زن در مثنوی معنوی - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-10T09:59:14Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۲۹
خط ۴:		خط ۴:
	زن در مثنوی معنوی نماد حسن و نیکی بوده و [[مولانا]] در بیشتر اشعار خود، زنان را ستوده است. او همچنین برخی خصلت‌های زنان یا برداشت‌های مردمان زمانهٔ خویش دربارهٔ زنان را نکوهش کرده است.		زن در مثنوی معنوی نماد حسن و نیکی بوده و [[مولانا]] در بیشتر اشعار خود، زنان را ستوده است. او همچنین برخی خصلت‌های زنان یا برداشت‌های مردمان زمانهٔ خویش دربارهٔ زنان را نکوهش کرده است.

	==جایگاه زن در مثنوی معنوی==		== جایگاه زن در مثنوی معنوی ==
	مولانا در مثنوی معنوی با نام‌بردن از زنانی مانند حضرت مریم، آسیه و مادر موسی،<ref>[https://www.sid.ir/paper/26955/fa . غلامی‌نژاد و صابرپور، «ویژگی‌های شخصیتی زنان در مثنوی»، 1387ش، ص242.]</ref> بر ارجمندی [[نقش همسری زن\|نقش همسری]] و [[نقش مادری\|مادری]] زن،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> اثرگذاری او در تعالی [[معنویت\|معنوی]] و تکمیل هویت و شخصیت مرد تأکید کرده<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref> و برخی ویژگی‌های زنان مانند [[ترس]] از عقوبت، محافظه‌کاری، درایت زنانه، ذکاوت مادرانه و کدبانویی زنان را ستوده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/26955/fa . غلامی‌نژاد و صابرپور، «ویژگی‌های شخصیتی زنان در مثنوی»، 1387ش، ص244-245و251.]</ref>		مولانا در مثنوی معنوی با نام‌بردن از زنانی مانند حضرت مریم، آسیه و مادر موسی،<ref>[https://www.sid.ir/paper/26955/fa . غلامی‌نژاد و صابرپور، «ویژگی‌های شخصیتی زنان در مثنوی»، 1387ش، ص242.]</ref> بر ارجمندی [[نقش همسری زن\|نقش همسری]] و [[نقش مادری\|مادری]] زن،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> اثرگذاری او در تعالی [[معنویت\|معنوی]] و تکمیل هویت و شخصیت مرد تأکید کرده<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref> و برخی ویژگی‌های زنان مانند [[ترس]] از عقوبت، محافظه‌کاری، درایت زنانه، ذکاوت مادرانه و کدبانویی زنان را ستوده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/26955/fa . غلامی‌نژاد و صابرپور، «ویژگی‌های شخصیتی زنان در مثنوی»، 1387ش، ص244-245و251.]</ref>

خط ۱۱:		خط ۱۱:
	مولانا با اثرپذیری از آموزه‌های [[قرآن]] به همسانی زن و مرد در [[کرامت]] انسانی باور دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref> همچنین از دیدگاه مولانا مرد عاقل مغلوب زن می‌شود و مرد جاهل بر زن غالب می‌آید.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/289313/زن-از-منظر-مولانا . «زن از منظر مولانا»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>		مولانا با اثرپذیری از آموزه‌های [[قرآن]] به همسانی زن و مرد در [[کرامت]] انسانی باور دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref> همچنین از دیدگاه مولانا مرد عاقل مغلوب زن می‌شود و مرد جاهل بر زن غالب می‌آید.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/289313/زن-از-منظر-مولانا . «زن از منظر مولانا»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>

	==زن به‌مثابه نماد در مثنوی معنوی==		== زن به‌مثابه نماد در مثنوی معنوی ==
	مثنوی معنوی در نگرش به زن، دو جنبه مثبت و منفی را مورد توجه قرار داده و بر اساس هر یک، نمادسازی کرده است.		مثنوی معنوی در نگرش به زن، دو جنبه مثبت و منفی را مورد توجه قرار داده و بر اساس هر یک، نمادسازی کرده است.

