زمرد - تاریخچهٔ نسخه‌ها

افشان بستاکچی در ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۲:۵۸

2026-05-25T12:58:54Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۴ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۶:۲۸
خط ۶۰:		خط ۶۰:
	* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چ۷، ۱۴۰۴ق.		* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چ۷، ۱۴۰۴ق.
	* هادی، یوسف، حاشیه بر الجماهر فی معرفه الجواهر،‌ تهران، علمی و فرهنگی،‌ ۱۳۷۴ش.		* هادی، یوسف، حاشیه بر الجماهر فی معرفه الجواهر،‌ تهران، علمی و فرهنگی،‌ ۱۳۷۴ش.
			++++++++++

			'''زمرد؛''' گوهری گران‌بها به رنگ سبز، آبی، طلایی، قرمز و صورتی.

			سنگ‌های زینتی به دو دسته قیمتی (الماس، یاقوت سرخ، یاقوت ‌کبود و زمرد) و نیمه‌قیمتی تقسیم می‌شوند.<ref>. ادیب، جهان و جواهرات، 1369ش، ص153.</ref> زمرد، یکی از سنگ‌های قیمتی و به‌طور عمده به رنگ سبز زیبا است<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B2%D9%85%D8%B1%D8%AF-2 . معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زمرد، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> که از سیلیکات بریلیوم و آلومینیوم به‌شکل حلقه‌های شش ضلعی تشکیل می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B2%D9%85%D8%B1%D8%AF-2 . دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه زمرد، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> این سنگ قیمتی گونه‌ای متبلور از بریل است که رنگ سبز آن با توجه به مقادیر اندکی از وانادیوم و کروم به‌وجود می‌آید.<ref>[https://sangshenas.com/emerald/ . «از سنگ زمرد چه می‌دانید؟»، وب‌سایت سنگ‌شناس، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref> طیف رنگی زمرد به رنگ‌های سبز یا سبز مایل به سفید، سیاه و زرد است.<ref>. ذکاء، گوهر‌ها، 1346ش، ص84.</ref>

			==تاریخچه==

			سنگ‌های قیمتی در گذشته دور، دارای کاربرد درمانی بوده است؛ اما با‌ صیقل یافتن سنگ‌های قیمتی جنبة زیبایی و تزئینی آن نیز مورد توجه قرار گرفت.<ref>. منوچهری‌‌دانایی، فرهنگ گوهر‌ها و گوهر‌شناسی، 1384ش، ص20.</ref> شواهدی بر فروش زمرد در بازار‌های بابل، در چهار هزار سال قبل از میلاد وجود دارد.<ref>[https://sangshenas.com/emerald/ . «از سنگ زمرد چه می‌دانید؟»، وب‌سایت سنگ‌شناس، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref> توجه به سنگ زینتی زمرد در یونان بسیار بیشتر از سایر ملل بوده است. زمرد در میان قوم بنی‌اسرائیل نیز بسیار مورد احترام بوده و این سنگ در زیر‌بنای بیت‌المقدس به‌کار رفته است.<ref>. ادیب، جهان و جواهرات، 1369ش، ص161.</ref>

