زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «دایره (ساز) '''دایره'''؛ یکی از سازهای کوبه‌ای شبیه به دَف
دایره، از کهن‌ترین سازهای بشر است و شباهت بسیاری به دَف دارد اما، کوچک‌تر از آن استمنصوری، سازشناسی، 1355ش، ص71. و رنگ و جنس صدا، کارکرد و تکنیک‌ه...» ایجاد کرد

2026-04-19T07:58:29Z

صفحه‌ای تازه حاوی «200px|thumb|left|دایره (ساز) <big>'''دایره'''</big>؛ یکی از سازهای کوبه‌ای شبیه به دَف دایره، از کهن‌ترین سازهای بشر است و شباهت بسیاری به دَف دارد اما، کوچک‌تر از آن است<ref>منصوری، سازشناسی، 1355ش، ص71. </ref> و رنگ و جنس صدا، کارکرد و تکنیک‌ه...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:دایره.jpg|200px|thumb|left|دایره (ساز)]]
<big>'''دایره'''</big>؛ یکی از سازهای کوبه‌ای شبیه به دَف 
دایره، از کهن‌ترین سازهای بشر است و شباهت بسیاری به دَف دارد اما، کوچک‌تر از آن است<ref>منصوری، سازشناسی، 1355ش، ص71. </ref> و رنگ و جنس صدا، کارکرد و تکنیک‌های اجرایی آن دو نیز متفاوت است. 

دایره در نقاط مختلف خراسان به‌صورت «دَپ»، «دزیره»، «دَیَره»، «دَوره»، «دَریه»، در [[گیلان]] و تالش به‌صورت «دیاره»، «دُیه»، «دپ» و «دف»، در مازندارن «دس‌دائره»، در بوشهر «دیِره»، در دزفول «داره»، در هرمزگان و برخی مناطق بلوچستان «سمّا» و «دف»، در یزد «اَرَبونه»؛ و در آذربایجان شرقی «قاوال» نامیده می‌شود.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ج2، ۱۳۸۴ش، ص395.</ref> این ساز در ادبیات کلاسیک ایران معمولا با نام دف شناخته می‌شود.<ref>پهلوان، دف و دایره، ۱۳۹۳ش، ص148.</ref> 

استفاده از دایره در کشورهای عربی، ایران، افغانستان، ازبکستان و تاجیکستان رواج دارد. جایگاه این ساز در موسیقی کلاسیک ایران، در دوره [[قاجاریه]]، کمرنگ شده و جایگزینی چون تنبک پیدا کرد<ref>خالقی، سرگذشت موسیقی ایران، ۱۳۹۰ش، ص720 و 723 و 741 و 744؛ 
مشحون، تاریخ [[موسیقی]] ایران، ۱۳۸۰ش، ص394.</ref> اما از دهه‌ی 1350ش مجددا وارد موسیقی کلاسیک ایران شد. 

دایره از یک قاب دایره مانند چوبی تشکیل شده که بر یک طرف آن پوست حیوانات از جمله بز، گوسفند و [[آهو]] کشیده می‌شود. گاهی در جدار داخلی آن نیز اشیایی همچون حلقه، زنجیره فلزی، زنگ و زنگوله نصب می‌کنند که در عربی به آن «جلاجل» می‌گویند.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص290.</ref> در برخی مناطق مانند مراکش و الجزایر، این ساز را چهارگوش می‌سازند.<ref>Conway Morris, «Daff», 2001, p833.</ref> در سومر و مصر باستان نیز، این نوع ساز به صورت دو طرفه به همراه سیم‌های مرتعش شونده‌ی داخلی در قالبی چهارگوش یا هشت گوش بوده است.<ref>Sachs, The History of Musical Instruments, 1968, p246. </ref> دایره را به‌صورت یک دستی، دو دستی و گاهی به شکل وارونه روی دو پا در حالت نشسته می‌نوازند. در گذشته، گروهی از مردم در آسیا و آمریکای شمالی این ساز را با ابزاری همچون استخوان، شاخ یا چوب می‌نواختند.<ref>ردموند، آن‌هنگام که دایره‌نوازان زن بودند،۱۳۸۶ش، ص34. </ref> 

طبل‌های طوقه‌ای در بسیاری از نقاط جهان از جمله خاورمیانه پیوند عمیقی با زنان دارند. در افغانستان این ساز به نام «دوریه» معروف است و برخی از زنان معتقدند که نواختن این ساز موجب دفع شر خواهد شد.<ref>دابل‌دی، «طبل‌های طوقه‌ای در خاورمیانه»، ۱۳۸۳ش، ص۶5.</ref> در ترکیه نیز، زنان کولی این ساز را دِبلِک نامیده و در عروسی‌ها می‌نوازند.<ref>راینهارد، «موسیقی ترکیه: یک چشم‌انداز کلی»، ۱۳۸۳ش، ص۶۵.</ref> این ساز، از محبوب‌ترین سازهای زنان در دوران قبل از اسلام در عربستان نیز بوده است.<ref>دابل‌دی، «طبل‌های طوقه‌ای در خاورمیانه»، ۱۳۸۳ش، ص59 و 60.</ref> 

==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* پهلوان، کیوان، دف و دایره، تهران، آرون، ۱۳۹۳ش.
* خالقی، روح‌الله، سرگذشت موسیقی ایران، تهران، صفی علیشاه، ۱۳۹۰ش.
* دابل‌دی، ورونیکا، «طبل‌های طوقه‌ای در خاورمیانه»، تهران، ماهور، شماره23، ۱۳۸۳ش.
* درویشی، محمدرضا، دایرةالمعارف سازهای ایران، تهران، ماهور، ۱۳۸۴ش.
* راینهارد، اورسولا، «موسیقی ترکیه: یک چشم‌انداز کلی»، تهران، ماهور، شماره25، ۱۳۸۳ش.
* ردموند، لین، آن‌هنگام که دایره‌نوازان زن بودند، ترجمۀ کیوان پهلوان و محمد ریاحی، تهران، ماهور، ۱۳۸۶ش.
* مشحون، حسن، تاریخ موسیقی ایران، تهران، فرهنگ نشر نو، ۱۳۸۰ش.
* ملاح، حسینعلی، فرهنگ سازها، تهران، کتابسرا، ۱۳۷۶ش.
* منصوری، پرویز، سازشناسی، تهران، انتشارات فرهنگ و هنر، 1355ش.
* Conway Morris, R. et al., «Daff», In: Stanley Sadie (Hrsg.): The New Grove Dictionary of Music and Musicians, Bd. 6. Macmillan Publishers, London 2001.
* Sachs, Curt, The History of Musical Instruments, New York, 1968.

دایره (ساز) - تاریخچهٔ نسخه‌ها