دهل - تاریخچهٔ نسخه‌ها

امان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۴۵

2026-05-09T14:45:00Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۱۵
خط ۱:		خط ۱:
	<big>'''دهل'''</big>؛ یکی از انواع سازهای کوبه‌ای		<big>'''دهل'''</big>؛ یکی از انواع سازهای کوبه‌ای

	دهل نوعی ساز معروف است که در هندی به آن دهول می‌گویند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/دهل-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه دهل.]</ref> برخی فرهنگ‌ها آن را طبل بزرگ<ref>حدادی، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۳.</ref> و برخی نوعی نقاره دانسته‌اند.<ref>نفیسی، فرهنگ، ذیل واژه دهل.</ref> برخی دهل‌ها یک رویه و برخی دورویه دارند که به آن‌ها تک‌دهل و جفت‌دهل گفته می‌شود. از نام‌های دیگر این ساز می‌توان به داول، طاول، داوول،<ref>فروغ، «آلات موسیقی قدیم ایران»، ۱۳۳۶ش، ص۳۹.</ref> دَبُل، دَبال و دُل اشاره کرد.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۳۳۵.</ref> مردم کردستان به دهل ده‌هول، ده‌ول، دول، دیول،<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۶.</ref> مردم سیستان و بلوچستان دروکل،<ref>احمدیان، «موسیقی در بلوچستان»، ۱۳۵۶ش، ص۵۹.</ref> و لرهای بختیاری دُوُل می‌گویند.<ref>خسروی، فرهنگ بختیاری، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۷.</ref> نوازندة دهل به سبب بزرگی، آن را به حالت ایستاده می‌زند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۱.</ref> در بیش‌تر مراسم‌ها این ساز را با سرنا می‌نوازند.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶.</ref>		دهل نوعی ساز معروف است که در هندی به آن دهول می‌گویند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/دهل-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه دهل.]</ref> برخی فرهنگ‌ها آن را طبل بزرگ<ref>حدادی، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۳.</ref> و برخی نوعی [[نقاره]] دانسته‌اند.<ref>نفیسی، فرهنگ، ذیل واژه دهل.</ref> برخی دهل‌ها یک رویه و برخی دورویه دارند که به آن‌ها تک‌دهل و جفت‌دهل گفته می‌شود. از نام‌های دیگر این ساز می‌توان به داول، طاول، داوول،<ref>فروغ، «آلات موسیقی قدیم ایران»، ۱۳۳۶ش، ص۳۹.</ref> دَبُل، دَبال و دُل اشاره کرد.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۳۳۵.</ref> مردم کردستان به دهل ده‌هول، ده‌ول، دول، دیول،<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۶.</ref> مردم سیستان و بلوچستان دروکل،<ref>احمدیان، «موسیقی در بلوچستان»، ۱۳۵۶ش، ص۵۹.</ref> و لرهای بختیاری دُوُل می‌گویند.<ref>خسروی، فرهنگ بختیاری، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۷.</ref> نوازندة دهل به سبب بزرگی، آن را به حالت ایستاده می‌زند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۱.</ref> در بیش‌تر مراسم‌ها این ساز را با سرنا می‌نوازند.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶.</ref>
	==واژه‌شناسی==		==واژه‌شناسی==
	برخی واژه‌ی دهل را برگرفته از واژه سنسکریت دهولاکا می‌دانند.<ref>پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۸۰.</ref> برخی محققان این واژه را برگرفته از واژة کردی ده‌‌هل می‌دانند که به‌معنی دره است.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۶؛ شرفکندی، فـرهنگ کـردی ـ فارسی، ۱۳۶۹ش، ص۳۳۰.</ref>		برخی واژه‌ی دهل را برگرفته از واژه سنسکریت دهولاکا می‌دانند.<ref>پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۸۰.</ref> برخی محققان این واژه را برگرفته از واژة کردی ده‌‌هل می‌دانند که به‌معنی دره است.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۶؛ شرفکندی، فـرهنگ کـردی ـ فارسی، ۱۳۶۹ش، ص۳۳۰.</ref>