			==خاستگاه زیستی==

			زمرد، تحت فشار و حرارت بالا در دل سنگ‌های شیست، گرانیت، پگمانت‌ها و رسوبات آبرفتی تشکیل می‌شود و فرآیند تشکیل و تبلور آن، بسیار طولانی و کند است.<ref>[https://www.sid.ir/fa/seminar/ViewPaper.aspx?ID=73528 . راستگو، زمین‌‌شناسی، ژئو‌شیمی و میانبار‌های زمرد»، 1393ش، ص5.]</ref> اولین گونة استخراج شدة زمرد در دامنة کوه‌های جبل‌زوبارا و جبل‌سیکائیت در قسمت‌های شمالی دریای سرخ یافت شد. امروزه بهترین نوع زمرد را از معادن گاشالا بوربار، شیوور، موزو وکاسکووز در کلمبیا استخراج می‌کنند.<ref>. ذکاء، گوهر‌ها، 1346ش، ص77.</ref> برزیل نیز یکی‌دیگر از مناطقی است که زمرد با طیف رنگی متوسط و روشن از معادن آن استخراج می‌شود. همچنین اتریش، استرالیا، آمریکا، مصر، آفریقای جنوبی و پاکستان نیز دیگر مناطق پرورش و تشکیل گوهر زمرد به‌شمار می‌روند.<ref>. منوچهری‌‌دانایی، فرهنگ گوهر‌ها و گوهر‌شناسی، 1384ش، ص86.</ref> سرزمین ایران نیز یکی از خاستگاه‌های سنگ زمرد است. معدن باغ برج در منطقه اسفند‌قه واقع در قسمت جنوبی استان کرمان، یکی از معادن گوهر زمرد به‌شمار می‌رود که پس از جمع‌آوری این کانی گران‌بها به‌منظور تراشکاری و صیقل دادن به خارج از کشور ارسال می‌‌شود.<ref>[https://javaherjoo.com/blog/emerald/ . «معادن زمرد در ایران»، وب‌سایت جواهر‌جو، تاریخ بازدید: 9 تیر 1401ش.]</ref> از دیگر خاستگاه‌های زیستی زمرد در ایران در دل سنگ‌های پگمانت همدان و کانی‌های میکاشیست کوه‌سنگی مشهد است.<ref>[https://www.eghtesadonline.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%B5%D9%86%D8%B9%D8%AA-14/148373-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B3%D9%86%DA%AF-%DA%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%A8%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%AF . «ایران ۳۹ سنگ گران‌بها دارد»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ بازدید: 9 تیر 1401ش.]</ref>

			==ویژگی==

			گوهر قیمتی زمرد یک کانی با سختی 7.5 تا 8 است که از نظر استحکام سخت‌تر از کریستال کوارتز است. زمرد حاصل اکسید سیلیکات آلومینیوم و برلیوم است، رنگ سبز و شفاف گوهر زمرد به‌خاطر مقادیر نا‌چیز کروم و وانادیوم موجود در آن است.<ref>[https://news.zar.ir/news/105397/%D8%AE%D9%88%D8%A7%D8%B5-%D9%88-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%86%DA%AF-%D8%B2%D9%85%D8%B1%D8%AF-%D8%A7%D8%B5%D9%84-%D9%88-%D8%AA%D9%82%D9%84%D8%A8%DB%8C . «شناخت سنگ زمرد»، وب‌سایت طلا و جواهر ‌سازی زر، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref> زمرد مشهور‌ترین عضو خانواده بریل است، که به رنگ‌های متعددی مانند: سبز، آبی، قرمز، صورتی، طلایی و بی‌رنگ یافت می‌شود. رنگ سبز گونة مشهور زمرد است که طیف رنگی سبز تیره مایل به سیاه تا سبز بسیار روشن را در‌بر می‌گیرد.<ref>[https://sharafonline.ir/blog/emerald/ . «زمرد و خواص و ویژگی‌های آن»، وب‌سایت شرف‌آنلاین، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref> هر چه مقادیر وانادیوم و کروم در سنگ زمرد بیشتر باشد، رنگ آن از سبز روشن به سبز تیره و سیاه گرایش پیدا می‌کند. همچنین وجود مقادیری از منگنز؛ سبب طیف رنگی صورتی و قرمز و وجود آهن در این سنگ سبب هویدا شدن رنگ آبی و زرد در گوهر زمرد می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/fa/seminar/ViewPaper.aspx?ID=73528 . راستگو، زمین‌‌شناسی، ژئو‌شیمی و میانبار‌های زمرد»، 1393ش، ص8.]</ref> از میان طیف رنگی مختلف زمرد، بهترین رنگ آن اشباع شده از سبز سیر خالص با تُن رنگی تیره است. بیشتر بلور‌های آن حاوی ترک‌های داخلی و حباب‌های گاز است. وجود این نا‌خالصی‌ها سبب تیره و مات شدن سنگ زمرد می‌شود و ارزش اقتصادی آن را پایین می‌آورد.<ref>. «جواهرات 10 میلیون ساله ساخته شده از کاج و سرو» ، نشریه طلا و جواهرات، 1384ش، ص71.</ref> این گوهر قیمتی به عنوان یک سنگ زیبا و معنوی مظهر احترام در میان ادیان و مذاهب مختلف بوده است.

