دستار - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علیرضا محمددوست در ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۱۲

2026-05-30T14:12:08Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۹ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۴۲
خط ۱:		خط ۱:
	{{جعبه اطلاعات مفهوم		{{جعبه اطلاعات مفهوم
	\| تصویر =~~دستار~~.png		\| تصویر =دستار۲.png
	\| زیرنویس تصویر =~~[[عبدالعلی مزاری]]؛~~ از ~~رهبران افغانستان~~ با دستاری بر سر		\| زیرنویس تصویر =ملا کمال صلاحی‌زهی از سران قوم بلوچ با دستاری بر سر
	\| image_alt =~~عبدالعلی مزاری؛~~ از ~~رهبران افغانستان با دستاری بر سر~~		\| image_alt =ملا کمال صلاحی‌زهی از سران قوم بلوچ
	\| فایل پادکست =		\| فایل پادکست =
	\| حجم فایلپادکست =		\| حجم فایلپادکست =
خط ۴۴:		خط ۴۴:

	در عصر ایلخانان، جایگاه دستار اهمیت بیشتری یافت. غازان خان دستار را به‌عنوان بخشی از پوشش رسمی دربار تعیین کرد و آن را در میان پوشاک حکومتی رواج داد.<ref>اقبال آشتیانی، ''تاریخ مغول''، ۱۳۴۷ش، ص۲۵۹.</ref> با این حال، در روزگار جانشین او، اولجایتو، به‌دلیل اختلافات مذهبی و کشمکش میان پیروان مذاهب اسلامی، برخی از بزرگان مغول نسبت به دستاربندان نگاه منفی پیدا کردند و آنان را مورد آزار قرار می‌دادند.<ref>اقبال آشتیانی، عباس، ''تاریخ مغول''، ۱۳۴۷ش، ص۳۱۴.</ref>		در عصر ایلخانان، جایگاه دستار اهمیت بیشتری یافت. غازان خان دستار را به‌عنوان بخشی از پوشش رسمی دربار تعیین کرد و آن را در میان پوشاک حکومتی رواج داد.<ref>اقبال آشتیانی، ''تاریخ مغول''، ۱۳۴۷ش، ص۲۵۹.</ref> با این حال، در روزگار جانشین او، اولجایتو، به‌دلیل اختلافات مذهبی و کشمکش میان پیروان مذاهب اسلامی، برخی از بزرگان مغول نسبت به دستاربندان نگاه منفی پیدا کردند و آنان را مورد آزار قرار می‌دادند.<ref>اقبال آشتیانی، عباس، ''تاریخ مغول''، ۱۳۴۷ش، ص۳۱۴.</ref>
			[[پرونده:دستار۳.png\|جایگزین=پرتره شاه عباس اول، اثر بیشن داس\|بندانگشتی\|پرتره شاه عباس اول، اثر بیشن داس، حدود ۱۶۱۸م]]
	در روزگار صفویان، تاج قزلباش مشهورترین پوشش سر بود. این تاج از کلاه نمدی سرخ‌رنگی با نوک بلند تشکیل می‌شد که به یاد دوازده امام شیعه، به دوازده ترک تقسیم می‌شد. بر گرد آن، دستاری سفید و برای سادات، دستاری سبزرنگ از پشم یا ابریشم می‌پیچیدند.<ref>فلسفی، ''زندگانی شاه عباس اول''، تهران، ج۱، ۱۳۳۲ش، ص۲۱۳.</ref> شاه عباس اول در مراسم رسمی و دیدارهای سیاسی، تاج قزلباش همراه با دستار سبز ابریشمی بر سر می‌گذاشت؛ اما در محافل غیررسمی، از دستارهای ساده و بدون تاج استفاده می‌کرد.<ref>فلسفی، ''زندگانی شاه عباس اول''، تهران، ج۱، ۱۳۳۲ش، ص۱۵.</ref>		در روزگار صفویان، تاج قزلباش مشهورترین پوشش سر بود. این تاج از کلاه نمدی سرخ‌رنگی با نوک بلند تشکیل می‌شد که به یاد دوازده امام شیعه، به دوازده ترک تقسیم می‌شد. بر گرد آن، دستاری سفید و برای سادات، دستاری سبزرنگ از پشم یا ابریشم می‌پیچیدند.<ref>فلسفی، ''زندگانی شاه عباس اول''، تهران، ج۱، ۱۳۳۲ش، ص۲۱۳.</ref> شاه عباس اول در مراسم رسمی و دیدارهای سیاسی، تاج قزلباش همراه با دستار سبز ابریشمی بر سر می‌گذاشت؛ اما در محافل غیررسمی، از دستارهای ساده و بدون تاج استفاده می‌کرد.<ref>فلسفی، ''زندگانی شاه عباس اول''، تهران، ج۱، ۱۳۳۲ش، ص۱۵.</ref>

