حمید گلزار: حمید گلزار صفحهٔ بخل را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به خسیس منتقل کرد

2026-06-06T12:37:46Z

حمید گلزار صفحهٔ بخل را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به خسیس منتقل کرد

→ نسخهٔ قدیمی‌تر	نسخهٔ ۱۶ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۰۷
(بدون تفاوت)

محمدحسن عباسی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''بخل'''، خودداری از بذل مال به دیگران.
بخل در لغت به‌معنای زُفتی، خِسّت، امساک، مضایقه کردن و مال‌پرستی آمده است[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D8%AE%D9%84-4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بخل]؛ عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1363ش، ص247 و 688. و در اصطلاح به...» ایجاد کرد

2026-05-10T12:09:08Z

صفحه‌ای تازه حاوی «'''<big>بخل</big>'''، خودداری از بذل مال به دیگران.<br> بخل در لغت به‌معنای زُفتی، خِسّت، امساک، مضایقه کردن و مال‌پرستی آمده است<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D8%AE%D9%84-4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بخل]؛ عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1363ش، ص247 و 688.</ref> و در اصطلاح به...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

'''<big>بخل</big>'''، خودداری از بذل مال به دیگران.<br>

بخل در لغت به‌معنای زُفتی، خِسّت، امساک، مضایقه کردن و مال‌پرستی آمده است<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%A8%D8%AE%D9%84-4 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بخل]؛ عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1363ش، ص247 و 688.</ref> و در اصطلاح به‌معنای خودداری و امساک از بذل مال است هنگامی که وظیفه دارد ببخشد.<ref>غزالی، إحیاء علوم الدین، ج10، ص51.</ref> در زبان عربی به بخل، شُحّ نیز گفته می‌شود و به‌معنای خسیس بودن، ناخن خشک بودن و مضایقه کردن، آمده است.<ref> آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی – فارسی، 1381ش، ص321.</ref> از منظر علم اخلاق، بخیل کسی است که بخشیدن، برای او سخت باشد.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/83 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص83.]</ref>
==تفاوت بخل و شحّ==
بخل خسیس بودن و خرج نکردن است؛ اما شحّ به بخل شدید همراه با [[حرص]] و [[طمع]] اطلاق می‌شود. همچنین بخل به بخیل و خانواده‌اش محدود می‌شود اما شحّ به‌دلیل حرص و طمع، علاوه بر خود، نگاه به دیگران هم دارد تا مبادا کسی بخششی داشته باشد. [[قرآن]] کسانی را که از بخل و حرص به‌دور هستند، جزو رستگاران معرفی کرده است.<ref>سوره حشر، آیه10.</ref>
==سخاوت در برابر بخل==
بخل جنبۀ تفریطی دارد، یعنی کوتاهی در انجام امدادرسانی به هم‌نوع. جنبۀ افراطی را «اسراف» می‌نامند، یعنی خرج کردن چیزی که نباید آن را خرج کرد. حد وسط بین بخل و اسراف، «جود» و «سخاوت» است که به‌معنای بخشیدن مال در صورت عدم نیاز به آن است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/79 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص79.]</ref> [[سخاوت]]، امر بسیار پسندیده‌ای است،<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/405 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص405.]</ref> زیرا ثمرۀ بی‌اعتنایی به دنیا است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/407 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص407.]</ref> [[پیامبر اکرم|پیامبر]] در وصف آن گفته است سخاوتمند به خدا و قلوب مردم و بهشت نزدیک و از جهنم دور است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/408 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص408.]</ref> بهشت خانۀ اهل سخاوت است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/408 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص408.]</ref> بالاتر از سخاوت، ایثار است که به‌معنای بخشش مال در عین نیاز به آن است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/79 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص79.]</ref>

==بخل در قرآن و روایات==
بخل در لسان آیات و روایات، بسیار نکوهیده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/407 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص407.]</ref> از منظر [[پیامبر اکرم|پیامبر]]، بخل و ایمان توأمان در قلب بندۀ مؤمن جمع نمی‌شود<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/74 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص74.]</ref> زیرا یکی از سه نابودگر انسان<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/71 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص71.] </ref> و موجب خشم خدا است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/71 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص71.]</ref> خداوند به عزت و جلالش سوگند یاد کرده که بخیل را در بهشت جای ندهد،<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/406 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص406.]</ref> زیرا بخل، کفر است و کفر جایگاهش دوزخ است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/75 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص75.] </ref> بخل درختی است که در آتش دوزخ می‌روید.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/406 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص406.]</ref> به‌همین دلیل، بخیل راهی به بهشت ندارد.<ref>[[[https://lib.eshia.ir/71448/6/71 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص71.]]]</ref> باید از بخیل دوری کرد، زیرا افرادی را قبل از شما نابود کرده است!<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/406 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص406.]</ref>