	==پیشینه==		==پیشینه==
	نقش دهل در حجاری‌های طاق‌بستان (سدهة ۶ میلادی) دیده می‌شود. نوعی تُنُگ نقره مربوط به سدة ۸ و ۹ میلادی ( که در موزة هنرهای زیبای شهر لیون فرانسه نگهداری می‌شود) گروهی از نوازندگان را در حال نواختن نوعی طبل دوسویه نشان می‌دهد.<ref>ایازی، نگرشی بر پیشینۀ موسیقی در ایران به روایت آثار پیش از اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۸۵-۸۶.</ref> در تاریخ بیهقی نیز به دهل اشاره شده است.<ref>بیهقی، تاریخ، ۱۳۷۷ش، ص۹۶.</ref> در زمان قاجار استفاده از ساز و دهل در مراسم‌های عروسی متداول بوده است.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۲۴ش، ج۱، ص۴۵۷.</ref>		نقش دهل در حجاری‌های طاق‌بستان (سدهة ۶ میلادی) دیده می‌شود. نوعی تُنُگ نقره مربوط به سدة ۸ و ۹ میلادی ( که در موزة هنرهای زیبای شهر لیون فرانسه نگهداری می‌شود) گروهی از نوازندگان را در حال نواختن نوعی طبل دوسویه نشان می‌دهد.<ref>ایازی، نگرشی بر پیشینۀ موسیقی در ایران به روایت آثار پیش از اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۸۵-۸۶.</ref> در [[تاریخ بیهقی]] نیز به دهل اشاره شده است.<ref>بیهقی، تاریخ، ۱۳۷۷ش، ص۹۶.</ref> در زمان قاجار استفاده از ساز و دهل در مراسم‌های عروسی متداول بوده است.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۲۴ش، ج۱، ص۴۵۷.</ref>
	==ساختار دهل==		==ساختار دهل==
	این ساز از استوانه‌ای چوبی یا فلزی<ref>فرخ‌کیش، ارغنون‌ساز فلک، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۸.</ref> به قطر حدود ۱۰۰ سانتی‌متر و ارتفاع ۲۵ الی ۳۵ سانتی‌متر تشکیل شده است<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶؛ پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۸۰.</ref> که در دو طرف آن پوست قرار دارد. جهت ساخت دهل معمولا از چوب‌های توت، صنوبر، بید، بلوط، چنار و گردو استفاده می‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۷.</ref> در کردستان برای انحنادادن به چوب آن را به‌وسیلة دستگاه چرخ انحنا می‌دهند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۹.</ref> در لرستان، چالة گردی در زمین حفر می‌کنند و چوب را در آن قرار می‌دهند تا قالب‌گیری شود.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۲۳.</ref> در سیستان و بلوچستان، شکل طبل شبیه به استوانة ناقص بوده<ref>ملاح، تاریخ موسیقی نظامی ایران، ۱۳۴۵ش، ص۵۸.</ref> و از چوب درخت پَدِه یا پَدَه تهیه می‌شود.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۳۹.</ref> پوست به‌کار رفته در دهل معمولا پوست گاو یا گاومیش است.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶؛ ملاح، تاریخ موسیقی نظامی ایران، ۱۳۴۵ش، ص۵۸.</ref> گاهی از پوست گوسفند یا آهو نیز در دهل استفاده می‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۷.</ref> اهالی لرستان به طرف راست دهل خود پوست بز و به طرف چپ آن پوست آهو یا پوست بز کوهی می‌کشند.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۷.</ref> پوست یک‌طرف باید نازک‌تر از طرف دیگر باشد. پوست به مدت چند ساعت باید در ترکیب آب، آرد و ماست قرار گیرد تا محکم شود. پوست با استفاده از ریسمان‌هایی به چوب دهل بسته می‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۰.</ref> این ریسمان‌ها با انعطاف پوست‌ها، زیر و بمی صدای پوست را تنظیم می‌کنند.