زهرا حلیمی: صفحه‌ای تازه حاوی «اعتکاف دانشجویی در دانشگاه تهران {{درشت|'''ریاضت؛'''}} اصلاح و تهذیب نفس در سه ساحت اعتقادی، اخلاقی و رفتاری. ریاضت به معنای تمرین و کنترل نفس برای تهذیب روح و رسیدن به کمال ا...» ایجاد کرد

2026-05-14T14:10:28Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=اعتکاف دانشجویی در دانشگاه تهران |بندانگشتی|اعتکاف دانشجویی در دانشگاه تهران {{درشت|'''ریاضت؛'''}} اصلاح و تهذیب نفس در سه ساحت اعتقادی، اخلاقی و رفتاری. ریاضت به معنای تمرین و کنترل نفس برای تهذیب روح و رسیدن به کمال ا...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:ریاضت۱.jpg|جایگزین=اعتکاف دانشجویی در دانشگاه تهران |بندانگشتی|اعتکاف دانشجویی در دانشگاه تهران ]]
{{درشت|'''ریاضت؛'''}} اصلاح و تهذیب نفس در سه ساحت اعتقادی، اخلاقی و رفتاری.

ریاضت به معنای تمرین و کنترل نفس برای تهذیب روح و رسیدن به کمال است. در اسلام، ریاضت مشروع بر پایه عبادات و اخلاق دینی، مانند نماز، روزه، حج و اعتکاف، رشد فردی و خدمت به جامعه را هدف دارد، در حالی که ریاضت نامشروع شامل سخت‌گیری‌های جسمانی یا روحی افراطی است که سلامت و زندگی اجتماعی را تهدید می‌کند. ریاضت مشروع سبب پاکسازی رذائل اخلاقی، تقویت معنویت و ارتقای مسئولیت‌پذیری فردی و اجتماعی می‌شود. از سوی دیگر، ریاضت نامشروع موجب تحلیل جسم و روان، بی‌توجهی به خانواده و جامعه و از دست رفتن فضائل اخلاقی است. اسلام ریاضت را پلی برای اصلاح نفس و تربیت جامع فرد در مسیر رضای خدا می‌داند. به این ترتیب، ریاضت، هم رشد درونی و هم مشارکت فعال در جامعه را ممکن می‌سازد.

==مفهوم‌شناسی ریاضت==
واژهٔ [[زبان عربی|عربی]] «ریاضت» به‌معنای تعلیم‌دادن،<ref>فراهیدی، العین، 1409ق، ج7، ص55.</ref> به کنترل درآوردن،<ref>إبن‌منظور، لسان العرب، بی‌تا، ج7، ص164.</ref> پروراندن،<ref>طریحی، مجمع البحرین، 1375ش، ج4، ص210.</ref> [[تربیت]] و تمرین دادن،<ref>راغب اصفهانی، مفردات ألفاظ القرآن، 1412ق، ص372.</ref> در فرهنگ [[زبان فارسی|فارسی]] به‌معنای کوشش همراه با [[رنج]] و سختی است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ ریاضت.</ref> [[ریاضت]] در اصطلاح حکمای [[مسلمان]] به‌معنای پیروی‌نکردن از قوای نفسانی و رذایل [[اخلاق|اخلاقی]] برای رسیدن به کمال،<ref>نصیرالدین طوسی، اوصاف الأشراف، 1373ش، ص35.</ref> منع نفس از توجه به غیر [[خدا]]،<ref>حلی، الألفین، بی‌تا، ص130.</ref> مبارزه با خواهش‌های نفسانی برای پیشگیری از طغیان‌گری نفس<ref>خمینی، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و تعلیقات علی مصباح الأنس، 1442ق، ص17.</ref> و تمرین و آماده‌سازی روح برای دریافت حقایق معرفتی در راستای اطاعت الهی، است.<ref>مطهری، مجموعهٔ آثار، 1376ش، ج23، ص75.</ref>

==تاریخچه ریاضت==
ادیان و آیین‌های گوناگون در طول تاریخ با توجه به تعریفی که از نفس داشته‌اند، شیوه‌های مختلفی از ریاضت را با هدف تزکیهٔ نفس از رذائل و پستی‌ها به پیروان خود سفارش کرده و آن را لازمهٔ انسانیت در نظر گرفته‌اند.<ref>طباطبایی، المیزان، 1385ش، ج6، ص267-273.</ref>