			==خواص==

			زمرد از دیر‌باز به‌عنوان یک سنگ زینتی و گوهر با‌ارزش شناخته شده است. در گذشته خواص دارویی زمرد بسیار مورد توجه بوده<ref>[https://sharafonline.ir/blog/emerald/ . «زمرد و خواص و ویژگی‌های آن»، وب‌سایت شرف‌آنلاین، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.]</ref> و از آن به‌عنوان درمان طبیعی برخی بیماری‌ها مانند سرطان، صرع و اسهال‌خونی استفاده می‌کردند. همچنین در برخی فرهنگ‌ها زمرد را به عنوان دارویی برای درمان بیماری‌های چشمی می‌شناختند.<ref>. رضائیان‌عطار، خواص سحری و درمانی سنگ‌ها، 1381ش، ص59.</ref> برخی دیگر معتقدند زمرد سبب التیام عشق عاطفی می‌شود و انرژی‌های منفی را دفع کرده، دید معنوی را تقویت می‌کند و آرامش را برای صاحب خود به ارمغان می‌آورد.<ref>. چکرن، تغییر سرنوشت و درمان با سنگ‌‌ها، 1380ش، ص120.</ref> در روایاتی از پیشوایان مذهب شیعه، به استفاده از زمرد اشاره شده و به‌همراه داشتن این گوهر گران‌بها را باعث بر‌طرف شدن فقر، ثروتمندی،<ref>. طبرسی، مکارم الاخلاق، 1370ش، ص ۸۹.</ref> آسان شدن و گره‌گشایی از مشکلات دانسته‌اند.<ref>. مجلسی، حلیة المتقین، 1388ش، ص۱۸.</ref>

			==کاربرد==

			استفاده از سنگ‌ها در میان مردمان در طول تاریخ ابتدا جنبة درمانی و بعد جنبة تزیینی و زیبایی داشته است.<ref>. رضائیان ‌عطار، خواص سحری و درمانی سنگ‌ها، 1381ش، ص56.</ref> در مصر باستان از زمرد به عنوان گوهرسنگی مقدس استفاده شده است. ارزش اقتصادی زمرد با توجه به رنگ، شفافیت و نوع تراش حک شده بر‌ روی آن سنجش می‌شود و این گوهر کمیاب در جواهر‌سازی مورد استفاده قرار می‌گیرد.<ref>. منوچهری ‌‌دانایی، فرهنگ گوهر‌ها و گوهر‌شناسی، 1384ش، ص78.</ref>

			==احکام فقهی==

			زمرد به عنوان یکی از سنگ‌های قیمتی به دلیل ماهیت سنگ بودن در احکام فقهی نیز دارای شرایط استفاده متفاوتی است. در هنگام طهارت، پاک کردن بول و غایط با دستی که انگشتر زمرد دارد مکروه بوده و مستحب است شخص هنگام استنجا انگشتر را از دست بیرون آورد.<ref>. حرت عاملی، وسائل الشیعة، 1414ق، ج۱، ص۳۵۹.</ref> همچنین سجده و تیمم بر سنگ معدنی زمرد صحیح نیست،<ref>. نجفی، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، بی‌تا، ج8، ص412.</ref> اما در دست داشتن انگشتر زمرد مستحب است.<ref>. کاشف الغطاء، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، 1420ق، ج3، ص44.</ref>

			==پانویس==
			{{پانویس}}

			==منابع==

			* ادیب، داریوش، جهان و جواهرات، تهران، یادواره کتاب، 1369ش.
			* «از سنگ زمرد چه میدانید؟»، وب‌سایت سنگ‌شناس، تاریخ درج مطلب: 27 نوامبر 2018م.
			* «ایران ۳۹ سنگ گران‌بها دارد»، وب‌سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ بازدید: 9 تیر 1401ش.
			* «جوهرات60 میلیون ساله ساخته شده از کاج و سرو»، نشریه طلا و جواهرات، جلد 9 و 10، 1384ش.
			* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، قم، بی‌تا.
			* چکرن، مادیا‌سارامی، تغییر سرنوشت و درمان با سنگ‌های قیمتی، ترجمه دکتر پروین بیات، تهران، نشر پروین بیات،1380ش.
			* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید 5 تیر 1401ش.
			* ذکاء، یحیی، گوهر‌ها، تهران، مؤسسه کتاب‌های جیبی، 1346ش.
			* راستگو، خدیجه، «زمین‌‌شناسی، ژئو‌شیمی و میانبار‌های زمرد»، بیست و دومین همایش بلور‌شناسی، کانی‌شناسی ایران، دانشگاه شیراز، 1393ش.
			* رضائیان عطار، مسعود، خواص سحری و درمانی سنگ‌ها، تهران، اوستا، 1381ش.
			* «زمرد و خواص و ویژگی‌های آن»، وب‌سایت شرف‌آنلاین، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
			* «شناخت سنگ زمرد»، وب‌سایت طلا و جواهر‌سازی زر، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
			* طبرسی، حسن بن فضل، مکارم ‌الاخلاق، قم، الشریف‌الرضی، 1370ش.
			* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعة، 1414ق.
			* کاشف الغطاء، جعفر، کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء، قم،1420ق.
			* مجلسی، محمد‌‌باقر، حلیة المتقین، یاس بهشت، 1388ش.
			* «معادن زمرد در ایران»، وب‌سایت جواهر‌جو، تاریخ بازدید: 9 تیر 1401ش.
			* معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 7 تیر 1401ش.
			* منوچهری ‌‌دانایی، محسن، فرهنگ گوهر‌‌ها و گوهر‌‌شناسی، مشهد، گل آفتاب، 1384ش.

