https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B3%D8%B1%D9%86%D8%A7_%28%D8%B3%D8%A7%D8%B2%29 2026-06-08T00:42:01Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.44.2 https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%B3%D8%B1%D9%86%D8%A7_(%D8%B3%D8%A7%D8%B2)&diff=30782&oldid=prev 2026-04-22T12:24:03Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «&lt;big&gt;&#039;&#039;&#039;سرنا&#039;&#039;&#039;&lt;/big&gt;؛ از آلات موسیقی بادی دوزبانه.&lt;br&gt; سُرنا، سازی بادی است که در نقاره‌خانه‌ها، روزهای <a href="/wiki/%D8%AC%D8%B4%D9%86" title="جشن">جشن</a> و سور نواخته می‌شود.&lt;ref&gt;[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B3%D8%B1%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه سرنا، سایت واژه‌یاب.]&lt;/ref&gt; این ساز بادی دوزبانه، در نقاط...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>&lt;big&gt;&#039;&#039;&#039;سرنا&#039;&#039;&#039;&lt;/big&gt;؛ از آلات موسیقی بادی دوزبانه.&lt;br&gt;<br /> <br /> سُرنا، سازی بادی است که در نقاره‌خانه‌ها، روزهای [[جشن]] و سور نواخته می‌شود.&lt;ref&gt;[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B3%D8%B1%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه سرنا، سایت واژه‌یاب.]&lt;/ref&gt; این ساز بادی دوزبانه، در نقاط بسیاری از ایران، با ساز کوبه‌ای [[دهل]] همراه می‌شود.&lt;ref&gt;حدادی، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۳۰۵.&lt;/ref&gt; <br /> ==واژه‌شناسی==<br /> سرنا، سرنای یا سورنای به «نای رومی» نیز معروف است&lt;ref&gt;محمدحسین بن خلف برهان، برهان قاطع، 1361ش، ذیل واژه سرنا.&lt;/ref&gt; که در بزم و رزم نواخته می‌شود. نوازندۀ سرنا «سرناچی»&lt;ref&gt;معین، فرهنگ فارسی، ۱۳۸۱ش، ذیل واژه سرناچی.&lt;/ref&gt; یا «سرنازَن»&lt;ref&gt;نفیسی، فرهنگ، ۱۳۱۹-۱۳۲۰ش، ذیل واژه سرناچی.&lt;/ref&gt; نامیده می‌شود. سرنا را کوتاه‌شدۀ واژه «سورنای» و مرکب از دو واژۀ «سور» به‌معنای جشن و بزم و «نای» به‌معنای نی معرفی کرده‌اند.&lt;ref&gt;آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۶۳ش، ذیل واژه؛ &lt;br&gt;<br /> نفیسی، فرهنگ، ۱۳۱۹-۱۳۲۰ش، ذیل واژه سرناچی.&lt;/ref&gt; سرنا، در برخی از نقاط ایران به «زرنا»، «ذرنا» یا «ذورنا»، در بلوچستان به «شیدی»، در میان کردها به «پیق» و در [[مازندران]] به «سِرنا» یا «دِرنا» معروف است.&lt;ref&gt; [https://www.beytoote.com/art/artist/introduction3-serena2-introduction.html «معرفی ساز سرنا»، وب‌سایت بیتوته.]&lt;/ref&gt; در مناطقی نیز با اسامی سورنایی، زورنا، سورنای، شاه‌نای یا شه‌نای، سونا، کرنا و ساز شناخته می‌شود.&lt;ref&gt;وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص402.&lt;/ref&gt; <br /> ==پیشینه== <br /> ساز سرنا، از متداول‌ترین سازهای دوران [[ساسانیان|ساسانی]] بوده است.&lt;ref&gt;صفـا، خلاصۀ تاریخ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی ایران تا پایان عهد صفوی، ۱۳۵۶ش، ج2 ،ص49.&lt;/ref&gt; این ساز که به ساز نقاره‌خانه‌ای معروف بوده، در روزهای جشن و [[شادی]]، به‌همراه سایر سازهای رایج مانند کوس، دهل، سنج و [[نقاره]] نواخته می‌شده است. این کار، به‌دلیل نواخته‌شدن در برخی نوبت‌های مشخص، در طول روز، به «نوبت‌نوازی» نیز معروف بوده است.&lt;ref&gt;قصابیان، «نقاره‌نوازی و نقاره‌خانه در ایران و جهان»، ۱۳۸۲ش، ص۸۴.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==ساختمان== <br /> سرنا، دارای چهار قسمت اصلی است: 1. قمیش (زبانه)؛ 2. لب‌گیر؛ 3. انبرک 4. بدنۀ ساز.&lt;ref&gt;[https://sorna-music.ir/fa/sorna.aspx «معرفی ساز سرنا»، وب‌سایت موسیقی سُرنا].