خط ۶۹:		خط ۶۹:
	برخی از مثل‌هایی که دربارۀ دستار وجود دارد، غالباً مصرعی شعر است که در میان مردم رایج شده است، مانند: نه سر ماند، نه دستار؛ هر روز مرا سری و دستاری نیست؛ زن مرد نگردد به نکو بستن دستار؛ هر کسی بندد به آیین دگر دستار را؛ من کجا و هوسِ لاله به دستار زدن.<ref>دهگان، ''فرهنگ جامع ضرب‌المثلهای فارسی''، ۱۳۸۳ ش، ص۴۶۴.</ref>		برخی از مثل‌هایی که دربارۀ دستار وجود دارد، غالباً مصرعی شعر است که در میان مردم رایج شده است، مانند: نه سر ماند، نه دستار؛ هر روز مرا سری و دستاری نیست؛ زن مرد نگردد به نکو بستن دستار؛ هر کسی بندد به آیین دگر دستار را؛ من کجا و هوسِ لاله به دستار زدن.<ref>دهگان، ''فرهنگ جامع ضرب‌المثلهای فارسی''، ۱۳۸۳ ش، ص۴۶۴.</ref>
	==اهمیت پوشیدن دستار==		==اهمیت پوشیدن دستار==
	~~[[پرونده:دستار۱.png\|جایگزین=پیرمرد بلوچ با دستار\|بندانگشتی\|پیرمرد بلوچ با دستار\|387x387پیکسل]]~~
	در تمام دوره‌های تاریخی ایران، دستار از میان انواع پوشاک، دارای اهمیت بیشتری بوده است؛<ref> [https://ensani.ir/file/download/article/1615796531-10346-46-2.pdf رضا‌زاده و همکاران، «بررسی نقش دستار در هویت‌سازی فرهنگی پوشش مردان عصر صفوی با تکیه بر شعر صائب»، ۱۳۹۹ش، ص۳۶.] </ref> از جمله عوامل مهم در گسترش استفاده از دستار در میان مسلمانان، علاوه بر جایگاه فرهنگی و اجتماعی آن، تأکیدها و روایات موجود در سنت اسلامی نیز بوده است.<ref> حیدرمیرزا دوغلات، تاریخ رشیدی، ۱۳۸۳ش، ص۸۶.</ref> این پوشش، علاوه بر کارکرد اصلی خود در پوشاندن سر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بخش‌های بدن، به سبب قرار گرفتن در بالاترین بخش اندام انسان، امکان نمایش جایگاه اجتماعی و جلوه‌های ظاهری فرد را نیز فراهم می‌کرد.<ref>ذکاء، «نگاهی به کلاه پارسیان در روزگار هخامنشیان»، ۱۳۴۲ش، ص۲۸.</ref> همان‌قدر که دستار بر سر داشتن اهمیت داشت، بی‌دستار شدن، تحقیر به شمار می‌آمد.<ref> [https://ensani.ir/file/download/article/1554534928-9952-19-3.pdf موسوی، «بی‌دستار شدن، اشکال و دلایل»، ۱۳۹۷ش، ص۵۱]</ref> به دلیل اهمیت دستار در فرهنگ مردم، فقط در موارد خاصی افراد بدون دستار دیده می‌شدند:		در تمام دوره‌های تاریخی ایران، دستار از میان انواع پوشاک، دارای اهمیت بیشتری بوده است؛<ref> [https://ensani.ir/file/download/article/1615796531-10346-46-2.pdf رضا‌زاده و همکاران، «بررسی نقش دستار در هویت‌سازی فرهنگی پوشش مردان عصر صفوی با تکیه بر شعر صائب»، ۱۳۹۹ش، ص۳۶.] </ref> از جمله عوامل مهم در گسترش استفاده از دستار در میان مسلمانان، علاوه بر جایگاه فرهنگی و اجتماعی آن، تأکیدها و روایات موجود در سنت اسلامی نیز بوده است.<ref> حیدرمیرزا دوغلات، تاریخ رشیدی، ۱۳۸۳ش، ص۸۶.</ref> این پوشش، علاوه بر کارکرد اصلی خود در پوشاندن سر به‌عنوان یکی از مهم‌ترین بخش‌های بدن، به سبب قرار گرفتن در بالاترین بخش اندام انسان، امکان نمایش جایگاه اجتماعی و جلوه‌های ظاهری فرد را نیز فراهم می‌کرد.<ref>ذکاء، «نگاهی به کلاه پارسیان در روزگار هخامنشیان»، ۱۳۴۲ش، ص۲۸.</ref> همان‌قدر که دستار بر سر داشتن اهمیت داشت، بی‌دستار شدن، تحقیر به شمار می‌آمد.<ref> [https://ensani.ir/file/download/article/1554534928-9952-19-3.pdf موسوی، «بی‌دستار شدن، اشکال و دلایل»، ۱۳۹۷ش، ص۵۱]</ref> به دلیل اهمیت دستار در فرهنگ مردم، فقط در موارد خاصی افراد بدون دستار دیده می‌شدند:
	*برداشتن دستار در مراسم سوگواری؛		*برداشتن دستار در مراسم سوگواری؛
خط ۸۸:		خط ۸۷:
	استفاده از انواع رنگ‌ها نشان از مقام، مرتبه و مسلک پوشنده دستار بود. رنگ سفید متعلق به شیخ‌ها و زاهدان‌، رنگ سیاه و رنگ سبز مخصوص سادات، رنگ شیری و شکری ویژه بازاری‌ها بود که تا چندی پیش با نخ زرد و قهوه‌ای سوزن‌دوزی و تزیین می‌شد.‌<ref> ماهیار نوابی، عمامۀ شیروشکری، نامۀ مینوی، ۱۳۵۰ش، ص۴۴۵</ref>		استفاده از انواع رنگ‌ها نشان از مقام، مرتبه و مسلک پوشنده دستار بود. رنگ سفید متعلق به شیخ‌ها و زاهدان‌، رنگ سیاه و رنگ سبز مخصوص سادات، رنگ شیری و شکری ویژه بازاری‌ها بود که تا چندی پیش با نخ زرد و قهوه‌ای سوزن‌دوزی و تزیین می‌شد.‌<ref> ماهیار نوابی، عمامۀ شیروشکری، نامۀ مینوی، ۱۳۵۰ش، ص۴۴۵</ref>
	==تزیین‌ دستار (دستار مرصع‌)==		==تزیین‌ دستار (دستار مرصع‌)==
			[[پرونده:دستار۴.jpg\|جایگزین=شاه صفی یکم با دستار تزیین‌شده\|بندانگشتی\|شاه صفی یکم با دستار تزیین‌شده]]
	منابع موجود نشان از تزیین دستار‌ها با مواد گران‌بهایی چون سنگ‌های قیمتی، طلا و جواهرات و همچنین‌ برخی مواد غیرقیمتی، مانند پر و ‌یا گل دارند. استفاده از گل برای تزیین دستار بیشتر در ادبیات به‌ویژه شاعران سبک هندی بازتاب داشته است.<ref> [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، ۱۳۹۸ش، ص۱۶۳-۱۶۲.]</ref> در عصر صفوی علاوه بر پر و گل استفاده از مروارید برای تزیین دستار نیز رایج بوده است.<ref> شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۰.</ref>		منابع موجود نشان از تزیین دستار‌ها با مواد گران‌بهایی چون سنگ‌های قیمتی، طلا و جواهرات و همچنین‌ برخی مواد غیرقیمتی، مانند پر و ‌یا گل دارند. استفاده از گل برای تزیین دستار بیشتر در ادبیات به‌ویژه شاعران سبک هندی بازتاب داشته است.<ref> [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، ۱۳۹۸ش، ص۱۶۳-۱۶۲.]</ref> در عصر صفوی علاوه بر پر و گل استفاده از مروارید برای تزیین دستار نیز رایج بوده است.<ref> شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۰.</ref>
	==دستار در میان اقوام ایرانی==		==دستار در میان اقوام ایرانی==