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۳.</ref> گاهی به‌جای ریسمان از میلة آهنی یا چوبی استفاده می‌شود.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۷. </ref> در سنندج، چوب استوانه را با پارچه‌ای راه‌راه می‌پوشانند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۰-۳۲۱. </ref> اهالی لرستان در پوست سمت راست دهل نقش خورشید می‌کشند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۱. </ref> اگر دهل از پوست گرگ تهیه شود صدای بسیار بلندی خواهد داشت،<ref>برخوردار، «پژوهشی در موسیقی محلی کردستان»، ۱۳۵۱ش، ص۴۲.</ref> اما به دلیل نامبارک بودن از آن استفاده نمی‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۰. </ref> تسمه‌ای چرمی به دهل بسته می‌شود که نوازنده، آن را بر شانه‌های خود می‌اندازد<ref>نفری، اطلاعات جامع موسیقی، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۱.</ref> تا ساز در جلوی سینه و شکم او قرار گیرد.<ref>فرخ‌کیش، ارغنون‌ساز فلک، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۸.</ref> نوازنده این ساز را با دو چوب ترکة نازک و عصا مانند می‌نوازد.<ref>منصوری، سازشناسی، ۱۳۵۵ش، ص۶۹.</ref> به چوب عصاشکل «کجک» یا «چنگال» و به چوب نازک «ترکه» می‌گویند.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶.</ref> در سیستان و بلوچستان از دو ترکة چوبی کوچک با نام‌های «نلوک» و «پنجولک» استفاده می‌کنند که به انگشتان دست چپ بسته می‌شوند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۳۸و۴۱.</ref> نوازندگان بیرجندی، سمت چپ دهل را با چوب کوچکی با نام «انگشتانه» می‌نوازند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۵۴. </ref> چوب عصامانند در ایل بختیاری «چوچایقون» نامیده می‌شود.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۳.</ref>		این ساز از استوانه‌ای چوبی یا فلزی<ref>فرخ‌کیش، ارغنون‌ساز فلک، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۸.</ref> به قطر حدود ۱۰۰ سانتی‌متر و ارتفاع ۲۵ الی ۳۵ سانتی‌متر تشکیل شده است<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶؛ پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۸۰.</ref> که در دو طرف آن پوست قرار دارد. جهت ساخت دهل معمولا از چوب‌های توت، صنوبر، بید، بلوط، چنار و گردو استفاده می‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۷.</ref> در کردستان برای انحنادادن به چوب آن را به‌وسیلة دستگاه چرخ انحنا می‌دهند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۹.</ref> در لرستان، چالة گردی در زمین حفر می‌کنند و چوب را در آن قرار می‌دهند تا قالب‌گیری شود.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۲۳.</ref> در سیستان و بلوچستان، شکل طبل شبیه به استوانة ناقص بوده<ref>ملاح، تاریخ موسیقی نظامی ایران، ۱۳۴۵ش، ص۵۸.</ref> و از چوب درخت پَدِه یا پَدَه تهیه می‌شود.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۳۹.</ref> پوست به‌کار رفته در دهل معمولا پوست گاو یا گاومیش است.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶؛ ملاح، تاریخ موسیقی نظامی ایران، ۱۳۴۵ش، ص۵۸.</ref> گاهی از پوست گوسفند یا آهو نیز در دهل استفاده می‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۷.</ref> اهالی لرستان به طرف راست دهل خود پوست بز و به طرف چپ آن پوست آهو یا پوست بز کوهی می‌کشند.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۷.</ref> پوست یک‌طرف باید نازک‌تر از طرف دیگر باشد. پوست به مدت چند ساعت باید در ترکیب آب، آرد و ماست قرار گیرد تا محکم شود. پوست با استفاده از ریسمان‌هایی به چوب دهل بسته می‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۰.