	===نماد عشق الهی===		=== نماد عشق الهی ===
	مولانا معتقد است [[محبت در خانواده\|محبتی]] میان زن و مرد، برگرفته از دریای بی‌کران محبت الهی است و این تعامل عاطفی در رسیدن آنها به حب الهی، نقش مؤثری دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>		مولانا معتقد است [[محبت در خانواده\|محبتی]] میان زن و مرد، برگرفته از دریای بی‌کران محبت الهی است و این تعامل عاطفی در رسیدن آنها به حب الهی، نقش مؤثری دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

خط ۲۷:		خط ۲۷:
	زیبایی زن در مثنوی معنوی، انعکاس جمال الهی دانسته شده است؛<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/289313/زن-از-منظر-مولانا . «زن از منظر مولانا»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref> اما این زیبایی ظاهری باید زمینه‌ساز توجه به زیبایی معنوی شود<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> آن‌گونه که در داستان [[لیلی و مجنون]] آمده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/108589/سیمای-زنان-در-اشعار-مولانا . «سیمای زنان در اشعار مولانا»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> این تلقی عرفانی از زن، فارغ از وجه جسمانی و جنسی زن، سبب رشد و تعالی زن و همسر او شده و آنها را در رسیدن به رشد معنوی و حب الهی کمک می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>		زیبایی زن در مثنوی معنوی، انعکاس جمال الهی دانسته شده است؛<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/289313/زن-از-منظر-مولانا . «زن از منظر مولانا»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref> اما این زیبایی ظاهری باید زمینه‌ساز توجه به زیبایی معنوی شود<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> آن‌گونه که در داستان [[لیلی و مجنون]] آمده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/108589/سیمای-زنان-در-اشعار-مولانا . «سیمای زنان در اشعار مولانا»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> این تلقی عرفانی از زن، فارغ از وجه جسمانی و جنسی زن، سبب رشد و تعالی زن و همسر او شده و آنها را در رسیدن به رشد معنوی و حب الهی کمک می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

	===نماد روح و جان===		=== نماد روح و جان ===
	مولانا در مثنوی، جان آدمی را از این نظر که لطیف‌ترین وجه وجود و پرده‌نشین کالبد انسان است، به جنس زنانه تشبیه کرده است:		مولانا در مثنوی، جان آدمی را از این نظر که لطیف‌ترین وجه وجود و پرده‌نشین کالبد انسان است، به جنس زنانه تشبیه کرده است:

خط ۴۰:		خط ۴۰:
	}}		}}

	===نماد زمین===		=== نماد زمین ===
	از دیدگاه نمادپردازی [[مسلمانان]]، آسمان نماد مرد و زمین نماد زن است. مولانا نیز با توجه به خاصیت باروری، رویش و پرورش زمین، زن را نماد زمین و مهد پرورش، رشد و تعالی انسان می‌داند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>		از دیدگاه نمادپردازی [[مسلمانان]]، آسمان نماد مرد و زمین نماد زن است. مولانا نیز با توجه به خاصیت باروری، رویش و پرورش زمین، زن را نماد زمین و مهد پرورش، رشد و تعالی انسان می‌داند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

خط ۵۰:		خط ۵۰:
	}}		}}

	===نماد نفس===		=== نماد نفس ===
	در مثنوی معنوی، زن گاهی نماد نفس اماره دانسته شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> دلبستگی بلقیس به تخت پادشاهی خود، نمونه‌ای از تعلقات مادی و دنیوی است. مولانا مشاجرهٔ زن و شوهر را نیز به تقابل نفس (زن) و عقل (مرد) تشبیه کرده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref>		در مثنوی معنوی، زن گاهی نماد نفس اماره دانسته شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> دلبستگی بلقیس به تخت پادشاهی خود، نمونه‌ای از تعلقات مادی و دنیوی است. مولانا مشاجرهٔ زن و شوهر را نیز به تقابل نفس (زن) و عقل (مرد) تشبیه کرده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref>