	* '''کردها'''		* [[پرونده:دستار۵.jpg\|جایگزین=پیرزن کرمانجی با دستاری بر سر\|بندانگشتی\|پیرزن کرمانجی با دستاری بر سر]]'''کردها'''

	کُردها، معتقد هستند که سر مردان نباید لخت باشد و با انواع پوشش‌ها سر را می‌پوشانند.<ref> [https://www.homsa.net/blog/kurdish-dress/ «لباس کردی؛ همنشینی رنگ و سلیقه و هنر»، وب‌سایت هومسا.]</ref> مردان کرد به دور عرق‌چین خود دستاری از جنس ابریشم و به رنگ مشکی می‌پیچند. این دستارها ریشه دارند که بر روی صورت آن‌ها قرار می‌گیرد.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۶۷؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش.</ref> زنان کرد نیز بر روی سر خود دستار می‌بندند. دستار آن‌ها دو قسمت دارد. قسمت نخست کلاهی کوتاه با کلّگی مسطح و پولک‌دوزی شده و قسمت دوم پارچة مشکی که به دور کلاه روی هم انباشته و با استفاده از سنجاق به یکدیگر وصل می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۲؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش. </ref> زنان کرد در [[قوچان]]، دستار را روی روسری خود می‌بندند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۷و۶۰و۹۰؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش.</ref>		کُردها، معتقد هستند که سر مردان نباید لخت باشد و با انواع پوشش‌ها سر را می‌پوشانند.<ref> [https://www.homsa.net/blog/kurdish-dress/ «لباس کردی؛ همنشینی رنگ و سلیقه و هنر»، وب‌سایت هومسا.]</ref> مردان کرد به دور عرق‌چین خود دستاری از جنس ابریشم و به رنگ مشکی می‌پیچند. این دستارها ریشه دارند که بر روی صورت آن‌ها قرار می‌گیرد.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۶۷؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش.</ref> زنان کرد نیز بر روی سر خود دستار می‌بندند. دستار آن‌ها دو قسمت دارد. قسمت نخست کلاهی کوتاه با کلّگی مسطح و پولک‌دوزی شده و قسمت دوم پارچة مشکی که به دور کلاه روی هم انباشته و با استفاده از سنجاق به یکدیگر وصل می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۲؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش. </ref> زنان کرد در [[قوچان]]، دستار را روی روسری خود می‌بندند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۷و۶۰و۹۰؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش.</ref>
خط ۱۱۱:		خط ۱۱۱:

	* '''افغانستان'''		* '''افغانستان'''
			[[پرونده:دستار۶.png\|جایگزین=یکی از مکاتب افغانستان در شروع سال تحصیلی\|بندانگشتی\|تصویر یکی از مکاتب افغانستان در شروع سال تحصیلی.]]
	دستار که در افغانستان با نام‌هایی چون مندیل، لنگی، فوته (فیته)، سرله (سَلّه)، چلمه (نام بوسنیایی)، لوکنته، لنگوته و پتکی نیز شناخته می‌شود، یکی از پوشش‌های سنتی مردان است.<ref>[https://jameghor.com/article/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%B4%D9%85%D9%84%D9%87/ غوری، محمدانور، «جایگاه دستار و شمله»، وب‌سایت جام غور.]</ref> این پوشش علاوه بر کارکرد پوششی، جایگاه فرهنگی، اجتماعی و گاه مذهبی دارد. دستار در افغانستان پیشینه‌ای کهن دارد و ریشه آن به سنت‌های پوششی منطقه و فرهنگ‌های هم‌جوار بازمی‌گردد. در دوره‌های مختلف تاریخی میان اقشار مختلف جامعه و حتی در میان حاکمان و نخبگان رایج بوده و با گسترش فرهنگ اسلامی در منطقه، جایگاه گسترده‌تری پیدا کرده است. در جامعه افغانستان، دستار نماد احترام، وقار و هویت فرهنگی است و بیشتر در میان روحانیون، بزرگان قومی و افراد مسن استفاده می‌شود. شیوه بستن و رنگ دستار در مناطق مختلف کشور متفاوت است؛ در شرق و جنوب‌شرق معمولاً بزرگ‌تر و تیره‌رنگ، و در شمال—به‌ویژه میان اقوام ازبک—ساده‌تر و روشن‌تر است که این تفاوت‌ها بازتاب تنوع فرهنگی کشور به‌ شمار می‌رود.<ref>[https://swn.af/a-man-with-a-silk-scarf/ «مردی با دستار ابریشمی»، وب‌سایت سلام وطندار فارسی.]</ref>		دستار که در افغانستان با نام‌هایی چون مندیل، لنگی، فوته (فیته)، سرله (سَلّه)، چلمه (نام بوسنیایی)، لوکنته، لنگوته و پتکی نیز شناخته می‌شود، یکی از پوشش‌های سنتی مردان است.<ref>[https://jameghor.com/article/%D8%AC%D8%A7%DB%8C%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%B4%D9%85%D9%84%D9%87/ غوری، محمدانور، «جایگاه دستار و شمله»، وب‌سایت جام غور.]</ref> این پوشش علاوه بر کارکرد پوششی، جایگاه فرهنگی، اجتماعی و گاه مذهبی دارد. دستار در افغانستان پیشینه‌ای کهن دارد و ریشه آن به سنت‌های پوششی منطقه و فرهنگ‌های هم‌جوار بازمی‌گردد. در دوره‌های مختلف تاریخی میان اقشار مختلف جامعه و حتی در میان حاکمان و نخبگان رایج بوده و با گسترش فرهنگ اسلامی در منطقه، جایگاه گسترده‌تری پیدا کرده است. در جامعه افغانستان، دستار نماد احترام، وقار و هویت فرهنگی است و بیشتر در میان روحانیون، بزرگان قومی و افراد مسن استفاده می‌شود. شیوه بستن و رنگ دستار در مناطق مختلف کشور متفاوت است؛ در شرق و جنوب‌شرق معمولاً بزرگ‌تر و تیره‌رنگ، و در شمال—به‌ویژه میان اقوام ازبک—ساده‌تر و روشن‌تر است که این تفاوت‌ها بازتاب تنوع فرهنگی کشور به‌ شمار می‌رود.<ref>[https://swn.af/a-man-with-a-silk-scarf/ «مردی با دستار ابریشمی»، وب‌سایت سلام وطندار فارسی.]</ref>

سعید مقدم: /* کاربردهای دستار */

2026-05-25T11:28:03Z

کاربردهای دستار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۸
خط ۸۳:		خط ۸۳:

