خراطی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

امان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۱۷

2026-05-09T14:17:17Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۴۷
خط ۱۱:		خط ۱۱:
	چوب‌هایی که اغلب در خراطی استفاده می‌شود عبارت‌اند از: گردو، فوفل، شمشاد، افرا، زیتون، نارون، زبان‌گنجشک، چنار و توت نرک.<ref>ملایی اونجی، «خراطی و بیانی نو»، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۰۵؛ عسکری خانقاه، روستای قاسم‌آباد گیلان، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۰.</ref>		چوب‌هایی که اغلب در خراطی استفاده می‌شود عبارت‌اند از: گردو، فوفل، شمشاد، افرا، زیتون، نارون، زبان‌گنجشک، چنار و توت نرک.<ref>ملایی اونجی، «خراطی و بیانی نو»، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۰۵؛ عسکری خانقاه، روستای قاسم‌آباد گیلان، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۰.</ref>
	==مراکز تولید محصولات خراطی==		==مراکز تولید محصولات خراطی==
	رشت، فعال‌ترین شهر ایران در زمینه تولید محصولات خراطی است. به دلیل وجود انواع چوب در شمال کشور، استان‌های گیلان و مازندران اغلب محصولات خراطی را تولید می‌کنند.<ref>ملایی اونجی، «خراطی و بیانی نو»، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۰۵؛ عسکری خانقاه، روستای قاسم‌آباد گیلان، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۰. </ref> در شهرستان‌های ساری، بابل، آمل و شهسوار قطعه‌های خراطی‌شده مانند میانه، لاوک و شانه تولید می‌شوند.<ref>نیازمند، «حرفه‌ها و پیشه‌ها»، ۱۳۴۳ش، ص۱۸۵۹.</ref> در کاوش‌های باستان‌شناسی گیلان، آثاری به‌دست آمده که نشان‌دهنده‌ی مهارت خراط‌های دوران باستان در این منطقه است.<ref>حاج‌سید‌جوادی، «صنایع دستی گیلان»، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۴۶.</ref> در شهر بیرجند،<ref>رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۲.</ref> شیراز، دزفول<ref>Mortensen, Nomads of Luristan, 1993, P253.</ref> و کازرون، خراطی از پیشه‌های سنتی محسوب شده و محصولاتی مانند پایه‌های نهنی،<ref>حاتمی، باورها و رفتارهای گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص۵۴.</ref> گهواره بچه، آسک (نوعی آسیاب خانگی با دسته‌ی چوبی)<ref>حاتمی، باورها و رفتارهای گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۰-۲۴۱.</ref> و دولچه آب‌خوری (نوعی سه‌پایه چوبی) می‌سازند.<ref>خدیش، فرهنگ مردم شیراز، ۱۳۷۹ش، ص۸۴.</ref> خراطان در شهرستان دوام، محصولاتی مانند سر دلک (دولچه)، میزان ترازو، گل‌میخ و کرسی تهیه می‌کنند.<ref>لهستایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۴.</ref> خراطان سنندجی در فصل بهار از چوب‌های سفید یا چنار برای بازی ~~کودکان،~~ توپی به‌نام «خل‌خله» تراشیده و ۳ یا ۴ حلقه‌ی زرد، سرخ و سبز دور آن می‌زنند. خل‌خله در هنگام چرخیدن انعکاس زیبایی از رنگ‌های خود می‌نمایاند.<ref>ایازی، آیینه سنندج، ۱۳۷۱ش، ص۳۷۱.</ref>		رشت، فعال‌ترین شهر ایران در زمینه تولید محصولات خراطی است. به دلیل وجود انواع چوب در شمال کشور، استان‌های گیلان و مازندران اغلب محصولات خراطی را تولید می‌کنند.<ref>ملایی اونجی، «خراطی و بیانی نو»، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۰۵؛ عسکری خانقاه، روستای قاسم‌آباد گیلان، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۰. </ref> در شهرستان‌های ساری، بابل، آمل و شهسوار قطعه‌های خراطی‌شده مانند میانه، لاوک و شانه تولید می‌شوند.