==آثار بخل==
از بین رفتن تدریجی ایمان و سست شدن ارکان [[دین]] و دنیا<ref>سیدرضی، نهج‌البلاغه، حکمت372، ص373.</ref> ، حسادت نسبت به تفضل الهی بر سایر بندگان ،<ref>ماوردی، ادب الدنیا و الدین، بی‌تا، ج1، ص262.</ref> نفاق<ref>سوره توبه، آیه76-77.</ref> ، فقر<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/8/23/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A8%D9%8F%D8%AE%D9%92%D9%84%D9%8F کلینی، الکافی، 1348ش، ج8، ص23.]</ref> و سلب آسایش دنیوی<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/70/303 مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج70، ص303.]</ref> رواج دروغگویی، ظلم و ستم و بیدادگری، قطع رحم<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/70/303 مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج70، ص303.]</ref> و بی‌وفایی نسبت به دوستان<ref>سیدرضی، نهج‌البلاغه، حکمت 38، ص323.</ref> از آثار بخل است.

==انواع بخل==
بخل در بخشیدن مال، فرستادن [[صلوات]] بر [[پیامبر اکرم|پیامبر]]<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/70/306 مجلسی، بحارالأنوار، 1403ق، ج70، ص306.]</ref> ، سلام کردن<ref>کلینی، الکافی، 1348ش، ج4، ص701.</ref> ، گشاده‌رویی<ref>آمدی، غررالحکم، ترجمه محمدعلی انصاری، 1335ق، ج2، ص721.</ref> و از خودگذشتگی<ref>‌سیدرضی، نهج‌البلاغه، خطبه183، ص180.</ref> از انواع بخل است.
==حدّ بخل==
خط قرمز بخل، ممانعت از انجام وظیفه واجب است، یعنی اگر کسی در جایی که واجب است چیزی را إعطا کند و ببخشد اما از آن خودداری کند، گرفتار رذیلۀ بخل شده است؛ اما اگر در ادای تکالیف مالی واجب خود کوتاهی ننماید، به چنین کسی بخیل نمی‌گویند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/82 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص82.]</ref>

==علت بخل==
محبت دنیا و مال‌دوستی از اصلی‌ترین علت‌های بخل‌ورزی است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/405 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص405 و 412.]</ref>
==علاج بخل==
محبت دنیا و مال‌دوستی دو دلیل دارد: آرزوهای دور و دراز و علاقه به مال‌اندوزی؛ قطع ریشۀ این دو، راه درمان بخل در وجود آدمی است، یعنی آرزوهایش را کوتاه کند<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/86 فیض کاشانی، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، 1383ق، ج6، ص86.]</ref> و خود را وادار به بخشش مال نموده و به قدر نیاز و ضرورت اکتفا نماید تا گرفتار بخل نشود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/411 نراقی، معراج‌السعاده، 1375ش، ص411.]</ref>

==تفاوت بخیل و لئیم==
گفته‌اند بخل أخصّ از لئامت است، یعنی هر لئیمی بخیل است اما هر بخیلی لئیم نیست.<ref>جزائری، فروق اللغات فی التمییز بین مفاد الکلمات، 1373ش، ص73.</ref> لئیم، بخیلی است که علاوه بر بخل، پست فطرتی و بدنهادی را نیز ضمیمۀ بخل خود نموده است.<ref>جزائری، فروق اللغات فی التمییز بین مفاد الکلمات، 1373ش، ص73.</ref> به‌همین دلیل لئیم را به بخیل، فرومایه، پست فطرت، کِنِس، خسیس، بدذات و بدگوهر تعریف کرده‌اند.<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، 1363ش، ص1025 ؛ آذرنوش، فرهنگ معاصر عربی – فارسی، 1381ش، ص608.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* قرآن
* آذرنوش، آذرتاش، فرهنگ معاصر عربی – فارسی، تهران، نی، چاپ دوم، 1381ش.
* آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، ترجمه محمدعلی انصاری، تهران، 1335ق.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، در سایت اینترنتی واژه‌یاب، تاریخ بازیابی: 22 مهر 1400.
* غزالی، محمد، إحیاء علوم الدین، دمشق، مکتبة عبدالوکیل الدروبی، بی‌تا.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، تهران، امیرکبیر، چاپ اول، 1363ش.
* فیض کاشانی، محسن، المحجة البیضاء فی تهذیب الإحیاء، تصحیح و تعلیق علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1373ش.
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، به کوشش علی‌اکبر غفاری، تهران، 1348ش.
* ماوردی، علی، ادب الدنیا و الدین، به‌کوشش مصطفی سقا، بیروت، دارالکتب العلمیه، بی‌تا.
* مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار، بیروت، بی¬نا، 1403ق.
* نراقی، احمد، معراج‌السعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، 1375ش.

خسیس - تاریخچهٔ نسخه‌ها

حمید گلزار: حمید گلزار صفحهٔ بخل را بدون برجای‌گذاشتن تغییرمسیر به خسیس منتقل کرد