</ref> این ریسمان‌ها با انعطاف پوست‌ها، زیر و بمی صدای پوست را تنظیم می‌کنند.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۳.</ref> گاهی به‌جای ریسمان از میلة آهنی یا چوبی استفاده می‌شود.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۷. </ref> در سنندج، چوب استوانه را با پارچه‌ای راه‌راه می‌پوشانند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۰-۳۲۱. </ref> اهالی لرستان در پوست سمت راست دهل نقش خورشید می‌کشند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۱. </ref> اگر دهل از پوست گرگ تهیه شود صدای بسیار بلندی خواهد داشت،<ref>برخوردار، «پژوهشی در موسیقی محلی کردستان»، ۱۳۵۱ش، ص۴۲.</ref> اما به دلیل نامبارک بودن از آن استفاده نمی‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۰. </ref> تسمه‌ای چرمی به دهل بسته می‌شود که نوازنده، آن را بر شانه‌های خود می‌اندازد<ref>نفری، اطلاعات جامع موسیقی، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۱.</ref> تا ساز در جلوی سینه و شکم او قرار گیرد.<ref>فرخ‌کیش، ارغنون‌ساز فلک، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۸.</ref> نوازنده این ساز را با دو چوب ترکة نازک و عصا مانند می‌نوازد.<ref>منصوری، سازشناسی، ۱۳۵۵ش، ص۶۹.</ref> به چوب عصاشکل «کجک» یا «چنگال» و به چوب نازک «ترکه» می‌گویند.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶.</ref> در سیستان و بلوچستان از دو ترکة چوبی کوچک با نام‌های «نلوک» و «پنجولک» استفاده می‌کنند که به انگشتان دست چپ بسته می‌شوند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۳۸و۴۱.</ref> نوازندگان بیرجندی، سمت چپ دهل را با چوب کوچکی با نام «انگشتانه» می‌نوازند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۵۴. </ref> چوب عصامانند در ایل بختیاری «چوچایقون» نامیده می‌شود.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۳.</ref>

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «'''دهل'''؛ یکی از انواع سازهای کوبه‌ای دهل نوعی ساز معروف است که در هندی به آن دهول می‌گویند.[https://vajehyab.com/dehkhoda/دهل-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه دهل.] برخی فرهنگ‌ها آن را طبل بزرگحدادی، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۳. و ب...» ایجاد کرد

2026-04-28T12:26:38Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''دهل'''</big>؛ یکی از انواع سازهای کوبه‌ای دهل نوعی ساز معروف است که در هندی به آن دهول می‌گویند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/دهل-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه دهل.]</ref> برخی فرهنگ‌ها آن را طبل بزرگ<ref>حدادی، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۳.</ref> و ب...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''دهل'''</big>؛ یکی از انواع سازهای کوبه‌ای

دهل نوعی ساز معروف است که در هندی به آن دهول می‌گویند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/دهل-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه دهل.]</ref> برخی فرهنگ‌ها آن را طبل بزرگ<ref>حدادی، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۲۳۳.</ref> و برخی نوعی نقاره دانسته‌اند.<ref>نفیسی، فرهنگ، ذیل واژه دهل.</ref> برخی دهل‌ها یک رویه و برخی دورویه دارند که به آن‌ها تک‌دهل و جفت‌دهل گفته می‌شود. از نام‌های دیگر این ساز می‌توان به داول، طاول، داوول،<ref>فروغ، «آلات موسیقی قدیم ایران»، ۱۳۳۶ش، ص۳۹.