&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> شکل ظاهری این ساز مخروطی‌شکل بوده و دارای زبانه‌ای در انتهای فوقانی آن است. در ابتدا، زبانۀ سرنا را از جنس نی می‌ساختند، به‌همین دلیل، در میان برخی از نقاط ایران به «قمیش (در زبان ترکی)» که به‌معنای نی است، خوانده می‌شود. امروزه، قمیش را از نوعی نی نرم به‌نام آکس تهیه می‌کنند و آن را با آب ولرم خیسانده و در دهان می‌گذارند. طول قمیش، به لب‌گیر بستگی داشته و در حدود 1 تا 2 سانتی‌متر است.&lt;ref&gt; [https://sorna-music.ir/fa/sorna.aspx «معرفی ساز سرنا»، وب‌سایت موسیقی سُرنا.]&lt;/ref&gt; لب‌گیر نیز دایره‌ای واشرمانند است که از جنس فلز بوده و در میان لب نوازنده و سرنا قرار می‌گیرد. قطر لب‌گیر و طول آن به‌ترتیب در حدود 4 و 14 سانتی‌متر هستند. بر روی لولۀ سرنا، بین 6 تا 7 سوراخ وجود دارد که نوازنده، با دست گذاشتن بر روی آنها، به تولید صداهای زیر و بم می‌پردازد. طول ساز سرنا، در برخی از نقاط در حدود 30 تا 45 سانتی‌متر و در برخی مناطق دیگر در ایران تا 60 سانتی‌متر نیز می‌رسد.&lt;ref&gt;منصوری، سازشناسی، ۱۳۵۵ش، ص۵۳.&lt;/ref&gt; طول ساز، در صدای آن نیز تأثیرگذار است. برای مثال، صدای سرناها کوچک، بَم‌تر است.&lt;ref&gt;منصوری، سازشناسی، ۱۳۵۵ش، ص۵۳.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==نوازندگی==<br /> نوازندگان سرنا از روش نفس‌گردان یا دم‌گردان استفاده می‌کنند. در این روش، نوازنده، همزمان با نواختن ساز، نفس می‌کشد و صدای ساز را قطع نمی‌کند.&lt;ref&gt;وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص358.&lt;/ref&gt; در حقیقت، نوازنده، بدون آنکه دمیدن در ساز را متوقف کند، به‌صورت همزمان از راه بینی، هوا را به درون ریه‌ها می‌فرستد.&lt;ref&gt;وجدانی، فرهنگ [[موسیقی ایرانی،]] ۱۳۷۶ش، ص279.&lt;/ref&gt; نوازندگان سرنا، پیش از شروع نواختن این ساز، زبانۀ آن را با آب دهان خود یا آب ولرم مرطوب می‌کنند.&lt;ref&gt;شمس، موسیقی در عهد باستان، ۱۳۸۳ش، ص۱۵۸؛ &lt;br&gt;<br /> وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص279.&lt;/ref&gt; <br /> ==سرنا در میان اقوام ایرانی== <br /> اندازه و جنس سرنا در مناطق مختلف، متنوع است؛ در میان [[ایل بختیاری|بختیاری‌ها]] و مردم [[دزفول]]، استفاده از سرنای کوچک مرسوم است.&lt;ref&gt;منصوری، سازشناسی، ۱۳۵۵ش، ص۵۳.&lt;/ref&gt; در لرستان، سرنا را با نام «ساز» شناخته و به نوازندۀ آن نیز «سازِنَه» می‌گویند.&lt;ref&gt;سیف‌زاده، پیشینۀ تاریخی موسیقی لرستان، ۱۳۷۷ش، ص۲۹۵.&lt;/ref&gt; ساز در لرستان، دارای 8 سوراخ بوده و صدای آن نیز بسیار زیر است. در استان فارس، سرنا، 10 سوراخ و در شهرکرد نیز دارای 9 سوارخ است که صدای بمی دارد.&lt;ref&gt;جهانپور، «نی‌نوازی نیازمند کتاب آموزشی»، ۱۳۸۶ش، ص۲.&lt;/ref&gt; سرنا، در [[گیلان]]، در کنار نی چوپانی و کمانچه، از سازهای رایج به‌شمار می‌رود. این ساز، در مناطق شمالی و جنوبی ایران، با طبل دو سر کوچک نواخته می‌شود. با این تفاوت که در مناطق شمالی، گاهی، از ساز دهل نیز برای همراهی این ساز کمک می‌گیرند.&lt;ref&gt;خاوری‌نژاد، «نغمه‌ای از سرزمین دیلمان»، ۱۳۴۲ش، ص۸.&lt;/ref&gt; در بلوچستان، از سرناهای پاکستانی استفاده می‌کنند که کمی از نظر ظاهری با سرناهای ایرانی متفاوت‌اند.&lt;ref&gt;درویشی، «موسیقی مقامی ایران»، شماره 36، ۱۳۷۱ش، ص175.&lt;/ref&gt; سرنانوازان، در مناطقی مانند تربت‌جام، خواف و [[تایباد]] به دُهُلی معروف هستند.&lt;ref&gt;درویشی، «موسیقی مقامی ایران»، شماره 36، ۱۳۷۱ش، ص178.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==سرنا در فرهنگ مردم== <br /> انواع مختلفی از ساز سرنا، در مراسم عروسی و هر جشن و سرور دیگری نواخته می‌شود. گاهی، در برخی از موارد نادر، در مراسم‌های [[عزاداری]] نیز سرنا می‌نوازند. در گذشته، در میادین [[جنگ]] و در زمان فراخوان و هدایت نظامیان از سرنا استفاده می‌کردند.