امان الله فصیحی در ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۱۵

2026-05-09T15:15:52Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۸:۴۵
خط ۱۵:		خط ۱۵:
	خواب‌گزاران نیز درباره خواب دیدن زمرد، تعبیرهای نیک و بد بسیار گفته‌اند.<ref>خواب‌گزاری، ۱۳۴۶ش، ص۲۱۶.</ref>		خواب‌گزاران نیز درباره خواب دیدن زمرد، تعبیرهای نیک و بد بسیار گفته‌اند.<ref>خواب‌گزاری، ۱۳۴۶ش، ص۲۱۶.</ref>
	==زمرد و زبرجد==		==زمرد و زبرجد==
	برخی، زمرد و زبرجد را همسان و از یک جنس دانسته‌اند. از این منظر، زبرجد نوعی زمرد اعلا بوده که دیگر موجود نیست.<ref>نصیرالدین طوسی، تنسوخ‌نامه ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۵۶؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن ‌الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۷۶؛ حکیم مومن، تحفة المومنین، ۱۴۰۲ق، ص۴۴.</ref> ابوریحان ~~بیرونی،~~ خواص زمرد و زبرجد را یکسان دانسته است.<ref>بیرونی، الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۲.</ref> در مقابل، برخی دیگر آن‌ها را متمایز از یکدیگر دانسته و برای هر یک خواص متفاوتی بیان کرده‌اند.<ref>حکیم مومن، تحفة المومنین، ۱۴۰۲ق، ص۴۵۳و۴۴۰.</ref>		برخی، زمرد و زبرجد را همسان و از یک جنس دانسته‌اند. از این منظر، زبرجد نوعی زمرد اعلا بوده که دیگر موجود نیست.<ref>نصیرالدین طوسی، تنسوخ‌نامه ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۵۶؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن ‌الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۷۶؛ حکیم مومن، تحفة المومنین، ۱۴۰۲ق، ص۴۴.</ref> [[ابوریحان بیرونی]]، خواص زمرد و زبرجد را یکسان دانسته است.<ref>بیرونی، الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۲.</ref> در مقابل، برخی دیگر آن‌ها را متمایز از یکدیگر دانسته و برای هر یک خواص متفاوتی بیان کرده‌اند.<ref>حکیم مومن، تحفة المومنین، ۱۴۰۲ق، ص۴۵۳و۴۴۰.</ref>
	==زمرد در ادبیات فارسی==		==زمرد در ادبیات فارسی==
	فردوسی در بسیاری از اشعار شاهنامه از زمرد یاد کرده است. برای نمونه:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/manoochehr/sh7 فردوسی، شاهنامه، بخش ۷، بیت ۷۰، سایت گنجور.]</ref>		فردوسی در بسیاری از اشعار شاهنامه از زمرد یاد کرده است. برای نمونه:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/manoochehr/sh7 فردوسی، شاهنامه، بخش ۷، بیت ۷۰، سایت گنجور.]</ref>

افشان بستاکچی: صفحه‌ای تازه حاوی «'''زمرد'''؛ نوعی سنگ قیمتی که معمولا به رنگ سبز است زُمُرد، سنگی قیمتی است که معمولا به رنگ سبز دیده می‌شود و در جواهرسازی به‌کار می‌رود.[https://www.vajehyab.com/?q=زمرد عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زمرد.] این سنگ از سیلیکات آلومینیوم و بریلیو...» ایجاد کرد