</ref> دَبُل، دَبال و دُل اشاره کرد.<ref>ملاح، فرهنگ سازها، ۱۳۷۶ش، ص۳۳۵.</ref> مردم کردستان به دهل ده‌هول، ده‌ول، دول، دیول،<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۶.</ref> مردم سیستان و بلوچستان دروکل،<ref>احمدیان، «موسیقی در بلوچستان»، ۱۳۵۶ش، ص۵۹.</ref> و لرهای بختیاری دُوُل می‌گویند.<ref>خسروی، فرهنگ بختیاری، ۱۳۸۶ش، ص۳۵۷.</ref> نوازندة دهل به سبب بزرگی، آن را به حالت ایستاده می‌زند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۱.</ref> در بیش‌تر مراسم‌ها این ساز را با سرنا می‌نوازند.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶.</ref>
==واژه‌شناسی==
برخی واژه‌ی دهل را برگرفته از واژه سنسکریت دهولاکا می‌دانند.<ref>پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۸۰.</ref> برخی محققان این واژه را برگرفته از واژة کردی ده‌‌هل می‌دانند که به‌معنی دره است.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۶؛ شرفکندی، فـرهنگ کـردی ـ فارسی، ۱۳۶۹ش، ص۳۳۰.</ref>
==پیشینه==
نقش دهل در حجاری‌های طاق‌بستان (سدهة ۶ میلادی) دیده می‌شود. نوعی تُنُگ نقره مربوط به سدة ۸ و ۹ میلادی ( که در موزة هنرهای زیبای شهر لیون فرانسه نگهداری می‌شود) گروهی از نوازندگان را در حال نواختن نوعی طبل دوسویه نشان می‌دهد.<ref>ایازی، نگرشی بر پیشینۀ موسیقی در ایران به روایت آثار پیش از اسلام، ۱۳۸۳ش، ص۸۵-۸۶.</ref> در تاریخ بیهقی نیز به دهل اشاره شده است.<ref>بیهقی، تاریخ، ۱۳۷۷ش، ص۹۶.</ref> در زمان قاجار استفاده از ساز و دهل در مراسم‌های عروسی متداول بوده است.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ۱۳۲۴ش، ج۱، ص۴۵۷.</ref>
==ساختار دهل==
این ساز از استوانه‌ای چوبی یا فلزی<ref>فرخ‌کیش، ارغنون‌ساز فلک، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۸.</ref> به قطر حدود ۱۰۰ سانتی‌متر و ارتفاع ۲۵ الی ۳۵ سانتی‌متر تشکیل شده است<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶؛ پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۸۰.</ref> که در دو طرف آن پوست قرار دارد. جهت ساخت دهل معمولا از چوب‌های توت، صنوبر، بید، بلوط، چنار و گردو استفاده می‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۷.</ref> در کردستان برای انحنادادن به چوب آن را به‌وسیلة دستگاه چرخ انحنا می‌دهند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۹.</ref> در لرستان، چالة گردی در زمین حفر می‌کنند و چوب را در آن قرار می‌دهند تا قالب‌گیری شود.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۲۳.</ref> در سیستان و بلوچستان، شکل طبل شبیه به استوانة ناقص بوده<ref>ملاح، تاریخ موسیقی نظامی ایران، ۱۳۴۵ش، ص۵۸.</ref> و از چوب درخت پَدِه یا پَدَه تهیه می‌شود.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۳۹.</ref> پوست به‌کار رفته در دهل معمولا پوست گاو یا گاومیش است.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶؛ ملاح، تاریخ موسیقی نظامی ایران، ۱۳۴۵ش، ص۵۸.</ref> گاهی از پوست گوسفند یا آهو نیز در دهل استفاده می‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۱۷.</ref> اهالی لرستان به طرف راست دهل خود پوست بز و به طرف چپ آن پوست آهو یا پوست بز کوهی می‌کشند.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۷.</ref> پوست یک‌طرف باید نازک‌تر از طرف دیگر باشد. پوست به مدت چند ساعت باید در ترکیب آب، آرد و ماست قرار گیرد تا محکم شود. پوست با استفاده از ریسمان‌هایی به چوب دهل بسته می‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۰.