد-مراسم-سوگواری-عاشورا-در-رسمی-شدن-مذهب-شیعه-در-زمان-صفویه?q=کارکرد%20مراسم%20سوگواری%20عاشورا%20در%20رسمی%20شدن%20مذهب%20شیعه%20در%20زمان%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 فروغی، «کارکرد مراسم سوگواری عاشورا در رسمی شدن مذهب شیعه»، ۱۳۸۲ش، ص67-68.]</ref> از اواخر دورهٔ شاه اسماعیل و اوایل دورهٔ شاه طهماسب که خود را نایب فقیه جامع‌الشرایط معرفی کرد،<ref>جعفریان، صفویه در عرصه دین، فرهنگ و سیاست، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۲۱.</ref> علما وارد ساختار حکومت صفوی شدند و مناصب گوناگونی را بر عهده گرفتند، ازجمله: صدر، شیخ‌الاسلام، ملاباشی، وکیل حلالیات، قاضی، مفتی، داعی الاعظم، وزیر، مدرس، پیش‌نماز، امام جمعه و متولی اوقاف.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1797850/بررسی-زمینه-های-شکل-گیری-تعادل-نهادی-سنتی-در-عصر-صفویه-با-تاکید-بر-روابط-متقابل-روحانیت-و-حکومت?q=زهرا%20سادات%20كشاورز&score=67108872.0&rownumber=6 کشاورز و همکاران، «بررسی زمینه‌های شکل‌گیری تعادل نهادی سنّتی در عصر صفویه با تأکید بر روابط متقابل روحانیت و حکومت»، ۱۴۰۰ش، ص21-23.]</ref> با این حال، برخی علمای شیعه ازجمله شیخ ابراهیم قطیفی، مقدس اردبیلی (متوفی ۹۹۳ق)، صدرالمتألهین شیرازی (متوفی ۱۰۵۰ق) و شیخ حسن عاملی (متوفی ۱۰۱۱ق) همکاری با حکومت صفوی را جایز نمی‌دانستند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/862763/اراء-فقیهان-عصر-صفوی-درباره-تعامل-با-حکومت-ها?q=رجبی،%20%C2«ÙÙÛÙØ§Ù%20عصر%20صفوی%20درباره%20تعامل%20با%20حکومت‌ها%C2»Ø&score=16393.81&rownumber=1 رجبی، «آراء فقیهان عصر صفوی درباره تعامل با حکومت‌ها»، ۱۳۸۸ش، ص۵۹-۶۸.]</ref> برخی پژوهشگران، صفویه را نخستین حکومت ملی ایران می‌دانند و رسمی‌شدن مذهب تشیع را عامل یکپارچگی مردم در برابر دشمنان سنی‌مذهب به‌ویژه عثمانیان می‌شمارند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1019601/دولتی-به-کام-رندان-مروری-بر-اهمیت-و-نقش-دولت-صفویه-در-تاریخ-تشیع?q=دولت%20صفویه&score=274877907000.0&rownumber=1 جعفری، «دولتی به کام رندان - مروری بر اهمیت و نقش دولت صفویه در تاریخ تشیع»، ۱۳۹۰ش، ص234-236.]</ref>