	==کاربردهای دستار==		==کاربردهای دستار==
	در ادب فارسی، قرار دادن مکاتبات و نوشته‌ها در این سرپوش پیشینه‌ای کهن دارد. همچنین نهادن مسواک در دستار در نواحی شمال‌شرقی ایران، رسمی رایج در میان اهل صلاح بوده است.<ref> [https://ensani.ir/fa/article/430808/%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D9%81%D8%A7% موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، ۱۳۹۸ش، ص۱۵۳-۱۵۲].</ref> در گذشته، مردم به جای کیف پول امروزی از دستار استفاده می‌کردند؛ به‌گونه‌ای که سکه‌های خود را در گوشه‌ای از آن می‌بستند و همراه خود به بازار می‌بردند.<ref> قمی، تاریخ ~~قم،1361ش، ص184~~.</ref> همچنین در مواقع نیاز، دستار کارکرد طناب یا ریسمان را نیز پیدا می‌کرد؛ چنان‌که سعدی در داستانی به این کاربرد اشاره کرده است: فردی در بیابان سگی تشنه را می‌یابد و برای آب‌دادن به او، ناچار از کلاه خود به‌جای دلو (سطل) و از دستار خویش به‌جای ریسمان استفاده می‌کند؛<ref> سعدی، بوستان، ~~1380ش، ص81~~-82.</ref> در نواحی کویری ایران نیز، مردم بخش انتهایی دستار را پشت گردن می‌آویختند و در هنگام وزش بادهای کویری از آن برای محافظت دهان و گردن در برابر خاک و شن استفاده می‌کردند؛<ref> شهشهانی، تاریخ پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۶۳.</ref>		در ادب فارسی، قرار دادن مکاتبات و نوشته‌ها در این سرپوش پیشینه‌ای کهن دارد. همچنین نهادن مسواک در دستار در نواحی شمال‌شرقی ایران، رسمی رایج در میان اهل صلاح بوده است.<ref> [https://ensani.ir/fa/article/430808/%D8%A7%D8%B4%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%85%D8%B6%D8%A7%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1-%D9%88-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D9%86%D8%AF%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%AF%D8%A8-%D9%81%D8%A7% موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، ۱۳۹۸ش، ص۱۵۳-۱۵۲].</ref> در گذشته، مردم به جای کیف پول امروزی از دستار استفاده می‌کردند؛ به‌گونه‌ای که سکه‌های خود را در گوشه‌ای از آن می‌بستند و همراه خود به بازار می‌بردند.<ref> قمی، تاریخ قم،۱۳۶۱ش، ص۱۸۴.</ref> همچنین در مواقع نیاز، دستار کارکرد طناب یا ریسمان را نیز پیدا می‌کرد؛ چنان‌که سعدی در داستانی به این کاربرد اشاره کرده است: فردی در بیابان سگی تشنه را می‌یابد و برای آب‌دادن به او، ناچار از کلاه خود به‌جای دلو (سطل) و از دستار خویش به‌جای ریسمان استفاده می‌کند؛<ref> سعدی، بوستان، ۱۳۸۰ش، ص۸۲-۸۱.</ref> در نواحی کویری ایران نیز، مردم بخش انتهایی دستار را پشت گردن می‌آویختند و در هنگام وزش بادهای کویری از آن برای محافظت دهان و گردن در برابر خاک و شن استفاده می‌کردند؛<ref> شهشهانی، تاریخ پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۶۳.</ref>

	== رنگ دستار ==		== رنگ دستار ==
	استفاده از انواع رنگ‌ها نشان از مقام، مرتبه و مسلک پوشنده دستار بود. رنگ سفید متعلق به شیخ‌ها و زاهدان‌، رنگ سیاه و رنگ سبز مخصوص سادات، رنگ شیری و شکری ویژه بازاری‌ها بود که تا چندی پیش با نخ زرد و قهوه‌ای سوزن‌دوزی و تزیین می‌شد.‌<ref> ماهیار نوابی، عمامۀ شیروشکری، نامۀ مینوی، ۱۳۵۰ش، ص۴۴۵</ref>		استفاده از انواع رنگ‌ها نشان از مقام، مرتبه و مسلک پوشنده دستار بود. رنگ سفید متعلق به شیخ‌ها و زاهدان‌، رنگ سیاه و رنگ سبز مخصوص سادات، رنگ شیری و شکری ویژه بازاری‌ها بود که تا چندی پیش با نخ زرد و قهوه‌ای سوزن‌دوزی و تزیین می‌شد.‌<ref> ماهیار نوابی، عمامۀ شیروشکری، نامۀ مینوی، ۱۳۵۰ش، ص۴۴۵</ref>
	==تزیین‌ دستار (دستار مرصع‌)==		==تزیین‌ دستار (دستار مرصع‌)==
	منابع موجود نشان از تزیین دستار‌ها با مواد گران‌بهایی چون سنگ‌های قیمتی، طلا و جواهرات و همچنین‌ برخی مواد غیرقیمتی، مانند پر و ‌یا گل دارند. استفاده از گل برای تزیین دستار بیشتر در ادبیات به‌ویژه شاعران سبک هندی بازتاب داشته است.<ref> [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، ۱۳۹۸ش، ص۱۶۳-۱۶۲.]</ref> در عصر صفوی علاوه بر پر و گل استفاده از مروارید برای تزیین دستار نیز رایج بوده است.<ref> شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۰.</ref>		منابع موجود نشان از تزیین دستار‌ها با مواد گران‌بهایی چون سنگ‌های قیمتی، طلا و جواهرات و همچنین‌ برخی مواد غیرقیمتی، مانند پر و ‌یا گل دارند. استفاده از گل برای تزیین دستار بیشتر در ادبیات به‌ویژه شاعران سبک هندی بازتاب داشته است.<ref> [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، ۱۳۹۸ش، ص۱۶۳-۱۶۲.]</ref> در عصر صفوی علاوه بر پر و گل استفاده از مروارید برای تزیین دستار نیز رایج بوده است.<ref> شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۰.</ref>
	==دستار در میان اقوام ایرانی==		==دستار در میان اقوام ایرانی==

سعید مقدم: /* دستار زنان */

2026-05-25T11:24:41Z

دستار زنان

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۵۴
خط ۶۸:		خط ۶۸:

	برخی از مثل‌هایی که دربارۀ دستار وجود دارد، غالباً مصرعی شعر است که در میان مردم رایج شده است، مانند: نه سر ماند، نه دستار؛ هر روز مرا سری و دستاری نیست؛ زن مرد نگردد به نکو بستن دستار؛ هر کسی بندد به آیین دگر دستار را؛ من کجا و هوسِ لاله به دستار زدن.<ref>دهگان، ''فرهنگ جامع ضرب‌المثلهای فارسی''، ۱۳۸۳ ش، ص۴۶۴.</ref>		برخی از مثل‌هایی که دربارۀ دستار وجود دارد، غالباً مصرعی شعر است که در میان مردم رایج شده است، مانند: نه سر ماند، نه دستار؛ هر روز مرا سری و دستاری نیست؛ زن مرد نگردد به نکو بستن دستار؛ هر کسی بندد به آیین دگر دستار را؛ من کجا و هوسِ لاله به دستار زدن.<ref>دهگان، ''فرهنگ جامع ضرب‌المثلهای فارسی''، ۱۳۸۳ ش، ص۴۶۴.</ref>