</ref> این ریسمان‌ها با انعطاف پوست‌ها، زیر و بمی صدای پوست را تنظیم می‌کنند.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۳.</ref> گاهی به‌جای ریسمان از میلة آهنی یا چوبی استفاده می‌شود.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۶۷. </ref> در سنندج، چوب استوانه را با پارچه‌ای راه‌راه می‌پوشانند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۰-۳۲۱. </ref> اهالی لرستان در پوست سمت راست دهل نقش خورشید می‌کشند.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۱. </ref> اگر دهل از پوست گرگ تهیه شود صدای بسیار بلندی خواهد داشت،<ref>برخوردار، «پژوهشی در موسیقی محلی کردستان»، ۱۳۵۱ش، ص۴۲.</ref> اما به دلیل نامبارک بودن از آن استفاده نمی‌شود.<ref>نقیب، سازشناسی موسیقی کردی، ۱۳۸۵ش، ص۳۲۰. </ref> تسمه‌ای چرمی به دهل بسته می‌شود که نوازنده، آن را بر شانه‌های خود می‌اندازد<ref>نفری، اطلاعات جامع موسیقی، ۱۳۷۷ش، ص۱۱۱.</ref> تا ساز در جلوی سینه و شکم او قرار گیرد.<ref>فرخ‌کیش، ارغنون‌ساز فلک، ۱۳۷۶ش، ص۱۴۸.</ref> نوازنده این ساز را با دو چوب ترکة نازک و عصا مانند می‌نوازد.<ref>منصوری، سازشناسی، ۱۳۵۵ش، ص۶۹.</ref> به چوب عصاشکل «کجک» یا «چنگال» و به چوب نازک «ترکه» می‌گویند.<ref>بلوکباشی، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، ۱۳۸۱ش، ص۱۵۶.</ref> در سیستان و بلوچستان از دو ترکة چوبی کوچک با نام‌های «نلوک» و «پنجولک» استفاده می‌کنند که به انگشتان دست چپ بسته می‌شوند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۳۸و۴۱.</ref> نوازندگان بیرجندی، سمت چپ دهل را با چوب کوچکی با نام «انگشتانه» می‌نوازند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۵۴. </ref> چوب عصامانند در ایل بختیاری «چوچایقون» نامیده می‌شود.<ref>مسعودیه، سازهای ایران، ۱۳۸۳ش، ص۱۷۳.</ref>
==دهل در بلوچستان==
در سیستان و بلوچستان، دهل را با یک چوب و چند استخوان می‌نوازند. برخی با کف دست دهل می‌نوازند.<ref>پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۸۰.</ref> دهل سرحدی نوعی دهل بلوچی است که نسبت به انواع دیگر آن بزرگ‌تر است.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۳۸-۳۹. </ref> نوع دیگر دهل، دهلک است که کوچک و بلند بوده و نوازنده آن را در حالت نشسته می‌نوازد. تیمبودک، دهل کوچک‌تری است که وظیفة آن شکستن ضرب اصلی ضرب‌آهنگ است.<ref>بوستان، «موسیقی مقامی ایران»، ۱۳۷۱ش، ص۱۷۵.</ref> دهل‌نواز در این منطقه هنگام نواختن دهل، حرکات نمایشی مانند چرخش به دور خود، چرخاندن دهل بالای سر و عبور دهل از زیر پا اجرا می‌کند، که موجب تشویق تماشاگران می‌شود.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۳۸و۵۵.</ref> در گذشته در این منطقه جوانی در حال نواختن دهل آواز «الله رمضو» می‌خواند تا مردم برای سحرگاه بیدار شوند.<ref>جاوید، آشنایی با موسیقی نواحی ایران، ۱۳۸۶ش، ص۳۱.</ref>
==دهل در خراسان==
مردم این خطه همراه با نواختن دهل به رقص‌های محلی از جمله چکه، چوب‌بازی و گندم‌درو می‌پردازند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۵۶.</ref> در شهرستان فردوس در روز عاشورا نوازندگان هنگام بلند کردن نخل عزا، دهل می‌نوازند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۵۷. </ref> نمایش‌های طنز توره و کشتی محلی چوخه نیز با همراهی ساز دهل اجرا می‌شوند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۶۰.</ref>
==دهل در آذربایجان شرقی==
