زاج - تاریخچهٔ نسخه‌ها

امان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۱۱

2026-05-09T15:11:29Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۴۱
خط ۱:		خط ۱:
	<big>'''زاج'''</big>؛ نوعی مادة معدنی به شکل بلور با مصارف خوراکی و دارویی.		<big>'''زاج'''</big>؛ نوعی مادة معدنی به شکل بلور با مصارف خوراکی و دارویی.

	زاج، ماده‌ای معدنی و بلوری‌شکل به رنگ‌های سفید، کبود، سبز و سیاه است که طعم شیرینی داشته و در آب حل می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/زاج-2 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زاج.]</ref> واژه زاج از واژه فارسی زاگ یا زاک برگرفته شده که پس از اسلام به شکل زاج تغییر شکل یافته است.<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه زاگ.</ref> این ماده بر اثر تغییر مواد خاک در برابر حرارت آفتاب و مجاورت با آب به‌وجود می‌آید. این ماده سمی و کشنده بوده اما مصارف خوراکی و درمانی نیز دارد.<ref>طوسی، عجایب المخلوقات، ۱۳۴۵ش، ص۱۴۷.</ref> برخی به آن زاغ یا زاق می‌گویند.<ref>کریمان، قصران (کوهسران)، ۱۳۵۶ش، ص۹۰۱.</ref> مردم تات‌زبان به آن زا،<ref>آل‌احمد، تات‌نشینهای بلوک زهرا، ۱۳۵۲ش، ص۱۵۱.</ref> مردم کردستان زاخ،<ref>رهو، «دیوان‌دره»، ۱۳۹۰ش، ص۱۸۶.</ref> ترک‌زبانان ایل شاهسون زِی می‌گویند.<ref>حسنی، تاریخ فرهنگی ایل شاهسون بغدادی، ۱۳۸۱ش، ص۳۶۳.</ref> زاج در نقاط مختلف ایران مانند دماوند، فارس، کاشان، اردبیل، خراسان و بلوچستان یافت می‌شود.<ref>محمد پادشاه، آنندراج، ذیل واژه زاج.</ref> بهترین نوع زاج آن است که در آتش سوخته و تغییر شکل دهد.<ref>نصیرالدین، تنسوخ‌نامۀ ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۵.</ref>		زاج، ماده‌ای معدنی و بلوری‌شکل به رنگ‌های سفید، کبود، سبز و سیاه است که طعم شیرینی داشته و در [[آب]] حل می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/زاج-2 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زاج.]</ref> واژه زاج از واژه فارسی زاگ یا زاک برگرفته شده که پس از اسلام به شکل زاج تغییر شکل یافته است.<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه زاگ.</ref> این ماده بر اثر تغییر مواد خاک در برابر حرارت آفتاب و مجاورت با آب به‌وجود می‌آید. این ماده سمی و کشنده بوده اما مصارف خوراکی و درمانی نیز دارد.<ref>طوسی، عجایب المخلوقات، ۱۳۴۵ش، ص۱۴۷.</ref> برخی به آن زاغ یا زاق می‌گویند.<ref>کریمان، قصران (کوهسران)، ۱۳۵۶ش، ص۹۰۱.</ref> مردم تات‌زبان به آن زا،<ref>آل‌احمد، تات‌نشینهای بلوک زهرا، ۱۳۵۲ش، ص۱۵۱.</ref> مردم کردستان زاخ،<ref>رهو، «دیوان‌دره»، ۱۳۹۰ش، ص۱۸۶.</ref> ترک‌زبانان ایل شاهسون زِی می‌گویند.<ref>حسنی، تاریخ فرهنگی ایل شاهسون بغدادی، ۱۳۸۱ش، ص۳۶۳.</ref> زاج در نقاط مختلف ایران مانند دماوند، فارس، کاشان، اردبیل، خراسان و بلوچستان یافت می‌شود.<ref>محمد پادشاه، آنندراج، ذیل واژه زاج.</ref> بهترین نوع زاج آن است که در آتش سوخته و تغییر شکل دهد.<ref>نصیرالدین، تنسوخ‌نامۀ ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۵.</ref>
	==استفاده از زاج در صنعت==		==استفاده از زاج در صنعت==