==اهداف ریاضت==
از منظر عارفان مسلمان، ریاضت وسیله‌ای برای دستیابی به کمال حقیقی و رضای خداوند است که سه هدف اصلی را به‌دنبال دارد:
*دوری از موانع رشد و کمال مانند [[تکبر]]، [[حسادت]]، [[ترس]]، تنبلی و ناامیدی؛
*انتظام قوای درونی و از بین بردن آشفتگی‌های روحی؛
*دستیابی به نورانیت دل و لطیف‌کردن روح و باطن آدمی.<ref>مطهری، مجموعهٔ آثار، 1376ش، ج23، ص76.</ref>

==اقسام ریاضت==
ریاضت در فرهنگ مسلمانان به دو نوع مشروع وغیر مشروع تقسیم می‌شود:
===ریاضت مشروع و معقول===
ریاضت مشروع از منظر مسلمانان، در قالب آموزه‌های دینی و در چارچوب شریعت شکل می‌گیرد. فرد براساس معیارهای شرعی، اعمال عبادی خود مانند [[نماز]] و [[روزه]] را انجام می‌دهد و معناگرایی و سلوک را در گسست از زندگی اجتماعی نمی‌جوید. سلوک فردی و اجتماعی [[حضرت محمد|پیامبر اسلام]] و امامان و اهتمام آنها نسبت به هدایت و تربیت جامعه مصداق بارز این ریاضت دانسته شده است.<ref>رودگر، عرفان اجتماعی، 1400ش، ص100.</ref>

===ریاضت نامشروع===
[[پرونده:مرتاض-هندی1.jpg|بندانگشتی|280x250پیکسل|یک مرتاض هندی در حال ریاضت از طریق نگهداشتن بدن روی میخ و انکار بدن |جایگزین=مرتاض هندی-نشستن روی سطح میخی]]
ریاضت نامشروع شامل آن دسته از تلاش‌های انسان می‌شود که از راه به سختی انداختن جسم در تکاپوی دستیابی به مهارت‌ها و توانمندی‌های فرامادی است؛ این نوع ریاضت، [[کرامت انسانی]] را زیر سؤال برده، باعث سرکوب خواسته‌های معقول شده و انسان را از مسیر رشد حقیقی بازمی‌دارد؛ مانند تلاش‌های مرتاضان هندی، رهبانیت و دوری از اموری که خداوند حلال کرده است.<ref>[https://journals.iau.ir/article%20542298.html ناصری و احمدپور، «ریاضت؛ اقسام، درجات و مراتب آن»، 1395ش، ص98.]</ref>

در فرهنگ مسلمانان و به‌ویژه در عرفان [[شیعه|شیعی]]، همواره بر پرهیز از ریاضت‌های غیرمعقول، تأکید شده است. ریاضتی که در آموزه‌های [[اسلام]]، سیرهٔ امامان و معارف شیعی، تجلی یافته منوط به التزام به اوامر و نواهی الهی است که با ریاضت موجود در هندوئیسم، بودیسم، رهبانیت مسیحی و گونه‌هایی از تصوف، تفاوت‌های اساسی دارد:
#در ریاضت شرعی انسان اجازهٔ ضرر زدن به خود و دیگران را ندارد و اعمال او باید فایدهٔ عقلایی داشته باشد، مانند روزه که در صورت آسیب جسمانی، حرام می‌شود.<ref>[https://journals.iau.ir/article_542298.html ناصری و احمدپور، «ریاضت؛ اقسام، درجات و مراتب آن»، 1395ش، ص105.]</ref>
#ریاضت مشروع و معقول در جهت بندگی خداوند صورت می‌گیرد؛ اما هدف ریاضت‌های غیرشرعی برای رسیدن به قدرت‌های خاص، تسخیر بدن و طبیعت یا تقویت اراده است.<ref>[https://journals.iau.ir/article%20542298.html ناصری و احمدپور، «ریاضت؛ اقسام، درجات و مراتب آن»، 1395ش، ص107؛] [http://pajoohe.ir/رياضت-مشروع-آثار-معنوي---معرفتي-آن__a-61835.aspx رودگر، «ریاضت مشروع(آثار معنوی – معرفتی آن)»، 1391ش، ص95.]</ref>
#ریاضت شرعی با هرگونه جامعه‌گریزی و [[درونگرایی|درون‌گرایی]] محض مخالف است و توجه و کمک به خلق را از اهداف اصلی خود می‌داند؛ اما ریاضت غیرشرعی از توجه به وظایف اجتماعی، گریزان است.<ref>[http://pajoohe.ir/رياضت-مشروع-آثار-معنوي---معرفتي-آن__a-61835.aspx رودگر، «ریاضت مشروع(آثار معنوی – معرفتی آن)»، 1391ش، ص99-100.]</ref>
#در ریاضت غیرمشروع، تلاش‌ها بر آموزش و تمرین استوار است و ممکن است در راه نادرست استفاده شود؛ اما هدف ریاضت معقول، قرب الهی بوده و از کمال به‌دست آمده سوءاستفاده نمی‌شود.<ref>[https://journals.iau.ir/article%20542298.html ناصری و احمدپور، «ریاضت؛ اقسام، درجات و مراتب آن»، 1395ش، ص108.]</ref>