<ref>نیازمند، «حرفه‌ها و پیشه‌ها»، ۱۳۴۳ش، ص۱۸۵۹.</ref> در کاوش‌های باستان‌شناسی گیلان، آثاری به‌دست آمده که نشان‌دهنده‌ی مهارت خراط‌های دوران باستان در این منطقه است.<ref>حاج‌سید‌جوادی، «صنایع دستی گیلان»، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۴۶.</ref> در شهر بیرجند،<ref>رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۲.</ref> شیراز، دزفول<ref>Mortensen, Nomads of Luristan, 1993, P253.</ref> و کازرون، خراطی از پیشه‌های سنتی محسوب شده و محصولاتی مانند پایه‌های نهنی،<ref>حاتمی، باورها و رفتارهای گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص۵۴.</ref> گهواره بچه، آسک (نوعی آسیاب خانگی با دسته‌ی چوبی)<ref>حاتمی، باورها و رفتارهای گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۰-۲۴۱.</ref> و دولچه آب‌خوری (نوعی سه‌پایه چوبی) می‌سازند.<ref>خدیش، فرهنگ مردم شیراز، ۱۳۷۹ش، ص۸۴.</ref> خراطان در شهرستان دوام، محصولاتی مانند سر دلک (دولچه)، میزان ترازو، گل‌میخ و کرسی تهیه می‌کنند.<ref>لهستایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۴.</ref> خراطان سنندجی در فصل [[بهار]] از چوب‌های سفید یا چنار برای بازی [[کودک\|کودکان]]، توپی به‌نام «خل‌خله» تراشیده و ۳ یا ۴ حلقه‌ی زرد، سرخ و سبز دور آن می‌زنند. خل‌خله در هنگام چرخیدن انعکاس زیبایی از رنگ‌های خود می‌نمایاند.<ref>ایازی، آیینه سنندج، ۱۳۷۱ش، ص۳۷۱.</ref>
	==پانویس==		==پانویس==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «'''خراطی'''؛ پیشه تراشیدن چوب خراطی پیشه‌ای سنتی است که در آن انواع چوب به شکل‌های گرد، استوانه و مخروط، تراشیده شده[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خراطی دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خراطی.] و در صنایع مختلف به‌کار گرفته می‌شود. خراط با دست و اب...» ایجاد کرد

2026-04-28T06:53:53Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''خراطی'''</big>؛ پیشه تراشیدن چوب خراطی پیشه‌ای سنتی است که در آن انواع چوب به شکل‌های گرد، استوانه و مخروط، تراشیده شده<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خراطی دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خراطی.]</ref> و در صنایع مختلف به‌کار گرفته می‌شود. خراط با دست و اب...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''خراطی'''</big>؛ پیشه تراشیدن چوب

خراطی پیشه‌ای سنتی است که در آن انواع چوب به شکل‌های گرد، استوانه و مخروط، تراشیده شده<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خراطی دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خراطی.]</ref> و در صنایع مختلف به‌کار گرفته می‌شود. خراط با دست و ابزار منبت‌کاری، بر روی چوب اشکال مختلفی را ایجاد می‌کند.<ref>شهری، تاریخ اجتماعی ایران در قرن سیزدهم، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۶۹.</ref> به فرد خراط، خراطه، چوب‌تراش و دوک‌تراش نیز می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خراط-6 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خراط.]</ref>
==پیشینه==