	~~==دستار زنان==~~
	برخی معتقدند تنها مردان از دستار استفاده می‌کردند؛ اما در عصر صفوی زنان نیز از دستار در پوشش خود استفاده کرده‌اند. ترکیبی از دستار و تاج همزمان زیبایی خاصی به پوشش زنان عصر صفوی می‌بخشید.<ref> شهشهانی، تاریخ پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۱.</ref>
	==اهمیت پوشیدن دستار==		==اهمیت پوشیدن دستار==
	[[پرونده:دستار۱.png\|جایگزین=پیرمرد بلوچ با دستار\|بندانگشتی\|پیرمرد بلوچ با دستار\|387x387پیکسل]]		[[پرونده:دستار۱.png\|جایگزین=پیرمرد بلوچ با دستار\|بندانگشتی\|پیرمرد بلوچ با دستار\|387x387پیکسل]]
خط ۸۹:		خط ۸۶:

	== رنگ دستار ==		== رنگ دستار ==
	استفاده از انواع رنگ‌ها نشان از مقام، مرتبه و مسلک پوشنده دستار بود. رنگ سفید متعلق به شیخ‌ها و زاهدان‌، رنگ سیاه و رنگ سبز مخصوص سادات، رنگ شیری و شکری ویژه بازاری‌ها بود که تا چندی پیش با نخ زرد و قهوه‌ای سوزن‌دوزی و تزیین می‌شد.‌<ref> ماهیار نوابی، عمامۀ شیروشکری، نامۀ مینوی، ۱۳۵۰ش، ~~ص445.~~</ref>		استفاده از انواع رنگ‌ها نشان از مقام، مرتبه و مسلک پوشنده دستار بود. رنگ سفید متعلق به شیخ‌ها و زاهدان‌، رنگ سیاه و رنگ سبز مخصوص سادات، رنگ شیری و شکری ویژه بازاری‌ها بود که تا چندی پیش با نخ زرد و قهوه‌ای سوزن‌دوزی و تزیین می‌شد.‌<ref> ماهیار نوابی، عمامۀ شیروشکری، نامۀ مینوی، ۱۳۵۰ش، ص۴۴۵</ref>
	==تزیین‌ دستار (دستار مرصع‌)==		==تزیین‌ دستار (دستار مرصع‌)==
	منابع موجود نشان از تزیین دستار‌ها با مواد گران‌بهایی چون سنگ‌های قیمتی، طلا و جواهرات و همچنین‌ برخی مواد غیرقیمتی، مانند پر و ‌یا گل دارند. استفاده از گل برای تزیین دستار بیشتر در ادبیات به‌ویژه شاعران سبک هندی بازتاب داشته است.<ref> [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و ~~مضمون¬های~~ دستار و دستاربندی در ادبیات»، ~~1398ش، ص162~~-~~163~~.]</ref> در عصر صفوی علاوه بر پر و گل استفاده از مروارید برای تزیین دستار نیز رایج بوده است.<ref> شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، ~~1374ش، ص130~~.</ref>		منابع موجود نشان از تزیین دستار‌ها با مواد گران‌بهایی چون سنگ‌های قیمتی، طلا و جواهرات و همچنین‌ برخی مواد غیرقیمتی، مانند پر و ‌یا گل دارند. استفاده از گل برای تزیین دستار بیشتر در ادبیات به‌ویژه شاعران سبک هندی بازتاب داشته است.<ref> [https://lire.modares.ac.ir/article-41-41992-fa.pdf موسوی، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستاربندی در ادبیات»، ۱۳۹۸ش، ص۱۶۳-۱۶۲.]</ref> در عصر صفوی علاوه بر پر و گل استفاده از مروارید برای تزیین دستار نیز رایج بوده است.<ref> شهشهانی، تاریخچه پوشش سر در ایران، ۱۳۷۴ش، ص۱۳۰.</ref>
	==دستار در میان اقوام ایرانی==		==دستار در میان اقوام ایرانی==

	* '''کردها'''		* '''کردها'''