==ضرورت، مفهوم و جایگاه ریاضت در اسلام==
[[پرونده:ریاضت.jpg|جایگزین=برگزاری دعای عرفه در جبل الرحمه در مراسم حج ابراهیمی|بندانگشتی|برگزاری دعای عرفه در جبل الرحمه در مراسم حج ابراهیمی]]
کسب موفقیت در انسان می‌تواند منشأ حس بزرگی، [[غرور]] و خودبینی شود. در نظام‌های تربیتی، شکوفایی هر استعدادی نیازمند شکستن غرور ناشی از آن است. به‌همین دلیل، انسان نیاز به ریاضت نفس دارد تا از چنگال منیّت‌ها و خودبرتربینی‌ها رهایی یابد و با تمرین و پرورش روح خود از بروز بسیاری از رذایل اخلاقی مانند تنبلی، [[حسد|حسادت]]، دروغ، بهانه‌تراشی و [[پرخاشگری]] و مفاسد اجتماعی ناشی از آن مانند دزدی، کم‌کاری، [[طلاق]]، [[اعتیاد به مواد مخدر|اعتیاد]] و جنایت پیشگیری کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/361227/جایگاه-ریاضت-در-تربیت-اخلاقی-از-منظر-قرآن-و- موسوی و فنایی اشکوری، «جایگاه ریاضت در تربیت اخلاقی از منظر قرآن و حدیث»، 1394ش، ص14-16.]</ref>

در این چارچوب، ریاضت با هدف تزکیه و تهذیب نفس، همواره مورد توجه آموزه‌های [[قرآن]] و سنت بوده و در تقابل با رویهٔ برخی فرقه‌ها مانند گروه‌هایی از صوفیه است. در اسلام، ریاضت مطلوب شامل عمل به احکام شرعی و رعایت [[آداب]] و [[اخلاق]] اسلامی است.<ref>موسوی، جایگاه ریاضت از منظر قرآن و حدیث، 1394ش، ص48.</ref>

انجام [[عبادت|عبادات]] از قبیل نماز و خضوع و خشوع در برابر [[خدا]]،<ref>سورهٔ بقره، آیهٔ 45.</ref> روزه و خودداری نفس از لذات جسمانی،<ref>سورهٔ بقره، آیهٔ 183-185.</ref> [[حج]] و تحمل سختی‌ها و مشقت‌های مناسک آن<ref>سورهٔ حج، آیهٔ 27.</ref> و رعایت افعال اخلاقی مانند [[صداقت|صدق]]، [[صبر]] و استقامت، [[ایثار]] و زهد با ریاضت ارتباط وثیقی دارند. در سیرهٔ ائمه نیز، ریاضت‌هایی از قبیل عبادات مستحبی، [[خوراک]] و پوشاک ساده، [[انفاق]] در راه خدا، دوری از [[تجمل‌گرایی|تجملات]] و پیاده‌رفتن به حج بیان شده است.<ref>موسوی، جایگاه ریاضت از منظر قرآن و حدیث، 1394ش، ص95-116.</ref> مطابق تعالیم اسلام، پرهیز از محرمات شرعی و انجام وظایف دینی و اخلاقی در قبال خود، خدا و مردم، بالاترین ریاضت است.<ref>[http://kalam.saminatech.ir/Article/18610/FullText صادق‌پور و دیگران «بررسی تطبیقی ریاضت و تهذیب نفس در اسلام با ادیان هند و آئین بودا»، 1396ش، ص87.]</ref>

