حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «'''خرفه'''؛ نوعی گیاه خودرو با مصارف خوراکی و دارویی خرفه گیاهی خودرو و یک‌ساله با برگ‌های سبز گوشتی، گل‌های زرد و تخم‌های سیاه است که مصارف خوراکی و درمانی دارد.[https://www.vajehyab.com/?q=خرفه عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خرفه]؛ زرگری، گیاهان د...» ایجاد کرد

2026-04-28T09:29:48Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''خرفه'''</big>؛ نوعی گیاه خودرو با مصارف خوراکی و دارویی خرفه گیاهی خودرو و یک‌ساله با برگ‌های سبز گوشتی، گل‌های زرد و تخم‌های سیاه است که مصارف خوراکی و درمانی دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=خرفه عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خرفه]؛ زرگری، گیاهان د...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''خرفه'''</big>؛ نوعی گیاه خودرو با مصارف خوراکی و دارویی

خرفه گیاهی خودرو و یک‌ساله با برگ‌های سبز گوشتی، گل‌های زرد و تخم‌های سیاه است که مصارف خوراکی و درمانی دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=خرفه عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خرفه]؛ زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۶۵ش، ج۱، ص۳۱۳-۳۱۴؛ پویان، اطلس گیاهان جنوب خراسان، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۹۸۰.</ref> در فارسی به آن پرپهن می‌گویند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خرفه-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خرفه.]</ref> مردم لارستان به آن پُرگ،<ref>فرامرزی، فرهنگ فرامرزان، ۱۳۶۳ش، ص۳۸.</ref> مردم شمال و جنوب ایران خلفه،<ref>پاینده لنگرودی، فرهنگ گیل و دیلم، ۱۳۶۶ش، ص۴۳۳.</ref> مردم پیرسواران دِنُ نتیزکنک،<ref>رسولی، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، ۱۳۷۸ش، ص۲۸۵.</ref> مردم دوان غلفه،<ref>لهستایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، ۱۳۸۰ش، ص۳۳۳.</ref> مردم سبزوار خُلفَ،<ref>بیهقی، دایرة المعارف بزرگ سبزوار، ۱۳۸۳ش، ج۱، ص۳۱۱.</ref> مردم فامور غلفه<ref>ثواقب، دریاچه پریشان و فرهنگ منطقه فامور، ۱۳۸۶ش، ص۲۶۴.</ref> و مردم میمند قلفه می‌گویند.<ref>شهشهانی، سرای میمند، ۱۳۸۴ش، ص۳۲.</ref>
==خواص خرفه==
ابن‌سینا از خرفه با نام بقله‌الحمقا یاد کرده و نوشته است که این گیاه قابض بوده و خاصیت صفرابری دارد. این گیاه برای درد چشم، سردرد، التهاب معده، کبد، استفراغ، خراش روده، درد کلیه، مثانه و بواسیر مفید است. افشره‌ی آن برای درمان زگیل موثر است. ضماد این گیاه برای ورم‌های ناشی از گرمی مفید است. محلول‌ آن باعث از بین رفتن جوش‌های سر می‌شود. اگر این گیاه بریانی شود برای تب‌های گرم و اسهال مفید است.<ref>ابن‌سینا، القانون، ۱۹۹۳م، ج۱، ص۴۳۸-۴۳۹.</ref>
==خرفه در خوراک ایرانیان==
در سده‌ی ۷ قمری مردم، خرفه را پخته، ریگ و چوب‌های آن را جدا کرده و به آن شیر یا سرکه و سیر اضافه می‌کردند و در معرض فروش قرار می‌دادند.<ref>ابن‌اخوه، معالم القربة، ۱۹۳۷م، ص۹۶.</ref>

در دوران صفویه از خرفه برای تهیه حلوا<ref>عالم‌آرا شاه طهماسب، ۱۳۷۰ش، ص۲۵۱.</ref> و همچنین به‌عنوان چاشنی فالوده استفاده می‌شد.<ref>واله، سفرنامه، ۱۳۸۰ش، ج۲، ص۹۷۱.</ref> در دوران قاجار، سبزی خرفه را می‌کوبیدند تا شیره آن خارج شود؛ سپس به شیره آن، آرد برنج اضافه کرده و با هم می‌پختند. به این غذا «حریره شیره خرفه» می‌گفتند.<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۸۲.</ref> در این دوره نیز پخت حلوای خرفه مرسوم بود.<ref>جامع الصنایع، ۱۳۸۹ش، ص۱۸-۱۹.</ref>