سابقه خراطی به دوران هخامنشیان باز می‌گردد. تخت داریوش،<ref>Gluck, A Survey Of Persian Handicraft, 1977, P346.</ref> پایه‌های مبل‌های وی، چهارپایه و عودسوز از چوب خراطی شده بودند.<ref>Koch, Es Kundet Dareios Der Konig, 1996, P224 And 226؛ Wulf, The Traditional Crafts Of Persia, 1966, P90-91</ref> در اشیای حفاری شده در آذربایجان شرقی، جام شراب پایه‌دار، کاسه دسته‌دار و جعبه‌ا‌ی خراطی شده مربوط به دوره‌ی اشکانی یافت شده است.<ref>کام‌بخش‌فرد، «دهکده‌های پارتی در مغان و آذربایجان»، ۱۳۴۶ش، ص۲۸.</ref> در دوران صفویه، خراطی از جمله مشاغل خاص یا اصناف دولت‌خانه در سرای پادشاه بود.<ref>رستم‌الحکما، رستم‌التواریخ، ۱۳۵۲ش، ص۱۰۰-۱۰۲.</ref> در آن دوره، خراطان اصفهانی، شهرت زیادی داشتند.<ref>تحویل‌دار، جغرافیای اصفهان، ۱۳۸۸ش، ص۱۱۶.</ref> در دوران قاجاریه، خراطان موظف به پرداخت مالیات بودند.<ref>فلور، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، ۱۳۶۵ش، ج۲، ص۱۲۱.</ref>
==دستگاه خراطی==
دستگاه خراطی که کارکرد اصلی آن، چرخاندن قطعه کار است<ref>ملایی اونجی، «خراطی و بیانی نو»، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۰۲.</ref> با نام‌های چرخ خراطی و کارگاه نیز شناخته می‌شود. از ابتدایی‌ترین و کهن‌ترین انواع چرخ‌های خراطی، می‌توان به چرخ خراطی کمانی اشاره کرد. این دستگاه با نیروی دست کار می‌کند. برخی از انواع دستگاه خراطی برای تامین نیروی محرکه چرخشی خود از نیروی آب استفاده می‌کنند. از این دستگاه برای ساخت ظروف چوبی استفاده می‌شود. بعدها دستگاه‌هایی وارد بازار شد که برای تامین نیروی محرکه خود، از نیروی الکتریکی استفاده می‌کردند.<ref>ملایی اونجی، «خراطی و بیانی نو»، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۰۳-۴۰۴.</ref> در دستگاه خراطی، چوب در راستای محور افقی میان دو مرغک قرار می‌گیرد. خراط آن را چرخانده و با کشیدن قلم‌های تراش روی چوب، شکل مورد نظر خود را بر روی آن ایجاد می‌کند.<ref>Wulf, The Traditional Crafts Of Persia, 1966, P91-92.</ref>
==محصولات خراطی==
از جمله محصولات خراطی می‌توان به چوب چپق، گوشت‌کوب، چوب ننو، گهواره، چوب رشته‌بری، ستون نرده، پایه‌های میز، پایه‌های صندلی، پایه‌های کرسی،<ref>شهری، تاریخ اجتماعی ایران در قرن سیزدهم، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۶۹.</ref> پایه‌های مبل، تخت‌خواب، چهارپایه، فلکه دار ریسندگی، بدنه قلیان (از چوب ازگیل یا ساج)،<ref>Wulf, The Traditional Crafts Of Persia, 1966, P92.</ref> روروک کودک،<ref>شهری،‌ طهران قدیم، ۱۳۸۳ش، ج۳، ص۱۵۲، حاشیه ۱۹۲.</ref> نورد چانه‌پهن‌کنی نان‌های تافتون و لواش، دسته‌ی هاون،<ref>شهری، تاریخ اجتماعی ایران در قرن سیزدهم، ۱۳۷۸ش، ج۲، ص۷۲.</ref> مهره‌های شطرنج، تخته نرد و چرخ‌های ریسندگی اشاره کرد. یکی از مهم‌ترین محصولات خراط‌ها در روستا، تهیه دوک‌ دستی است که برای ریسیدن پشم کاربرد دارد. دوک برای کارکرد بهتر باید صاف باشد؛ به این دلیل، خراط پس از تولید دوک‌دستی، آن را در جای خشک نگه‌داری کرده و در صورت کج شدن، آن را روی آتش گرم کرده و با خم‌گیر صاف می‌کند.<ref>Wulf, The Traditional Crafts Of Persia, 1966, P92.</ref>
==چوب‌های خراطی==
چوب‌هایی که اغلب در خراطی استفاده می‌شود عبارت‌اند از: گردو، فوفل، شمشاد، افرا، زیتون، نارون، زبان‌گنجشک، چنار و توت نرک.<ref>ملایی اونجی، «خراطی و بیانی نو»، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۰۵؛ عسکری خانقاه، روستای قاسم‌آباد گیلان، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۰.</ref>
==مراکز تولید محصولات خراطی==