==سبک زندگی اسلامی: از تهذیب نفس تا مسئولیت اجتماعی==
تضارب فرهنگ‌ها منجر به ترویج سبک‌های متنوع از زندگی می‌شود و امروزه [[سبک زندگی]] مبتنی بر هواپرستی و [[مصرف‌گرایی]]، فرهنگ [[مسلمان|مسلمانان]] را تهدید می‌کند. در همین راستا، بهره‌گیری از آموزه‌های اصیل اسلامی برای کنترل و مهار هوای نفس و تسلط بر عواطف و [[احساس|احساسات]]، ضرورت می‌یابد.<ref>عطایی نظری و اسلامی، «بررسی مشروعیت سبک زندگی ریاضتی براساس قاعدهٔ لاضرر»، 1398ش، ص11-12.</ref>

در این مدل سبک [[زندگی]]، فرد سعی در اصلاح نفس داشته و این رویکرد اصلاحی را تا گسترهٔ اجتماع، توسعه می‌دهد. در این فرایند، انسان با پاکسازی درون خویشتن از آلودگی‌ها، رذائل اخلاقی و گناه، قوای نفسانی خود را به کنترل درآورده و با التزام به اعتقادات و باورها از لحاظ شخصیتی و فردی خود را پرورش می‌دهد و به رعایت ارزش‌ها و هنجارهای دینی، دست می‌یابد. از منظر قرآن، تغییر حالات درونی به سمت مطلوب، سبب تغییر سرنوشت یک جامعه به سمت فلاح و رستگاری شده<ref>سورهٔ رعد، آیهٔ 11.</ref> و زمینهٔ ورود فرد به ارتباطات اجتماعی سالم را فراهم می‌سازد.

در این وضعیت، فرد نسبت به حقوق [[خانواده]]، نیازهای خانواده و مدیریت صحیح خانواده اهتمام می‌ورزد و در چارچوب همبستگی اجتماعی برای رفع گرفتاری همنوعان تلاش می‌کند؛ در کنار فعالیت‌های اجتماعی، نیازهای جسمی مانند اوقات فراغت، [[مسافرت]]، [[تفریح]] و [[صله رحم|صلهٔ رحم]] را برآورده می‌سازد. رفاه اقتصادی و برخورداری از ثروت را برای تکامل معنوی و رشد اخلاقی، می‌داند و به‌همین دلیل با انفاق در راه خدا برای زدودن محرومیت و فقر از جامعه، تلاش می‌کند.<ref>[https://journal.manaviyat.ir/article%2083028.html کافی، «سبک زندگی در پرتو قرآن» 1397ش، ص25-35.]</ref> همچنین نظارت و ارزشیابی دقیق شرایط جامعه، دفاع از جامعه و امنیت را از مهم‌ترین وظایف خود تلقی می‌کند.<ref>ضیایی و عیسی، «ریاضت معقول، مشروع و معتدل و نقش آن بر شاخص‌های مدیریت آموزشی موفق»، 1402ش، ص9-12.</ref>

==حدود ریاضت==
ریاضت مطلوب در فرهنگ اسلامی، خدمت به فرد و جامعه را با هدف تحقق جامعهٔ آرمانی اسلام، مورد توجه قرار داده و از جامعه‌گریزی و عزلت‌نشینی به‌دور است. سالک در عرفان اسلامی، اهتمام ویژه‌ای برای بیرون آمدن از تنگنای خود و رفع مشکلات دیگر انسان‌ها دارد. این ویژگی، عرفان اسلامی را به مکتبی پویا، فعال و سازنده در عرصهٔ عدالت اجتماعی تبدیل کرده است.<ref>رودگر، عرفان اجتماعی، 1400ش، ص39-61.</ref>