	کُردها، معتقد هستند که سر مردان نباید لخت باشد و با انواع پوشش‌ها سر را می‌پوشانند.<ref> [https://www.homsa.net/blog/kurdish-dress/ «لباس کردی؛ همنشینی رنگ و سلیقه و هنر»، وب‌سایت هومسا.]</ref> مردان کرد به دور عرق‌چین خود دستاری از جنس ابریشم و به رنگ مشکی می‌پیچند. این دستارها ریشه دارند که بر روی صورت آن‌ها قرار می‌گیرد.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۶۷؛ کسراییان، کردهای ایران، ~~۱۳۷۲ش، تصویر ۵۷~~.</ref> زنان کرد نیز بر روی سر خود دستار می‌بندند. دستار آن‌ها دو قسمت دارد. قسمت نخست کلاهی کوتاه با کلّگی مسطح و پولک‌دوزی شده و قسمت دوم پارچة مشکی که به دور کلاه روی هم انباشته و با استفاده از سنجاق به یکدیگر وصل می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۲؛ کسراییان، کردهای ایران، ~~۱۳۷۲ش، تصویر ۵۱~~. </ref> زنان کرد در [[قوچان]]، دستار را روی روسری خود می‌بندند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۷و۶۰و۹۰؛ کسراییان، کردهای ایران، ~~۱۳۷۲ش، تصویر ۱۱۷-۱۲۰~~.</ref>		کُردها، معتقد هستند که سر مردان نباید لخت باشد و با انواع پوشش‌ها سر را می‌پوشانند.<ref> [https://www.homsa.net/blog/kurdish-dress/ «لباس کردی؛ همنشینی رنگ و سلیقه و هنر»، وب‌سایت هومسا.]</ref> مردان کرد به دور عرق‌چین خود دستاری از جنس ابریشم و به رنگ مشکی می‌پیچند. این دستارها ریشه دارند که بر روی صورت آن‌ها قرار می‌گیرد.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۶۷؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش.</ref> زنان کرد نیز بر روی سر خود دستار می‌بندند. دستار آن‌ها دو قسمت دارد. قسمت نخست کلاهی کوتاه با کلّگی مسطح و پولک‌دوزی شده و قسمت دوم پارچة مشکی که به دور کلاه روی هم انباشته و با استفاده از سنجاق به یکدیگر وصل می‌کنند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۲؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش. </ref> زنان کرد در [[قوچان]]، دستار را روی روسری خود می‌بندند.<ref>ضیاءپور، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، ۱۳۴۶ش، ص۲۷و۶۰و۹۰؛ کسراییان، کردهای ایران، ۱۳۷۲ش.</ref>

	* '''بختیاری‌ها'''		* '''بختیاری‌ها'''

سعید مقدم: /* مفهوم‌شناسی */

2026-05-25T10:30:37Z

مفهوم‌شناسی

نمایش تغییرات

سعید مقدم در ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۰۸:۲۳

2026-05-25T08:23:06Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۵۳
خط ۱۷۲:		خط ۱۷۲:
	*هنوی، جونس، زندگی نادرشاه، ترجمۀ اسماعیل دولتشاهی، تهران، ۱۳۶۵ش.		*هنوی، جونس، زندگی نادرشاه، ترجمۀ اسماعیل دولتشاهی، تهران، ۱۳۶۵ش.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}


	~~پانویس~~
	~~{{پانویس}}~~

سعید مقدم: /* منابع */

2026-05-25T07:26:56Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۶
خط ۱۷۶:		خط ۱۷۶:
	پانویس		پانویس
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	~~==منابع==~~
	* ابن ابی‌جمهور، عوالی اللئالی، قم، سیدالشهداء، ۱۴۰۳ق.
	* «استحباب بستن تحت الحنک»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
	* اسلامی‌تنها، اصغر، لباس روحانیت شیعه به مثابه دال سیاسی در ایران معاصر، مجله علوم سیاسی، شماره ۶۰، ۱۳۹۱ش.
	* امیراحمدیان، بهرام، ایل بختیاری، تهران، دشتستان، ۱۳۷۸ش.
	* بلعمی، محمد، تاریخ بلعمی، به‌تحقیق محمدتقی بهار و محمد پروین‌گنابادی، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۴۱ش.
	* بهارناز، محمدرضا، عشایر همگام پرستوها، تهران، خانه فرهنگ و هنر گویا، ۱۳۸۴ش.
	* تبریزی، محمدحسین بن خلف، برهان قاطع، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.
	* حر عاملی، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، آل البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۴ق.
	* خزائلی، عذرا، واژه‌نامه پوشش سر در ایران، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۸۰ش.
	* ضیاءپور، جلیل،‌ پوشاک ایرانیان، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، تهران، ۱۳۴۹ش.
	* ضیاءپور، جلیل، پوشاک ایل‌ها چادرنشینان و روستاییان ایران، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۴۶ش.
	* ضیاءپور، جلیل، پوشاک هخامنشی‌ها و مادیها در تخت جمشید، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۰ش.
	* طباطبایی، محمدحسین، سنن النبی، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۶ق.
	* غیبی، مهرآسا، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۵ش.
	* فقیهی، علی‌اصغر، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، تهران، صبا، ۱۳۵۷ش.
	* کسراییان، نصرالله و عرشی، زیبا، کردهای ایران، تهران، مولف، ۱۳۷۲ش.
	* ماهیار نوابی، یحیی، «عمامه شیروشکری»، نامه مینوی، به‌تحقیق حبیب یغمایی و ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۰ش.
	* متین، پیمان، پوشاک ایرانیان، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
	* محمدپادشاه، آنندراج، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۳ش.
	* معین، محمد، حاشیه بر جلد ۲ برهان قاطع، [بی‌جا]،‌ [بی‌نا]، [بی‌تا].
	* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۴ خرداد ۱۴۰۱ش.
	* «نظر مراجع درباره استفاده از عبا در نماز»، سایت شهدای ایران، تاریخ درج مطلب: ۱ مهر ۱۳۹۳ش.
	~~ویکی زندگی~~