رشت، فعال‌ترین شهر ایران در زمینه تولید محصولات خراطی است. به دلیل وجود انواع چوب در شمال کشور، استان‌های گیلان و مازندران اغلب محصولات خراطی را تولید می‌کنند.<ref>ملایی اونجی، «خراطی و بیانی نو»، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۴۰۵؛ عسکری خانقاه، روستای قاسم‌آباد گیلان، ۱۳۷۲ش، ص۱۱۰. </ref> در شهرستان‌های ساری، بابل، آمل و شهسوار قطعه‌های خراطی‌شده مانند میانه، لاوک و شانه تولید می‌شوند.<ref>نیازمند، «حرفه‌ها و پیشه‌ها»، ۱۳۴۳ش، ص۱۸۵۹.</ref> در کاوش‌های باستان‌شناسی گیلان، آثاری به‌دست آمده که نشان‌دهنده‌ی مهارت خراط‌های دوران باستان در این منطقه است.<ref>حاج‌سید‌جوادی، «صنایع دستی گیلان»، ۱۳۷۴ش، ج۳، ص۴۶.</ref> در شهر بیرجند،<ref>رضایی، بیرجندنامه، ۱۳۸۱ش، ص۳۰۲.</ref> شیراز، دزفول<ref>Mortensen, Nomads of Luristan, 1993, P253.</ref> و کازرون، خراطی از پیشه‌های سنتی محسوب شده و محصولاتی مانند پایه‌های نهنی،<ref>حاتمی، باورها و رفتارهای گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص۵۴.</ref> گهواره بچه، آسک (نوعی آسیاب خانگی با دسته‌ی چوبی)<ref>حاتمی، باورها و رفتارهای گذشته در کازرون، ۱۳۸۵ش، ص۲۴۰-۲۴۱.</ref> و دولچه آب‌خوری (نوعی سه‌پایه چوبی) می‌سازند.<ref>خدیش، فرهنگ مردم شیراز، ۱۳۷۹ش، ص۸۴.</ref> خراطان در شهرستان دوام، محصولاتی مانند سر دلک (دولچه)، میزان ترازو، گل‌میخ و کرسی تهیه می‌کنند.<ref>لهستایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، ۱۳۸۰ش، ص۲۱۴.</ref> خراطان سنندجی در فصل بهار از چوب‌های سفید یا چنار برای بازی کودکان، توپی به‌نام «خل‌خله» تراشیده و ۳ یا ۴ حلقه‌ی زرد، سرخ و سبز دور آن می‌زنند. خل‌خله در هنگام چرخیدن انعکاس زیبایی از رنگ‌های خود می‌نمایاند.<ref>ایازی، آیینه سنندج، ۱۳۷۱ش، ص۳۷۱.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ایازی، برهان، آیینه سنندج، تهران، مولف، ۱۳۷۱ش.
* تحویل‌دار، حسین، جغرافیای اصفهان، به‌تحقیق الهه تیرا، تهران، اختران، ۱۳۸۸ش.
* حاتمی، حسن، باورها و رفتارها گذشته در کازرون، [بی‌جا]، [بی‌نا]، ۱۳۸۵ش.
* حاج‌سید‌جوادی، حسن،‌ «صنایع دستی گیلان»، کتاب گیلان، به‌تحقیق ابراهیم اصلاح عربانی،‌ تهران، ۱۳۷۴ش.
* خدیش، حسین، فرهنگ مردم شیراز، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۷۹ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
* رستم‌الحکما، محمدهاشم، رستم‌التورایخ، به‌تحقیق محمد مشیری، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش.
* رضایی، جمال، بیرجندنامه، به‌تحقیق محمود رفیعی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۱ش.
* شهری، جعفر، تاریخ اجتماعی ایران در قرن سیزدهم، تهران، رسا، ۱۳۷۸ش.
* شهری، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
* عسکری خانقاه، اصغر، روستای قاسم‌آباد گیلان، شیراز، [بی‌نا]، ۱۳۷۲ش.
* فلور، ویلم، جستارهایی از تاریخ اجتماعی ایران در عصر قاجار، به‌ترجمه ابوالقاسم سری، تهران، توس، ۱۳۶۵ش.
* کام‌بخش‌فرد، عباس، «دهکده‌های پارتی در مغان و آذربایجان»، بررسی‌های تاریخی، تهران، شماره ۷، ۱۳۴۶ش.
* لهستایی‌زاده، عبدالعلی و سلامی، عبدالنبی،‌ تاریخ و فرهنگ مردم دوان، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۰ش.
* ملایی اونجی، داوود، «خراطی و بیانی نو»، گنجینه‌های از یاد رفته هنر ایران، به‌تحقیق مهدی ملکی‌نژاد، تهران، ۱۳۸۸ش.
* نیازمند، رضا، «حرفه‌ها و پیشه‌ها»، ایران‌شهر، تهران، ۱۳۴۳ش.
* Gluck, J. and S. H. Gluck, A Survey Of Persian Handicraft, Tehran, 1977.
* Koch, H., Es Kundet Dareios Der Konig, Rhein, 1996.
* Mortensen, I. D., Nomads of Luristan, Copenhagen, 1993.
* Wulf, H. E., The Traditional Crafts Of Persia, cambridge, 1966.