==کارکردهای ریاضت مشروع==
انجام ریاضت به‌شیوهٔ صحیح، کارکردها و نتایج مثبتی را در سه عرصه فردی، خانوادگی و اجتماعی به‌همراه دارد:
#'''عرصهٔ فردی:''' تعالی‌دهندهٔ بینش، گرایش و کنش توحیدی، رشد همه‌جانبهٔ وجودی در سطح خودشکوفایی، معنابخشی به زندگی، ایجاد آرامش، [[معنویت|معنویت‌]]<nowiki/>آفرینی، تکامل ظرفیت‌های وجودی انسان در رویارویی با تضادها و چالش‌های زندگی مانند صبر، [[توکل]]، رضایت‌باطن و نشاط‌بخشی و شورآفرینی.
#'''عرصهٔ خانوادگی:''' تحکیم روابط خانوادگی بر محور خداباوری، تدبیر امور خصوصی و معیشتی خانواده، ایجاد تعادل کلامی و رفتاری در راستای معنویت‌آفرینی در محیط خانواده، تلاش برای توسعهٔ نشاط خانوادگی مانند تفریحات سالم، مسافرت و صلهٔ رحم.<ref>رودگر، عرفان اجتماعی، 1400ش، ص63-64؛ عطایی نظری، حدود و کارکردهای اخلاقی گونه‌های ریاضت بدنی از منظر قرآن و حدیث، 1398ش، ص164-206.</ref>
#'''عرصهٔ اجتماعی:''' ریاضت‌های شرعی، سبب جلب توجه سالک به مسائل اجتماعی می‌شود؛ از جمله: حاکمیت نگرش و گرایش توحیدی در جامعه، خدمت به خلق، اصلاح امور جامعه و سوق‌یافتن آن به‌سمت زیست اخلاقی-معنوی، احقاق حق و اقامهٔ عدل اجتماعی.<ref>رودگر، عرفان اجتماعی، 1400ش، ص51-53.</ref>