در شیراز برای مراسم حمام زائو، خرفه و [[خشخاش]] را با هم بو می‌دادند؛ سپس به این ترکیب شکر اضافه کرده و از مهمانان پذیرایی می‌کردند.<ref>خدیش، فرهنگ مردم شیراز، ۱۳۸۵ش، ص۲۹۹.</ref> در سیرجان نوعی غذا با قهوه، شکر، بذر کتان، تخم کاهو، تخم خرفه، پسته، بادام و گردو تهیه می‌شود که «قووتو» نام دارد.<ref>مؤیدمحسنی، فرهنگ عامیانه سیرجان، ۱۳۸۶ش، ص۱۲۷.</ref> مردم استان مرکزی، در زمستان و عید نوروز با تخم خرفه، گندم برشته، بادام، کنجد، ذرت، جو، شکر و هل نوعی شیرینی به نام «قائوت» تهیه می‌کنند.<ref>حجازی، غذاهای محلی و سنتی استان مرکزی، ۱۳۸۳ش، ص۱۰۰.</ref> در کرمان نوعی قووتو با تخم خرفه،‌ سیاه‌دانه و تخم گشنیز تهیه می‌شود که در ایام نوروز و مراسم زایمان مصرف می‌شود.<ref>گلاب‌زاده، زن کرمانی روشنای زندگی، ۱۳۹۰ش، ص۳۰۰.</ref> زردشتیان ایران، تخم خرفه را روی خمیر نان شیر می‌پاشند. سپس چله‌پیچ (نوعی وردنه) را روی خمیر می‌کشند تا تخم خرفه جذب خمیر شود. آن‌گاه خمیر را روی لیپگ (نان‌بند) قرار داده و داخل تنور می‌گذارند تا پخته شود.<ref>نیک‌نام، از نوروز تا نوروز، ۱۳۷۹ش، ص۲۱-۲۲.</ref> آن‌ها از خرفه برای تهیه «شربت خرفه» نیز استفاده می‌کنند. برای تهیه این شربت، تخم خرفه را در هاون کوبیده و در تنظیف می‌ریزند. سپس با دست، آن را مالش می‌دهند تا شیره آن خارج شود. این شیره را به شربت قند اضافه کرده و در جشن تیرگان می‌نوشند.<ref>سروشیان، «خوراک‌های آیینی و سنتی زرتشتیان در ایران»، ۱۳۸۱ش، ص۶۴۴.</ref> زردشتیان برای تزیین فالوده نیز از تخم خرفه استفاده می‌کنند.<ref>رمضان‌خوانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۲۹۰.</ref> در اراک با تخم خرفه، نخودچی، گندم بوداده، پسته، فندق، هل و نبات نوعی غذا با نام «کَفلَمه» تهیه می‌شود.<ref>وکیلیان، رمضان در فرهنگ مردم، ۱۳۷۶ش، ص۱۹۵.</ref>
==خرفه در طب مردمی==
در خراسان زنان پس از آخرین زایمان، در صورتی که تصمیم داشته باشند فرزند بعدی دختر باشد، تخم خرفه را با رنگ ریش مخلوط کرده و زیر شکم می‌بندند.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۴۶ش، ص۱۰۲-۱۰۳.</ref> در شاهرود برای زنی که دارای فرزند نمی‌شود، گیاهان خرفه، ملکی، ترشو، صبر زرد و سیاه را می‌کوبند و در پارچه‌ای ریخته و به کمر می‌بندند.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۲۴۹.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
*آشپزباشی، علی‌اکبر، سفره اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
*ابن‌اخوه، محمد، معالم القربه، به‌تحقیق روبن لوی، کیمبریج، دارالفنون، ۱۹۳۷م.
*ابن‌سینا، القانون، بیروت، دارالمناهل، ۱۹۹۳م.
*بیهقی، محمود، دایره المعارف بزرگ سبزوار، سبزوار، آژند، ۱۳۸۳ش.
*پاینده لنگرودی، محمود، فرهنگ گیل و دیلم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۶ش.
*پویان، محسن، اطلس گیاهان جنوب خراسان، مشهد، دانش، ۱۳۶۹ش.
*ثواقب، جهانبخش، دریاچه پریشان و فرهنگ منطقه فامور، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۶ش.
*جامع الصنایع، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، مرکز پژوهشی میراث مکتوب، ۱۳۸۹ش.
*حجازی، شبنم و یاراحمدی، علی‌رضا، غذاهای محلی و سنتی استان مرکزی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۳ش.
*خدیش، حسین، فرهنگ مردم شیراز، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۵ش.
*دهخدا، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب،‌ تاریخ بازدید: ۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
*زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۵ش.
*رسولی، غلام‌حسن، پژوهشی در فرهنگ مردم پیرسواران، تهران، بلخ، ۱۳۷۸ش.
*رمضان‌خوانی، صدیقه، فرهنگ زرتشتیان یزد، تهران، سبحان نور، ۱۳۸۷ش.
*سروشیان، مهوش، «خوراک‌های آیینی و سنتی زرتشتیان در ایران»، سروش پیر مغان، به‌تحقیق کتایون میرزاپور، تهران، ۱۳۸۱ش.
*شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، مولف، ۱۳۷۱ش.
*شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۴۶ش.
*شهشهانی، سهیلا، سرای میمند، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۴ش.
*عالم‌آرا شاه طهماسب، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، دنیای کتاب، ۱۳۷۰ش.
*عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب،‌ تاریخ بازدید: ۸ خرداد ۱۴۰۱ش.
*فرامرزی، حسن، فرهنگ فرامرزان، تهران، نویسنده، ۱۳۶۳ش.
*گلاب‌زاده، محمدعلی، زن کرمانی روشنای زندگی، کرمان، موسسه فرهنگی کرمان‌شناسی، ۱۳۹۰ش.
*لهستایی‌زاده، عبدالعلی و سلامی، عبدالنبی، تاریخ و فرهنگ مردم دوان، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۰ش.
*مؤیدمحسنی، مهری، فرهنگ عامیانه سیرجان، کرمان، مرکز کرمان‌شناسی، ۱۳۸۶ش.
*نیک‌نام، کورش، از نوروز تا نوروز، تهران، فروهر، ۱۳۷۹ش.
*واله، پیترو دلا، سفرنامه، به‌ترجمه محمود به‌فروزی، تهران، قطره، ۱۳۸۰ش.
*وکیلیان، احمد، رمضان در فرهنگ مردم، تهران، سروش، ۱۳۷۶ش.

خرفه - تاریخچهٔ نسخه‌ها