خط ۶۴:		خط ۶۴:
	صاحب‌نظران در بررسی مثنوی معنوی، نمادسازی منفی مولانا از زن را متأثر از فضای فکری و ساختارهای اجتماعی آن دوران یا محصول دو دورهٔ متفاوت زندگی و برآیند چالش خودآگاه و ناخودآگاه مولانا (شاعری عارف و واعظی معلم) دانسته‌اند که به‌صورت تمثیلی و رمزی مورد استفاده قرار گرفته است.<ref>[https://socialstudy.ihcs.ac.ir/article_1724.html . کراچی، «تأملی بر جایگاه زن در اندیشة مولوی از منظر جامعه‌شناسی ادبیات»، 1393ش، ص89-90.]</ref>		صاحب‌نظران در بررسی مثنوی معنوی، نمادسازی منفی مولانا از زن را متأثر از فضای فکری و ساختارهای اجتماعی آن دوران یا محصول دو دورهٔ متفاوت زندگی و برآیند چالش خودآگاه و ناخودآگاه مولانا (شاعری عارف و واعظی معلم) دانسته‌اند که به‌صورت تمثیلی و رمزی مورد استفاده قرار گرفته است.<ref>[https://socialstudy.ihcs.ac.ir/article_1724.html . کراچی، «تأملی بر جایگاه زن در اندیشة مولوی از منظر جامعه‌شناسی ادبیات»، 1393ش، ص89-90.]</ref>

	==جایگاه زنان در سیره عملی مولانا==		== جایگاه زنان در سیره عملی مولانا ==
	روابط خانوادگی و تعامل مولانا با زنان خاندان خود و روابط اجتماعی او با دیگر زنان، گویای ارزشمندی مقام و جایگاه زن در اندیشهٔ او است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> وی با زنان، لطیف، متعادل و منصفانه برخورد کرده و این نگرش را در بیشتر اشعار خود در مثنوی معنوی نیز گنجانده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref>		روابط خانوادگی و تعامل مولانا با زنان خاندان خود و روابط اجتماعی او با دیگر زنان، گویای ارزشمندی مقام و جایگاه زن در اندیشهٔ او است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> وی با زنان، لطیف، متعادل و منصفانه برخورد کرده و این نگرش را در بیشتر اشعار خود در مثنوی معنوی نیز گنجانده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref>

خط ۷۳:		خط ۷۳:
	مولانا در جای‌جای زندگی و آثار خود، زنان و مردان را به یک میزان مخاطب خویش قرار داده و همواره مردان را به تأمل و اندیشه و احساس [[مسئولیت‌پذیری\|مسئولیت]] در قبال زنان فرا می‌خواند. وی معتقد است توجه به جایگاه زنان و حفظ [[کرامت]] آنها در اصلاح جامعه انسانی نقش حیاتی دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>		مولانا در جای‌جای زندگی و آثار خود، زنان و مردان را به یک میزان مخاطب خویش قرار داده و همواره مردان را به تأمل و اندیشه و احساس [[مسئولیت‌پذیری\|مسئولیت]] در قبال زنان فرا می‌خواند. وی معتقد است توجه به جایگاه زنان و حفظ [[کرامت]] آنها در اصلاح جامعه انسانی نقش حیاتی دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

	==پانویس==		== پانویس ==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

	==منابع==		== منابع ==
	{{آغاز منابع}}		{{آغاز منابع}}
	* امامی، نصرالله، «زن در مثنوی معنوی»، نشریهٔ تحقیقات تمثیلی در زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۸ش.		* امامی، نصرالله، «زن در مثنوی معنوی»، نشریهٔ تحقیقات تمثیلی در زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۸ش.
خط ۸۹:		خط ۸۹:

	{{زن}}		{{زن}}
			{{ادبیات فارسی}}

علی شاهرودی: /* منابع */

2026-05-07T07:48:56Z

منابع

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۱:۱۸
خط ۸۷:		خط ۸۷:
	* مولانا، مثنوی معنوی، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۳ش.		* مولانا، مثنوی معنوی، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{زن}}

افشان بستاکچی: صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=زن در مثنوی معنوی {{درشت|'''زن در مثنوی معنوی؛'''}} نگرش مولانا به زن در مثنوی معنوی. زن در مثنوی معنوی نماد حسن و نیکی بوده و مولانا در بیشتر اشعار خود،...» ایجاد کرد