2026-04-16T13:55:34Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''زمرد'''</big>؛ نوعی سنگ قیمتی که معمولا به رنگ سبز است زُمُرد، سنگی قیمتی است که معمولا به رنگ سبز دیده می‌شود و در جواهرسازی به‌کار می‌رود.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=زمرد عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زمرد.] </ref> این سنگ از سیلیکات آلومینیوم و بریلیو...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''زمرد'''</big>؛ نوعی سنگ قیمتی که معمولا به رنگ سبز است

زُمُرد، سنگی قیمتی است که معمولا به رنگ سبز دیده می‌شود و در جواهرسازی به‌کار می‌رود.<ref>[https://www.vajehyab.com/?q=زمرد عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه زمرد.] </ref> این سنگ از سیلیکات آلومینیوم و بریلیوم تشکیل شده است. زمرد واژه‌ای عربی<ref>زاوش، کانی‌شناسی در ایران قدیم، ۱۳۷۵ش، ص۱۳۵. </ref> است که در زبان فارسی دوال یا دوبال گفته می‌شود.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/زمرد-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه زمرد.]</ref> عالی‌ترین نوع زمرد را ظلمانی، ریحانی و سلفی دانسته‌اند.<ref>بیرونی، الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۳؛ زاوش، کانی‌شناسی در ایران قدیم، ۱۳۷۵ش، ص۱۳۷. </ref> زمرد نماد عشق و زندگی جاوید است.<ref>هادی، حاشیه بر الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۲۶۲.</ref>
==مشخصات زمرد==
زمرد از گروه کانی‌های بریل بوده و از حلقه‌های شش ضلعی تشکیل شده است.<ref>راستگو، «زمین‌شناسی، ژئوشیمی و میانبارهای زمرد»، ۱۳۹۳ش، ص۲.</ref> رنگ صورتی تا قرمز زمرد به دلیل وجود منگنز، رنگ سبز آن به دلیل وجود کروم و رنگ آبی آن به دلیل وجود عنصر آهن در آن است.<ref>راستگو، «زمین‌شناسی، ژئوشیمی و میانبارهای زمرد»، ۱۳۹۳ش، ص۶.</ref> زمرد زود شکسته شده و با سوهان ساییده می‌شود. اگر در آتش قرار بگیرد رنگ آن کدر می‌شود. این سنگ جلاپذیر نیست و طبیعت سرد و خشک دارد. سختی آن از دیگر سنگ‌ها کمتر است.<ref>زاوش، کانی‌شناسی در ایران قدیم، ۱۳۷۵ش، ص۱۳۶؛ نصیرالدین طوسی، تنسوخ‌نامه ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۵۹و۶۰و۶۱؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن ‌الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۷۷.</ref> برای بهتر شدن کیفیت رنگ آن، زمرد را با روغن یا موم، اشباع می‌کنند تا بازتاب نور از آن، کم شود. درخشندگی زمرد در تماس با مواد شوینده، از دست می‌رود و برای بازگشت کیفیت نخستین، باید در روغن غوطه‌ور شود.<ref>ادیب، فرهنگ جامع جواهرشناسی، ۱۳۸۹ش، ص۲۷۷. </ref>
==معادن زمرد==
امروزه معادن زمرد در روسیه، کلمبیا، برزیل، هندوستان، پاکستان و شرق آفریقا وجود دارد.<ref>منوچهر دانایی، فرهنگ گوهرشناسی، ۱۳۷۶ش، ص۲۱۳؛ صالحی، فرهنگ گوهرشناسی، ۱۳۸۴ش، ص۴۸.</ref>
==خواص زمرد==
خواجه نصیرالدین طوسی، همراه داشتن زمرد را موجب دلگرمی و دوری از خواب بد و بهبود اسهال و درمان خون‌ریزی و زیاد نگاه کردن به زمرد را موجب افزایش بینایی و ایمن شدن از بیماری صرع دانسته است.<ref>نصیرالدین طوسی، تنسوخ‌نامه ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۵۹-۶۰. </ref> ایجاد نشاط و سرزندگی، تقویت کبد و معده، رفع اضطراب، غم و خفقان، بهبود ذات‌الریه، رفع ریزش مو، دفع سنگ کلیه و مثانه و بهبود جذام از خواص همراه داشتن زمرد است. همچنین ساییدن و خوردن مقداری زمرد برای برطرف کردن آسیب زهر جانوران مفید است.<ref>عقیلی علوی شیرازی، مخزن ‌الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۷۷.</ref> نگاه طولانی به زمرد مانع از یبوست و بی‌اشتهایی می‌شود.<ref>هادی، حاشیه بر الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۲۶۲-۲۶۳، حاشیه۱. </ref> برخی سرمه‌ی هفت جواهر که شامل زمرد، یاقوت، زبرجد، الماس، لعل، مروارید و فیروزه است را برای تقویت بینایی چشم موثر می‌دانند.<ref>بلوکباشی، نوروز جشن نوزایی آفرینش، ۱۳۸۱ش، ص۷۹. </ref> در گذشته، نقاشان برای رفع خستگی چشمان خود به زمرد نگاه می‌کردند.<ref>هادی، حاشیه بر الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۲۶۲-۲۶۳، حاشیه۱.</ref> زمرد برای انواع درد، سوختگی، ورم مفاصل، ورم معده و تحریک‌پذیری روده نیز مفید است.<ref>مختاری، «گوهردرمانی»، ۱۳۹۵ش، ص۳۲.</ref>
==زمرد در فرهنگ عامه==
در باور مردم، همراه داشتن زمرد، به‌ويژه زمردهایی که تعویذ روی آن‌ها حک شده باشد، خوش‌یمن است و شگون دارد.<ref>ادیب، فرهنگ جامع جواهرشناسی، ۱۳۸۹ش، ص۲۹۵. </ref> مسافران برای داشتن سفر ایمن با خود زمرد حمل می‌کردند.<ref>بیرونی، الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۲-۲۶۳. </ref> برخی آسمان را «پرده هفت‌رنگ» نامیده و بر این باور هستند که آسمان ششم از زمرد است.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ۱۳۵۵ش، ج۱، ص۲۹۸.</ref> در گذشته، گاهی از زمرد برای شناسایی زهر استفاده می‌شد؛ زیرا بر این باور بودند که زمرد در برابر زهر کدر می‌شود.<ref>هادی، حاشیه بر الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۳۷۴ش، ص۲۶۲-۲۶۳، حاشیه۱. </ref> همچنین ثروتمندان برای خوش‌یمن شدن برده‌های سیاه خود، نام‌ زمرد بر آن‌ها می‌نهادند.<ref>شهری، طهران قدیم، ۱۳۸۳ش، ج۴، ص۱۱۳.</ref>