مردم، دهل و سرنا را در هنگام اجرای رقص‌های محلی از جمله لزگی، یاللی، قایتاغی و کوراوغلی می‌نوازند که از جمله رقص‌های پهلوانی هستند. آن‌ها هنگام برگزاری کشتی محلی زورلاما نیز دهل می‌نوازند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۹۰. </ref>
==دهل در جزیره قشم==
در این منطقه در مراسم جشن عروسی مراسمی با نام «دس بالا» اجرا می‌شود که در آن دهل و نی‌جفتی نواخته می‌شوند. گروهی از مردم، دور نوازندگان را گرفته و به دست و هلهله می‌پردازند. پس از شروع مراسم سرعت ضرب‌آهنگ تند می‌شود که در اصطلاح می‌گویند دهل داغ شده و آتش می‌کند.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۶۱.</ref>
==دهل در هرمزگان==
در هرمزگان به دهل بزرگ «گپ دهل» می‌گویند.<ref>پورمندان، دایرةالمعارف موسیقی کهن ایران، ۱۳۷۹ش، ص۸۶-۸۷؛ درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۵۶-۱۵۷و۱۶۰.</ref> در مراسم‌های محلی زار، لیوا و عروسی در این منطقه دهل نواخته می‌شود.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۱۵۶-۱۵۷و۱۶۰.</ref>
==دهل در یزد==
در یزد نوعی دهل با بدنة فلزی موجود دارد که «دهل عزا» نام دارد. برای کشیدن پوسته روی بدنة دهل از طوقة چوبی با نام «عام» استفاده می‌شود. ابتدا پوست بر عام کشیده می‌شود. سپس آن را با پیچ‌هایی فلزی به دو طرف دهل متصل می‌کنند. دهل عزا را با چوبی گرزمانند می‌نوازند. در مراسم‌های عزاداری نوازندة دهل وظیفة اعلام شروع تعزیه و نواختن حین اجرای آن را برعهده دارد.<ref>درویشی، دایرةالمعارف سازهای ایران، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۹۸-۹۹. </ref>
==دهل در ادبیات فارسی==
کلیدواژه دهل در اشعار فارسی نیز دیده می‌شود.
سعدی در بیتی بیان کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/saadi/divan/ghazals/sh447 سعدی، دیوان اشعار، غزلیات، غزل شماره ۴۴۷، بیت ۶، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| آواز دهل نهان نماند | در زیر گلیم و عشق پنهان }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
مولانا در بیتی اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh1509 مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شماره ۱۵۰۹، بیت ۵، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| به غیر عشق آواز دهل بود | هر آوازی که در عالم شنیدم }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}
همچنین در مثل‌های فارسی نیز ردپای دهل دیده می‌شود. «صدای دهل از خالی بودن شکم است»<ref>دهخدا، امثال و حکم، ۱۳۳۸ش، ج۲، ص۱۰۵۳.</ref> مثل بعدی «دهلش صدا نمی‌دهد» است که کنایه از این است که فرد اعتبار خود را از دست داده است.<ref>فتاحی، امثال و حکم کردی، ۱۳۶۴ش، ص۱۷۵و۲۰۹.</ref> مردم در کردستان می‌گویند: «دهل مرا مکوب، دهلت را می‌کوبم» کنایه از این‌که رسوایم کنی رسوایت می‌کنم.<ref>حیرت سجادی، پنـد پیشینیان در کردی، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۲۷۶.</ref> «باید برایش دهل و سرنا بزنی» کنایه از فردی که دیر متوجه مطالب می‌شود.<ref>فتاحی، امثال و حکم کردی، ۱۳۶۴ش، ص۱۷۵و۲۰۹. </ref> «دهل زیر گلیم کردن» کنایه از کوشش بیهوده برای مخفی ساختن امری آشکار است.<ref>نفیسی، فرهنگ، ذیل واژه دهل؛ محمد پادشاه، آنندراج ذیل واژه دهل.</ref> «آواز دهل شنیدن از دور خوش است»کنایه از این است که شنیدن وصف خوش از فردی چندان واقعیت ندارد.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/دهل-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه دهل.] </ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* احمدیان، محمدعلی، «موسیقی در بلوچستان»، هنر و مردم، تهران، س۱۶، شماره ۱۸۲، ۱۳۵۶ش.