2026-04-18T14:49:54Z

صفحه‌ای تازه حاوی «بندانگشتی|مولانا در بیشتر اشعار خود، زنان را ستوده است|جایگزین=زن در مثنوی معنوی {{درشت|'''زن در مثنوی معنوی؛'''}} نگرش مولانا به زن در مثنوی معنوی. زن در مثنوی معنوی نماد حسن و نیکی بوده و مولانا در بیشتر اشعار خود،...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:زن-در-مثنوی-معنوی.jpg|بندانگشتی|مولانا در بیشتر اشعار خود، زنان را ستوده است|جایگزین=زن در مثنوی معنوی]]
{{درشت|'''زن در مثنوی معنوی؛'''}} نگرش مولانا به زن در مثنوی معنوی.

زن در مثنوی معنوی نماد حسن و نیکی بوده و [[مولانا]] در بیشتر اشعار خود، زنان را ستوده است. او همچنین برخی خصلت‌های زنان یا برداشت‌های مردمان زمانهٔ خویش دربارهٔ زنان را نکوهش کرده است.

==جایگاه زن در مثنوی معنوی==
مولانا در مثنوی معنوی با نام‌بردن از زنانی مانند حضرت مریم، آسیه و مادر موسی،<ref>[https://www.sid.ir/paper/26955/fa . غلامی‌نژاد و صابرپور، «ویژگی‌های شخصیتی زنان در مثنوی»، 1387ش، ص242.]</ref> بر ارجمندی [[نقش همسری زن|نقش همسری]] و [[نقش مادری|مادری]] زن،<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> اثرگذاری او در تعالی [[معنویت|معنوی]] و تکمیل هویت و شخصیت مرد تأکید کرده<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref> و برخی ویژگی‌های زنان مانند [[ترس]] از عقوبت، محافظه‌کاری، درایت زنانه، ذکاوت مادرانه و کدبانویی زنان را ستوده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/26955/fa . غلامی‌نژاد و صابرپور، «ویژگی‌های شخصیتی زنان در مثنوی»، 1387ش، ص244-245و251.]</ref>

در [[مثنوی معنوی]] پوشش و رعایت [[حجاب]] توسط بانوان امری مهم برای آنها تلقی شده است. همچنین ایجاد حریم و حائل میان زن و مرد عامل افزایش قدرت و محبوبیت زن و ارتقاء جایگاه زن معرفی شده است. مثنوی معنوی، زن و مرد را به آتش و [[آب]] تشبیه کرده که نبود حائل میان آنها سبب غلبهٔ آب (مرد) بر آتش (زن) شده و آن را خاموش می‌سازد.<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh118 . مولوی، مثنوی معنووی، دفتر اول، بخش 118، وب‌سایت گنجور.]</ref>

مولانا با اثرپذیری از آموزه‌های [[قرآن]] به همسانی زن و مرد در [[کرامت]] انسانی باور دارد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref> همچنین از دیدگاه مولانا مرد عاقل مغلوب زن می‌شود و مرد جاهل بر زن غالب می‌آید.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/289313/زن-از-منظر-مولانا . «زن از منظر مولانا»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>

==زن به‌مثابه نماد در مثنوی معنوی==
مثنوی معنوی در نگرش به زن، دو جنبه مثبت و منفی را مورد توجه قرار داده و بر اساس هر یک، نمادسازی کرده است.