در قصه‌ی «ماه‌پیشونی»، دیو یک لباس حریر، تاج یاقوت و خفتی زمردنشان به بانوی شهر هدیه می‌دهد.<ref>درویشیان، فرهنگ افسانه‌های مردم ایران، ۱۳۸۲ش، ج۱۳، ص۱۲۴.</ref> در قصه‌ی عاشقانه «مغول دختر»، اتاق‌هایی با درختان زمرد، الماس، فیروزه و مروارید توصیف شده است.<ref>درویشیان، فرهنگ افسانه‌های مردم ایران، ۱۳۸۲ش، ج۱۴، ص۶۱.</ref>

خواب‌گزاران نیز درباره خواب دیدن زمرد، تعبیرهای نیک و بد بسیار گفته‌اند.<ref>خواب‌گزاری، ۱۳۴۶ش، ص۲۱۶.</ref>
==زمرد و زبرجد==
برخی، زمرد و زبرجد را همسان و از یک جنس دانسته‌اند. از این منظر، زبرجد نوعی زمرد اعلا بوده که دیگر موجود نیست.<ref>نصیرالدین طوسی، تنسوخ‌نامه ایلخانی، ۱۳۶۳ش، ص۵۶؛ عقیلی علوی شیرازی، مخزن ‌الادویة، ۱۳۷۱ش، ص۴۷۶؛ حکیم مومن، تحفة المومنین، ۱۴۰۲ق، ص۴۴.</ref> ابوریحان بیرونی، خواص زمرد و زبرجد را یکسان دانسته است.<ref>بیرونی، الجماهر فی معرفة الجواهر، ۱۴۰۴ق، ص۲۶۲.</ref> در مقابل، برخی دیگر آن‌ها را متمایز از یکدیگر دانسته و برای هر یک خواص متفاوتی بیان کرده‌اند.<ref>حکیم مومن، تحفة المومنین، ۱۴۰۲ق، ص۴۵۳و۴۴۰.</ref>
==زمرد در ادبیات فارسی==
فردوسی در بسیاری از اشعار شاهنامه از زمرد یاد کرده است. برای نمونه:<ref>[https://ganjoor.net/ferdousi/shahname/manoochehr/sh7 فردوسی، شاهنامه، بخش ۷، بیت ۷۰، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| به مشک و به عنبر سرش بافته | به یاقوت و زمرد تنش بافته }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