	زاج از مواد لازم جهت آب‌دادن تیغ است.<ref>تحفة ‌الغرائب، ۱۳۷۱ش، ص۲۰۹.</ref> ترکیب زاج و آب «زاقاب» نام داشته و در تمیزکاری و پرداخت ظروف نقره‌ای استفاده می‌شود.<ref>ثابت، «واژگان و اصطلاحات نقره‌کاران شیرازی»، ۱۳۸۸ش، ص۳۴.</ref> گیوه‌سازان از محلول نمک، آب و زاج برای آماده‌سازی چرم گیوه استفاده می‌کنند.<ref>افشار قوچانی، «گیوه‌سازی»، ۱۳۸۸ش، ص۵۸.</ref> از زاج در صنعت رنگ‌رزی، چرم‌سازی،<ref>اولیویه، سفرنامـه، ۱۳۷۱ش، ص۱۷۳-۱۷۴.</ref> شمع‌سازی،<ref>شکوهی، حرف و مشاغل قدیم مردم سمنان و کشور، ۱۳۹۰ش، ص۱۴۶.</ref> و کاغذسازی استفاده می‌شود.<ref>برند، «هنر تذهیب و جلدهای اسلامی در ایران»، ۱۳۷۳ش، ص۹۸.</ref> زاج در زرگری نیز استفاده می‌شود.<ref>آملی، نفائس الفنون، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۷۴-۱۷۷.</ref>		زاج از مواد لازم جهت آب‌دادن تیغ است.<ref>تحفة ‌الغرائب، ۱۳۷۱ش، ص۲۰۹.</ref> ترکیب زاج و آب «زاقاب» نام داشته و در تمیزکاری و پرداخت ظروف نقره‌ای استفاده می‌شود.<ref>ثابت، «واژگان و اصطلاحات نقره‌کاران شیرازی»، ۱۳۸۸ش، ص۳۴.</ref> گیوه‌سازان از محلول نمک، آب و زاج برای آماده‌سازی چرم گیوه استفاده می‌کنند.<ref>افشار قوچانی، «گیوه‌سازی»، ۱۳۸۸ش، ص۵۸.</ref> از زاج در صنعت رنگ‌رزی، چرم‌سازی،<ref>اولیویه، سفرنامـه، ۱۳۷۱ش، ص۱۷۳-۱۷۴.</ref> شمع‌سازی،<ref>شکوهی، حرف و مشاغل قدیم مردم سمنان و کشور، ۱۳۹۰ش، ص۱۴۶.</ref> و کاغذسازی استفاده می‌شود.<ref>برند، «هنر تذهیب و جلدهای اسلامی در ایران»، ۱۳۷۳ش، ص۹۸.</ref> زاج در زرگری نیز استفاده می‌شود.<ref>آملی، نفائس الفنون، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۷۴-۱۷۷.</ref>

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «'''زاج'''؛ نوعی مادة معدنی به شکل بلور با مصارف خوراکی و دارویی. زاج، ماده‌ای معدنی و بلوری‌شکل به رنگ‌های سفید، کبود، سبز و سیاه است که طعم شیرینی داشته و در آب حل می‌شود.[https://www.vajehyab.com/moein/زاج-2 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زاج.] واژ...» ایجاد کرد

2026-04-28T13:41:17Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''زاج'''</big>؛ نوعی مادة معدنی به شکل بلور با مصارف خوراکی و دارویی. زاج، ماده‌ای معدنی و بلوری‌شکل به رنگ‌های سفید، کبود، سبز و سیاه است که طعم شیرینی داشته و در آب حل می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/زاج-2 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زاج.]</ref> واژ...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''زاج'''</big>؛ نوعی مادة معدنی به شکل بلور با مصارف خوراکی و دارویی.

زاج، ماده‌ای معدنی و بلوری‌شکل به رنگ‌های سفید، کبود، سبز و سیاه است که طعم شیرینی داشته و در آب حل می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/زاج-2 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زاج.]</ref> واژه زاج از واژه فارسی زاگ یا زاک برگرفته شده که پس از اسلام به شکل زاج تغییر شکل یافته است.<ref>تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه زاگ.</ref> این ماده بر اثر تغییر مواد خاک در برابر حرارت آفتاب و مجاورت با آب به‌وجود می‌آید. این ماده سمی و کشنده بوده اما مصارف خوراکی و درمانی نیز دارد.<ref>طوسی، عجایب المخلوقات، ۱۳۴۵ش، ص۱۴۷.</ref> برخی به آن زاغ یا زاق می‌گویند.<ref>کریمان، قصران (کوهسران)، ۱۳۵۶ش، ص۹۰۱.</ref> مردم تات‌زبان به آن زا،<ref>آل‌احمد، تات‌نشینهای بلوک زهرا، ۱۳۵۲ش، ص۱۵۱.</ref> مردم کردستان زاخ،<ref>رهو، «دیوان‌دره»، ۱۳۹۰ش، ص۱۸۶.</ref> ترک‌زبانان ایل شاهسون زِی می‌گویند.<ref>حسنی، تاریخ فرهنگی ایل شاهسون بغدادی، ۱۳۸۱ش، ص۳۶۳.</ref> زاج در نقاط مختلف ایران مانند دماوند، فارس، کاشان، اردبیل، خراسان و بلوچستان یافت می‌شود.<ref>محمد پادشاه، آنندراج، ذیل واژه زاج.</ref> بهترین نوع زاج آن است که در آتش سوخته و تغییر شکل دهد.<ref>نصیرالدین، تنسوخ‌نامۀ ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۵.</ref>