===نماد عشق الهی===
مولانا معتقد است [[محبت در خانواده|محبتی]] میان زن و مرد، برگرفته از دریای بی‌کران محبت الهی است و این تعامل عاطفی در رسیدن آنها به حب الهی، نقش مؤثری دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

{{شعر جدید
| عنوان = مولانا
| شاعر =
| متن =
قلزم مهری که کناریش نیست\\قطره آن، الفت مرد است و زن<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh2109 . مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شمارۀ 2109، وب‌سایت گنجور.]</ref>
مرد و زن چون یک شود آن یک تویی\\چون که یک‌ها محو شد آنک تویی<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh91 . مولانا، مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش 91، وب‌سایت گنجور.]</ref>
}}

زیبایی زن در مثنوی معنوی، انعکاس جمال الهی دانسته شده است؛<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/289313/زن-از-منظر-مولانا . «زن از منظر مولانا»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref> اما این زیبایی ظاهری باید زمینه‌ساز توجه به زیبایی معنوی شود<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> آن‌گونه که در داستان [[لیلی و مجنون]] آمده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/108589/سیمای-زنان-در-اشعار-مولانا . «سیمای زنان در اشعار مولانا»، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> این تلقی عرفانی از زن، فارغ از وجه جسمانی و جنسی زن، سبب رشد و تعالی زن و همسر او شده و آنها را در رسیدن به رشد معنوی و حب الهی کمک می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

===نماد روح و جان===
مولانا در مثنوی، جان آدمی را از این نظر که لطیف‌ترین وجه وجود و پرده‌نشین کالبد انسان است، به جنس زنانه تشبیه کرده است:

{{شعر جدید
| عنوان = مولانا
| شاعر =
| متن =
سیمرغ کوه قاف رسیدن گرفت باز\\مرغ دلم ز سینه پریدن گرفت باز
خاتون روح خانه‌نشین از سرای تن\\چادرکشان ز عشق دویدن گرفت باز<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh509 . مولانا، دیوان شمس، غزلیات، غزل شمارۀ 509، وب‌سایت گنجور.]</ref>
جان را که در آن خانه وثاقش دادم\\دل پیش تو بود من نفاقش دادم
چون چندگهی نشست کدبانوی جان\\عشق تو رسید و سه طلاقش دادم<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/robaeesh/sh1205 . مولانا، دیوان شمس، رباعیات، رباعی شمارۀ 1205، وب‌سایت گنجور.]</ref>
}}

===نماد زمین===
از دیدگاه نمادپردازی [[مسلمانان]]، آسمان نماد مرد و زمین نماد زن است. مولانا نیز با توجه به خاصیت باروری، رویش و پرورش زمین، زن را نماد زمین و مهد پرورش، رشد و تعالی انسان می‌داند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

{{شعر جدید
| عنوان = مولانا
| شاعر =
| متن =
آسمان مرد و زمین زن در خرد\\هرچه آن انداخت این می‌پرورد<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar3/sh212 . مولانا، مثنوی معنوی، دفتر سوم، بخش 212، وب‌سایت گنجور.]</ref>
}}

===نماد نفس===
در مثنوی معنوی، زن گاهی نماد نفس اماره دانسته شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> دلبستگی بلقیس به تخت پادشاهی خود، نمونه‌ای از تعلقات مادی و دنیوی است. مولانا مشاجرهٔ زن و شوهر را نیز به تقابل نفس (زن) و عقل (مرد) تشبیه کرده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref>

{{شعر جدید
| عنوان = مولانا
| شاعر =
| متن =
این زن و مردی که نفس است و خرد\\نیک بایسته‌ست بهر نیک و بد
زین دو بایسته درین خاکی سرا\\روز و شب در جنگ و اندر ماجرا
زن همی خواهد حویج خانقاه\\یعنی آب رو و نان و خوان و جاه<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar1/sh126 . مولانا، مثنوی معنوی، دفتر اول، بخش 126، وب‌سایت گنجور.]</ref>
}}

صاحب‌نظران در بررسی مثنوی معنوی، نمادسازی منفی مولانا از زن را متأثر از فضای فکری و ساختارهای اجتماعی آن دوران یا محصول دو دورهٔ متفاوت زندگی و برآیند چالش خودآگاه و ناخودآگاه مولانا (شاعری عارف و واعظی معلم) دانسته‌اند که به‌صورت تمثیلی و رمزی مورد استفاده قرار گرفته است.<ref>[https://socialstudy.ihcs.ac.ir/article_1724.html . کراچی، «تأملی بر جایگاه زن در اندیشة مولوی از منظر جامعه‌شناسی ادبیات»، 1393ش، ص89-90.]</ref>