* ایازی، سوری و دیگران، نگرشی بر پیشینۀ موسیقی در ایران به روایت آثار پیش از اسلام، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۳ش.
* برخوردار، ایرج، «پژوهشی در موسیقی محلی کردستان»، مجلۀ موسیقی، تهران، شماره ۱۳۵، ۱۳۵۱ش.
* بلوکباشی، علی و شهیدی، یحیى، پژوهشی در موسیقی و سازهای موسیقی نظامی، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
* بوستان، بهمن و درویشی، محمدرضا، «موسیقی مقامی ایران»، ادبستان، تهران، شماره ۳۶، ۱۳۷۱ش.
* بیهقی، ابوالفضل، تاریخ، به‌تحقیق جعفر مدرس صادقی، تهران، مرکز، ۱۳۷۷ش.
* پورمندان، مهران، دایره‌المعارف موسیقی کهن ایران، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، ۱۳۷۹ش.
* جاوید، هوشنگ، آشنایی با موسیقی نواحی ایران، تهران، سوره مهر، ۱۳۸۶ش.
* حدادی، نصرت‌الله، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایران، تهران، توتیا، ۱۳۷۶ش.
* حیـرت سجادی، عبدالحمید، پنـد پیشینیان در کردی، ارومیـه، صلاح‌الدین ایوبی، ۱۳۶۹ش.
* خسروی، عبدالعلی، فرهنگ بختیاری، تهران، فرهنگ‌سرا، ۱۳۶۸ش.
* درویشی، محمدرضا، دایره‌المعارف سازهای ایران، تهران، ماهور، ۱۳۸۴ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، امثال و حکم، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۸ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* سعدی، دیوان اشعار، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* شرفکنـدی، عبدالرحمـان، فـرهنگ کـردی ـ فارسی، تهران، سروش، ۱۳۶۹ش.
* فتاحی قاضی، قادر، امثال و حکم کردی، تبریز، دانشگاه تبریز، ۱۳۶۴ش.
* فرخ‌کیش، شهزاد، ارغنون‌ساز فلک، اصفهان، موعود، ۱۳۷۶ش.
* فروغ، مهدی، «آلات موسیقی قدیم ایران»، مجلۀ موسیقی، تهران، س۳، شماره ۱۶، ۱۳۳۶ش.
* محمدپادشاه، آنندراج، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، طبع و نشر، ۱۳۶۳ش.
* مستوفی، عبدالله، شرح زندگانی من، تهران، [بی‌نا] ۱۳۲۴ش.
* مسعودیه، محمدتقی، سازهای ایران، تهران، زرین، ۱۳۸۳ش.
* ملاح، حسین‌علی، تاریخ موسیقی نظامی ایران، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۴۵ش.
* ملاح، حسین‌علی، فرهنگ سازها، تهران، کتاب‌سرا، چ۱، ۱۳۷۶ش.
* منصوری، پرویز، سازشناسی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵ش.
* مولانا، دیوان شمس، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۱ش.
* نفری، بهرام، اطلاعات جامع موسیقی، تهران، مارلیک، ۱۳۷۷ش.
* نفیسی، علی‌اکبر، فرهنگ، تهران، خیام، ۱۳۴۳ش.
* نقیب سردشت، بهزاد، سازشناسی موسیقی کردی، تهران، توکلی، ۱۳۸۵ش.