==استفاده از زاج در صنعت==
زاج از مواد لازم جهت آب‌دادن تیغ است.<ref>تحفة ‌الغرائب، ۱۳۷۱ش، ص۲۰۹.</ref> ترکیب زاج و آب «زاقاب» نام داشته و در تمیزکاری و پرداخت ظروف نقره‌ای استفاده می‌شود.<ref>ثابت، «واژگان و اصطلاحات نقره‌کاران شیرازی»، ۱۳۸۸ش، ص۳۴.</ref> گیوه‌سازان از محلول نمک، آب و زاج برای آماده‌سازی چرم گیوه استفاده می‌کنند.<ref>افشار قوچانی، «گیوه‌سازی»، ۱۳۸۸ش، ص۵۸.</ref> از زاج در صنعت رنگ‌رزی، چرم‌سازی،<ref>اولیویه، سفرنامـه، ۱۳۷۱ش، ص۱۷۳-۱۷۴.</ref> شمع‌سازی،<ref>شکوهی، حرف و مشاغل قدیم مردم سمنان و کشور، ۱۳۹۰ش، ص۱۴۶.</ref> و کاغذسازی استفاده می‌شود.<ref>برند، «هنر تذهیب و جلدهای اسلامی در ایران»، ۱۳۷۳ش، ص۹۸.</ref> زاج در زرگری نیز استفاده می‌شود.<ref>آملی، نفائس الفنون، ۱۳۷۹ش، ج۳، ص۱۷۴-۱۷۷.</ref>
==استفاده از زاج در غذا==
برخی هنگام جوشیدن برنج به آن زاج سفید جهت سفید کردن برنج اضافه می‌کنند.<ref>آشپزباشی، سفره اطعمه، ۱۳۵۳ش، ص۸.</ref> زاج سفید جهت خوش‌بو و مطبوع ساختن کله‌پاچه نیز استفاده می‌شود.<ref>ابن‌اخوه، آیین شهرداری، ۱۳۶۷ش، ص۱۲۶.</ref>
==خواص زاج==
زاج، طبیعت گرم و خشکی دارد.<ref>نصیرالدین طوسی، تنسوخ‌نامۀ ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۱۸۵. </ref> زاج سبز جهت درمان گوش‌درد و کرم معده،<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۳.</ref> زاج سفید جهت بندآوردن خون،<ref>عقیلی علوی شیرازی، «مخزن الادویه»، ۱۳۷۱ش، ص۴۶۰.</ref> زاج سیاه جهت درد دندان و سیاه‌ شدن مو<ref>عقیلی علوی شیرازی، «مخزن الادویه»، ۱۳۷۱ش، ص۴۶۱.</ref> و زاج زرد جهت درمان بواسیر<ref>عقیلی علوی شیرازی، «مخزن الادویه»، ۱۳۷۱ش، ص۴۶۱.</ref> و از بین بردن گوشت زائد زخم نافع است.<ref>حکیم مؤمن، تحفة المؤمنین، ۱۳۸۶ش، ص۲۲۲.</ref>
==زاج در طب مردمی==
شکسته‌بندها در شاهرود جهت درمان کوفتگی‌ها از مرهمی با زاج استفاده می‌کنند.<ref>حسنی، «بندر گز»، ۱۳۹۰ش، ص۹۹.</ref> در خراسان از ترکیب زاج، شاه‌دانه، پر سیاوشان و مروارید جهت معالجه چشم‌درد استفاده می‌شود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۲۴۷.</ref> مردم در نواحی دیوان‌دره (در استان کردستان) و مهرنجان (در استان فارس)<ref>رهو، «دیوان‌دره»، ۱۳۹۰ش، ص۱۸۶.</ref> از زاج جهت درد دندان استفاده می‌کنند.<ref>حمیدی، «کازرون»، ۱۳۹۰ش، ص۳۶۶.</ref>
==زاج در فرهنگ مردم==
برخی جهت دفع چشم‌زخم، مقداری زاج سفید را همزمان با نام‌بردن افراد شورچشم، در آتش می‌اندازند تا چشم‌زخم برطرف شود.<ref>بهمن‌بیگی، عرف و عادت در عشایر فارس، ۱۳۲۴ش، ص۷۸.</ref> مردم بوشهر اعتقاد دارند که زاج پس از سوختن به شکل فردی که شورچشم بوده است در می‌آید.<ref>احمدی، سنگستان، ۱۳۸۲ش، ج۱، ص۱۴۰.</ref> برخی زاج را سوزانده و باقی آن را با آب ترکیب می‌کنند. آن‌ها این ترکیب را به پیشانی، کف دست و کف پای فرد بیمار می‌زنند. سپس مواد را برداشته و در کاسه‌ای ریخته و آن را در جایی دور از بیمار می‌ریزند تا بیماری فرد برطرف شود.<ref>هدایت، نیرنگستان، ۱۳۳۴ش، ص۱۹۵.</ref> برخی جهت برطرف‌کردن قضا و بلا از مادر و فرزندی که تازه متولد شده است، زاج و اسفند را سوزانده و مقداری از آن را برمی‌دارند. سپس پولی را روی سر مادر و فرزندش گذرانده و با باقی مواد روی خشتی قرار می‌دهند. خشت را بر سر ۴ کوچه قرار داده تا قضا و بلا رفع شده و فقرا نیز از این پول استفاده کنند.<ref>زیانی، دل‌نوشته‌هایی از فرهنگ آداب رسوم و باورهای مردم شیراز، ۱۳۸۸ش، ص۳۲.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* آشپزباشی، علی‌اکبر، سفره اطعمه، تهران، بنیاد فرهنگ ایران، ۱۳۵۳ش.