ناصر خسرو در بیتی گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh74 ناصرخسرو، دیوان اشعار، قصاید، قصیده شماره ۷۴، بیت ۹، سایت گنجور.]</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب| کنون تیر گلبن عقیق و زمرد | از این کینه بر پر و سوفار دارد }}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

گاهی باورهای عامیانه و نیز پیام‌های اخلاقی نیز با کلیدواژه زمرد در ادبیات فارسی، بازنمایی شده است:

شنیده‌ام به حکایت که دیده‌ی افعی***برون شود چه زمرد در او برند فراز
من این ندیدم و دیدم که خواجه دست بداشت***برابر دل من بترکید دیده‌ آز<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/زمرد-2 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه زمرد.]</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* ادیب، داریوش، فرهنگ جامع جواهرشناسی، تهران، پازینه، ۱۳۸۹ش.
* بلوکباشی، علی، نوروز جشن نوزایی آفرینش، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
* بیرونی، ابوریحان، الجماهر فی معرفه الجواهر، به‌تحقیق یوسف هادی، بیروت، [بی‌ناّ]، ۱۴۰۴ق.
* بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین، تاریخ بیهقی، به‌تحقیق علی‌اکبر فیاض، مشهد، دانشگاه فردوسی، چ۳، ۱۳۷۵ش.
* حکیم مومن، محمد، تحفه المومنین، به‌تحقیق احمد روضاتی، تهران، [بی‌نا]، ۱۴۰۲ق.
* خواب‌گزاری، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، [بی‌نا]، ۱۳۴۶ش.
* خواجه نصیرالدین طوسی، ‌تنسوخ‌نامه ایلخانی، به‌تحقیق محمدتقی مدرس رضوی،‌ تهران، اطلاعات، ۱۳۶۳ش.
* درویشیان، علی‌اشرف و خندان، رضا، فرهنگ افسانه‌های مردم ایران، تهران، کتاب و فرهنگ، ۱۳۸۲ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* راستگو، خدیجه، «زمین‌شناسی، ژئوشیمی و میانبارهای زمرد»، همایش بلورشناسی و کانی‌شناسی، دوره ۲۲، ۱۳۹۳ش.
* زاوش، محمد، کانی‌شناسی در ایران قدیم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۷۵ش.
* سبزواری، عبدالاعلی و یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم، مهذب الأحکام، قم، عبدالاعلی سبزواری، ۱۴۱۳ق.
* شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
* صالحی، بهرام، فرهنگ گوهرشناسی، تهران، یادواره کتاب، ۱۳۸۴ش.
* عقیلی علوی شیرازی، محمدحسین، مخزن الادویه، تهران، انتشارات و آموزش انقلاب اسلامی، ۱۳۷۱ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* فردوسی، شاهنامه، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۸ اردیبهشت ۱۴۰۱ش.
* ماسه، هانری، معتقدات و آداب ایرانی، به‌ترجمه مهدی روشن‌ضمیر، تبریز، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، ۱۳۵۵ش.
* مختاری، حمیده و دیگران، «گوهردرمانی»، همایش ملی گوهرشناسی و بلورشناسی ایران، دوره ۳، ۱۳۹۵ش.
* منوچهر دانایی، محسن، فرهنگ گوهرشناسی، به‌تحقیق محمدعلی احمدی بیداخویدی، تهران، عابدزاده،‌ ۱۳۷۶ش.
* نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح شرائع الاسلام، بیروت، داراحیاء التراث العربی، چ۷، ۱۴۰۴ق.
* هادی، یوسف، حاشیه بر الجماهر فی معرفه الجواهر،‌ تهران، علمی و فرهنگی،‌ ۱۳۷۴ش.