==پیامدهای ریاضت نامشروع==
مهم‌ترین آسیب‌های ناشی از ریاضت نامشروع عبارتند از:
*تحلیل قوای جسمانی؛
*آسیب‌های روحی مانند ناامیدی، [[افسردگی]] و [[اضطراب]] روحی و روانی؛
*برهم خوردن تعادل فکری و از دست‌دادن عقلانیت؛<ref>عطایی نظری، حدود و کارکردهای اخلاقی گونه‌های ریاضت بدنی از منظر قرآن و حدیث، 1398ش، ص44.</ref>
*رواج یک‌جانبه‌نگری و انحصارطلبی در جامعه؛
*مخدوش شدن چهرهٔ [[دین]] و رواج دین‌زدگی؛
*گسترش بی‌اعتمادی و ناامنی روانی در جامعه؛
*ترک تعهدات اجتماعی؛
*رواج [[ریا|ریاکاری]]، تزویر و فریب؛<ref>[https://motounadabi.razi.ac.ir/article%201581.html مصطفوی و شجری، «آسیب‌شناسی اجتماعی زهد صوفیانه از نگاه سعدی»، 1399ش، ص94-96.]</ref>
*عدم ظهور برخی فضائل اخلاقی اجتماعی مانند ایثار و فداکاری، نیکوکاری و خدمت‌رسانی به خلق؛
*بی‌توجهی به خانواده و بروز مشکلات خانوادگی؛
*بازماندگی از پیشرفت‌های فرهنگی؛
*عدم اهتمام به کیفیت امور اقتصادی مانند فشار اقتصادی بر افراد خانواده؛
*بی‌توجهی نسبت به مسائل سیاسی و تن‌دادن به حکومت ظالم؛
*و بازدارندگی از انجام وظایف شغلی مانند عدم نشاط کاری.<ref>عطایی نظری، حدود و کارکردهای اخلاقی گونه‌های ریاضت بدنی از منظر قرآن و حدیث، 1398ش، ص45-49.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* إبن‌منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، بیروت، دارالفکر للطباعة و النشر و التوزیع، بی‌تا.
* بهشتی، محمد، «گفتمان معرفةالنفس و ریاضت در سبک زندگی اشراقی عرفانی»، نشریهٔ پژوهش‌نامه سبک‌زندگی، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۵ش.
* حلی، حسن بن یوسف، الألفین: فی إمامة امیرالمؤمنین علی بن ابی‌طالب، کویت، مکتبة الألفین، بی‌تا.
* خمینی، روح‌الله، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و تعلیقات علی مصباح الأنس، تهران، مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۴۴۲ق.
* دهخدا، علی اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۷۷ش.
* راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات ألفاظ القرآن، بیروت، دارالشامیة، ۱۴۱۲ق.
* رودگر، محمد جواد، «ریاضت مشروع (آثار معنوی – معرفتی آن)»، نشریهٔ مطالعات معنوی، شمارهٔ ۴–۵، تابستان و پاییز ۱۳۹۱ش.
* رودگر، محمد جواد، عرفان اجتماعی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشهٔ اسلامی، ۱۴۰۰ش.
* صادق‌پور، امید و دیگران «بررسی تطبیقی ریاضت و تهذیب نفس در اسلام با ادیان هند و آئین بودا»، نشریهٔ پژوهش‌های اعتقادی-کلامی، شمارهٔ ۲۸، زمستان ۱۳۹۶ش.
* ضیایی، خدیجه و عیسی، فائزه، «ریاضت معقول، مشروع و معتدل و نقش آن بر شاخص‌های مدیریت آموزشی موفق»، کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های مدیریت و علوم انسانی در ایران، تابستان ۱۴۰۲ش.
* طباطبایی، محمدحسین، المیزان، ترجمهٔ محمدباقر موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی، ۱۳۸۵ش.
* طریحی، فخرالدین بن محمد، مجمع البحرین، تهران، مکتبة المرتضویة، ۱۳۷۵ش.
* عطایی نظری، مجید، حدود و کارکردهای اخلاقی گونه‌های ریاضت بدنی از منظر قرآن و حدیث، پایان‌نامهٔ دورهٔ دکتری، قم، دانشگاه قرآن و حدیث، ۱۳۹۸ش.
* عطایی نظری، مجید و اسلامی، سیدحسن، «بررسی مشروعیت سبک زندگی ریاضتی براساس قاعدهٔ لاضرر»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ سبک زندگی، شمارهٔ ۸، بهار و تابستان ۱۳۹۸ش
* فراهیدی، خلیل بن أحمد، العین، قم، مؤسسة دارالهجرة، ۱۴۰۹ق.
* کافی، مجید، «سبک زندگی در پرتو قرآن» نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ سبک زندگی، شمارهٔ ۷، پاییز و زمستان ۱۳۹۷ش.
* مصطفوی، ندا سادات و شجری، رضا، «آسیب‌شناسی اجتماعی زهد صوفیانه از نگاه سعدی»، نشریهٔ کارنامهٔ متون ادبی دور، عراقی، شمارهٔ ۲، تابستان ۱۳۹۹ش.
* مطهری، مرتضی، مجموعهٔ آثار، تهران، صدرا، ۱۳۷۴ش.
* موسوی، سید ابوالفضل، جایگاه ریاضت از منظر قرآن و حدیث، پایان‌نامهٔ دورهٔ دکتری، قم، دانشگاه معارف اسلامی، ۱۳۹۴ش.
* موسوی، سید ابوالفضل و فنایی اشکوری، محمد، «جایگاه ریاضت در تربیت اخلاقی از منظر قرآن و حدیث»، نشریهٔ پژوهش‌نامهٔ اخلاق، شمارهٔ ۳۰، زمستان ۱۳۹۴ش.
* ناصری، محمود و احمدپور، علی، «ریاضت؛ اقسام، درجات و مراتب آن»، نشریهٔ عرفان اسلامی، شمارهٔ ۴۹، پاییز ۱۳۹۵ش.
{{پایان منابع}}

ریاضت - تاریخچهٔ نسخه‌ها