==جایگاه زنان در سیره عملی مولانا==
روابط خانوادگی و تعامل مولانا با زنان خاندان خود و روابط اجتماعی او با دیگر زنان، گویای ارزشمندی مقام و جایگاه زن در اندیشهٔ او است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref> وی با زنان، لطیف، متعادل و منصفانه برخورد کرده و این نگرش را در بیشتر اشعار خود در مثنوی معنوی نیز گنجانده است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/468353/زن-در-مثنوی-مولوی . امامی، «زن در مثنوی معنوی»، 1388ش، ص27-28.]</ref>

همسر در اشعار مولانا، مهم‌ترین انگیزه مرد برای فعالیت‌های روزانه و تحمل بار گران زندگی است. بسیاری از حکایت‌ها و تمثیل‌های مولانا در زمینه [[خانواده]] با نقش‌آفرینی زن در جایگاه همسر ساخته شده است و او در بیان معارف و حقایق، از زندگی عادی و روزمره خویش در خانواده الهام گرفته است. در اشعار مولانا به این امر تصریح شده که زن، شایستهٔ لطف و احترام ویژه از طرف همسر خویش است. مرد عاقل با لطف، محبت و رقت قلب می‌تواند زن را شیفتهٔ خود کرده و با تمرین نیک‌سیرتی حتی زن تندخو را هم به خوبی تحمل کند. بسیاری از مردان، تابع خشم، شهوت و صفات حیوانی بوده و بر زنان غلبهٔ ظاهری دارند؛ اما زنان در برابر خشم کور و بی‌منطق همسر با [[صبر|صبوری]] و خردمندی به شکیبایی و تدبیر ممارست می‌ورزند.<ref>[https://www.khabaronline.ir/news/289313/زن-از-منظر-مولانا . «زن از منظر مولانا»، وب‌سایت خبرآنلاین.]</ref>

در مثنوی معنوی به جایگاه اجتماعی زنان نیز توجه شده و زن را در مقام مصلح اجتماعی و با نگرش کاملاً دینی مخاطب قرار داده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

مولانا در جای‌جای زندگی و آثار خود، زنان و مردان را به یک میزان مخاطب خویش قرار داده و همواره مردان را به تأمل و اندیشه و احساس [[مسئولیت‌پذیری|مسئولیت]] در قبال زنان فرا می‌خواند. وی معتقد است توجه به جایگاه زنان و حفظ [[کرامت]] آنها در اصلاح جامعه انسانی نقش حیاتی دارد.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/86451/%D8%B2%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%DB%8C%D9%86%D9%87-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D9%81%D8%A7%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%86%D8%A7-%D8%AC%D9%84%D8%A7%D9%84-%D8%A7%D9%84%D8%AF%DB%8C%D9%86-%D9%85%D8%AD%D9%85%D . جودی نعمتی، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* امامی، نصرالله، «زن در مثنوی معنوی»، نشریهٔ تحقیقات تمثیلی در زبان و ادبیات فارسی، شمارهٔ ۱، ۱۳۸۸ش.
* جودی نعمتی، اکرم، «زن در آینه شعر فارسی؛ مولانا جلال‌الدین محمد بلخی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۷ بهمن ۱۳۸۸ش.
* «زن از منظر مولانا»، وب‌سایت خبرآنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲ش.
* «سیمای زنان در اشعار مولانا»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ درج مطلب: ۱۳۸۲ش.
* غلامی‌نژاد، محمدعلی و صابرپور، زینب، «ویژگی‌های شخصیتی زنان در مثنوی»، نشریهٔ نثر پژوهی ادب فارسی، شمارهٔ ۲۳، ۱۳۸۷ش.
* کراچی، روح‌انگیز، «تأملی بر جایگاه زن در اندیشه مولوی از منظر جامعه‌شناسی ادبیات»، نشریهٔ جامعه‌پژوهی فرهنگی، شمارهٔ ۴، ۱۳۹۳ش.
* مولانا، دیوان شمس، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
* مولانا، مثنوی معنوی، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ خرداد ۱۴۰۳ش.
{{پایان منابع}}