* آل ‌احمد، جلال، تات‌نشینهای بلوک زهرا، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش.
* آملی، محمد، نفائس الفنون، به‌تحقیق ابوالحسن شعرانی، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۷۹ق.
* ابن‌اخـوه، محمد، آیین شهرداری، به‌ترجمه جعفر شعار، تهـران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۷ش.
* ابوالفضلی، محمد و دیگران، «پاکدشت و ورامین»، پیام بهارستان، تهران، س۳، شماره ۱۳، ۱۳۹۰ش.
* احمدی ری‌شهری، عبدالحسین، سنگستان، شیراز، [بی‌نا]، ۱۳۸۲ش.
* افشار قوچانی، دارا و زهرا نیکویی، «گیوه‌سازی»، رشد آموزش هنر، تهران، شماره ۱۸، ۱۳۸۸ش.
* اولیویه، گیوم آنتوان، سفرنامـه، به‌ترجمه محمدطاهر میرزا، به‌تحقیق غلام‌رضا ورهرام، تهران، اطلاعات، چ۱، ۱۳۷۱ش.
* برند، باربارا، «هنر تذهیب و جلدهای اسلامی در ایران»، هنر، تهران، شماره ۲۶، ۱۳۷۳ش.
* بهمن‌بیگی، محمد، عرف و عادت در عشایر فارس، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۲۴ش.
* تبریزی، محمدحسین بن خلف، برهان قاطع، تهران، امیرکبیر، ۱۳۳۵ش.
* تحفه ‌الغرائب، منسوب به محمد بن ایوب حاسب، به‌تحقیق جلال متینی، تهران، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، ۱۳۷۱ش.
* ثابت، عبدالرحیم، «واژگان و اصطلاحات نقره‌کاران شیرازی»، فرهنگ مردم، تهران، شماره ۳۱، ۱۳۸۸ش.
* حسنی، حمیدرضا، «بندر گز»، پیام بهارستان، تهران، س۳، ۱۳۹۰ش.
* حسنی، عطاءالله، تاریخ فرهنگی ایل شاهسون بغدادی، تهران، ایل شاهسون بغدادی، چ۱، ۱۳۸۱ش.
* حکیم ‌مؤمن، محمد، تحفه المؤمنین، به‌تحقیق روجا رحیمی و دیگران، تهران، شهر، ۱۳۸۶ش.
* حمیدی، علی‌اکبر، «کازرون»، پیام بهارستان، تهران، س۳، ۱۳۹۰ش.
* رهو، روشنک و دیگران، «دیوان‌دره»، پیام بهارستان، تهران، س۳، ۱۳۹۰ش.
* زیانی، جمال، دل‌نوشته‌هایی از فرهنگ، آداب، رسوم و باورهای مردم شیراز، شیراز، آوند اندیشه، ۱۳۸۸ش.
* شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، ۱۳۶۳ ش.
* شکوهی، فرهنگ، حرف و مشاغل قدیم مردم سمنان و کشور، سمنان، حبله رود، ۱۳۹۰ش.
* طوسی، محمد، عجایب المخلوقات، به‌تحقیق منوچهر ستوده، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش.
* عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، «مخزن الادویه»، همراه اختیارات بدیعی، تهران، ۱۳۷۱ش.
* کریمان، حسین، قصران (کوهسران)، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، ۱۳۵۶ش.
* محمد پادشاه، آنندراج، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، طبع و نشر، ۱۳۶۳ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ خرداد ۱۴۰۱ش.
* نصیر‌الدین طوسی، تنسوخ‌نامۀ ایلخانی، به‌تحقیق محمدتقی مدرس رضوی، تهران، اطلاعات، ۱۳۶۳ش.
* هدایت، صادق، نیرنگستان، تهران، جاویدان، ۱۳۳۴ش.