سعید مقدم: /* منابع */

2026-05-25T07:26:07Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۶
خط ۱۴۹:		خط ۱۴۹:
	*ضیاءپور، جلیل، پوشاک ایل‌ها،‌‌ چادرنشینان و روستائیان‌ ایران،‌ تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۶ش.		*ضیاءپور، جلیل، پوشاک ایل‌ها،‌‌ چادرنشینان و روستائیان‌ ایران،‌ تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۴۶ش.
	*ضیاءپور، جلیل، پوشاک هخامنشی‌ها و مادیها در تخت جمشید، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۰ش.		*ضیاءپور، جلیل، پوشاک هخامنشی‌ها و مادیها در تخت جمشید، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۰ش.
			*«طالبان و تغییر سبک پوشش مردان»، وب‌سایت ایندیپندنت فارسی.
			*«طالبان پوشیدن «کلاه» یا «دستار» را برای شاگردان مکتب اجباری کردند»، وب‌سایت اطلس‌پرس
	*عرفانی، عبدالحمید، شرح احوال و آثار ملک الشعرا محمدتقی بهار، تهران، ۱۳۳۵ ش،		*عرفانی، عبدالحمید، شرح احوال و آثار ملک الشعرا محمدتقی بهار، تهران، ۱۳۳۵ ش،
	*غیبی، مهرآسا، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۵ش.		*غیبی، مهرآسا، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۵ش.

سعید مقدم: /* منابع */

2026-05-25T07:25:14Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۵
خط ۱۶۳:		خط ۱۶۳:
	*متین، پیمان، پوشاک ایرانیان، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳ش.		*متین، پیمان، پوشاک ایرانیان، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳ش.
	*مجلسی، محمدباقر، حُلیةالمتقین، تهران، لقمان، ۱۳۶۹ش.		*مجلسی، محمدباقر، حُلیةالمتقین، تهران، لقمان، ۱۳۶۹ش.
			*«مردی با دستار ابریشمی»، وب‌سایت سلام وطندار فارسی
	*محمدی، فریده و‌ امینی، ثریا، «بررسی تاریخی پوشش مردان و زنان کرد»، فصلنامۀ مطالعات هنر و فرهنگ، سال چهارم، شمارۀ ۱۱، تابستان ۱۳۹۸‌‌ش.		*محمدی، فریده و‌ امینی، ثریا، «بررسی تاریخی پوشش مردان و زنان کرد»، فصلنامۀ مطالعات هنر و فرهنگ، سال چهارم، شمارۀ ۱۱، تابستان ۱۳۹۸‌‌ش.
	*موسوی، سید جلال، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستار‌بندی در ادبیات»، فصلنامه پژوهش‌های ادبی، شماره ۶۶، زمستان ۱۳۹۸ش.		*موسوی، سید جلال، «اشارات و مضمون‌های دستار و دستار‌بندی در ادبیات»، فصلنامه پژوهش‌های ادبی، شماره ۶۶، زمستان ۱۳۹۸ش.

سعید مقدم: /* منابع */

2026-05-25T07:24:45Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۴
خط ۱۵۱:		خط ۱۵۱:
	*عرفانی، عبدالحمید، شرح احوال و آثار ملک الشعرا محمدتقی بهار، تهران، ۱۳۳۵ ش،		*عرفانی، عبدالحمید، شرح احوال و آثار ملک الشعرا محمدتقی بهار، تهران، ۱۳۳۵ ش،
	*غیبی، مهرآسا، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۵ش.		*غیبی، مهرآسا، هشت هزار سال تاریخ پوشاک اقوام ایرانی، تهران، هیرمند، ۱۳۸۵ش.
			*غوری، محمدانور، «جایگاه دستار و شمله»، وب‌سایت جام غور.
	*فردوسی، شاهنامه، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۲ش.		*فردوسی، شاهنامه، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۲ش.
	*فقیهی، علی‌اصغر، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، تهران، صبا، ۱۳۵۷ش.		*فقیهی، علی‌اصغر، آل بویه و اوضاع زمان ایشان، تهران، صبا، ۱۳۵۷ش.

سعید مقدم: /* منابع */

2026-05-25T07:22:26Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۲
خط ۱۵۸:		خط ۱۵۸:
	*«لباس محلی استان کردستان (لباس کردی اقوام ایران)»، وب‌سایت‌ جاذبه‌ها، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۲ش.		*«لباس محلی استان کردستان (لباس کردی اقوام ایران)»، وب‌سایت‌ جاذبه‌ها، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۲ش.
	*«لباس کردی؛ همنشینی رنگ و سلیقه و هنر»، وب‌سایت هومسا.		*«لباس کردی؛ همنشینی رنگ و سلیقه و هنر»، وب‌سایت هومسا.
			*«لنگ یا دستار یا مندیل یا پاگ بلوچی»، وب‌نوشت ماککی.
	*ماهیار نوابی، یحیى، عمامۀ شیروشکری، نامۀ مینوی، به کوشش حبیب یغمایی و ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۰ش.		*ماهیار نوابی، یحیى، عمامۀ شیروشکری، نامۀ مینوی، به کوشش حبیب یغمایی و ایرج افشار، تهران، ۱۳۵۰ش.
	*متین، پیمان، پوشاک ایرانیان، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳ش.		*متین، پیمان، پوشاک ایرانیان، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۳ش.