&lt;ref&gt;وجدانی، فرهنگ موسیقی ایرانی، ۱۳۷۶ش، ص402.&lt;/ref&gt;&lt;br&gt;<br /> <br /> از دیگر کاربردهای سرنانوازی در مناطق مختلف ایران می‌توان به مراسم‌های جهازبران و عروس‌بران، [[سیزده‌به‌در]]، [[ختنه‌سوران]]، ترکه‌بازی، [[کشتی گیله‌مردی]]، لافند بازی ([[بندبازی]] / رسن‌بازی)، خرس‌بانی (خرس‌گردانی / خرس‌رقصانی)، شیربازی، ماه [[رمضان]] (برای خوردن سحری)، تعزیه‌خوانی و آیین سوگواری، موسیقی نظامی و شکار اشاره کرد.&lt;ref&gt;[https://www.cgie.org.ir/fa/article/257630/%D8%B3%D8%B1%D9%86%D8%A7 مسعودی‌نیا، «سرنا»، دائره‌المعارف بزرگ اسلامی.]&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==سرنا در ادبیات== <br /> سرنا، از جمله سازهای کهن در ایران بوده که در ادبیات فارسی‌ زبانان از آن، به‌عنوان سازی شورانگیز و شادی‌بخش یاد شده است. برای مثال، [[مسعود سعد سلمان]]، در شعر خود به شادی‌بخش بودن این ساز اشاره کرده است:&lt;ref&gt;مسعود سعد، دیوان، ۱۳۳۹ش، ص571.&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|چون به سرنای او درافتد دم|شاد گردد دلی که دارد غم}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}} <br /> <br /> [[مولوی]] نیز در شعر خود گفته است:&lt;ref&gt;[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar4/sh30 مولانا، مثنوی معنوی، دفتر چهارم، بخش 30، سایت گنجور.]&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|نالۀ سرنا و تهدید دهل|چیزکی ماند بدان ناقور کل}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}} <br /> <br /> [[ملک‌الشعرای بهار]]، از شاعران معاصر، در شعر خود به این واژه اشاره کرده است:&lt;ref&gt;[https://ganjoor.net/bahar/masnavibk/sh42 ملک‌الشعرای بهار، مثنویات، شمارۀ 42، سایت گنجور.]&lt;/ref&gt; &lt;br&gt;<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|شد رف و درگاه و طاق و طاقچه|پر دف و سرنا و زاغ و زاغچه}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}} <br /> <br /> علاوه‌بر ادبیات رسمی فارسی‌زبانان، سرنا، در ادبیات شفاهی و امثال و حِکَم آنها نیز وارد شده است؛ مانند «آدم ناشی سرنا را از سر گشادش می‌زند» کنایه از کاری را نادرست و ناشیانه انجام دادن؛&lt;ref&gt; [https://www.vajehyab.com/moein/%D8%B3%D8%B1%D9%86%D8%A7 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه سرنا، سایت واژه‌یاب.]&lt;/ref&gt; «راست بیا راست برو، ماست بخور سرنا بزن»؛&lt;ref&gt;شکور‌زاده، دوازده‌هزار مثل فارسی و سی‌هزار معادل آنها، ۱۳۸۰ش، ص564.&lt;/ref&gt; «سرناچی کم بود یکی از غوغه (گوگه) آمد» کنایه از اضافه شدن بر مزاحمان، «قلی هم در سرناش می‌گفت» معادل ضرب‌المثل «تنها کسی که نمی‌داند، خواجه [[حافظ]] شیرازی است»؛&lt;ref&gt;[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B3%D8%B1%D9%86%D8%A7 دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه سرنا، سایت واژه‌یاب.]&lt;/ref&gt; «سرنا زدن» کنایه از چانۀ بیجا زدن؛ «چه سرنا می‌زنی» به‌معنای چه غوغا می‌کنی&lt;ref&gt;آنندراج، محمدپادشاه، ۱۳۶۳ش، ذیل عبارت «چه سرنا میزنی».&lt;/ref&gt; و «سرنا زدنِ شکم» کنایه از قرقر کردن شکم هنگام گرسنگی.&lt;ref&gt;امینی، فرهنگ عوام، ۱۳۸۹ش، ص۴۱۳؛ &lt;br&gt;<br /> عظیمی، فرهنگ مثل‌ها و اصطلاحات متداول در زبان فارسی، ۱۳۷۲ش، ج1، ص247-248.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع== <br /> *آنندراج، محمدپادشاه، به‌تحقیق محمد دبیرسیاقی، تهران، خیام، ۱۳۶۳ش.<br /> *امینی، امیر‌قلی، فرهنگ عوام، به‌تحقیق غ. صدری افشار و م. کاظم‌زاده، تهران، مازیار، ۱۳۸۹ش.<br /> *جهانپور، همایون، «نی‌نوازی نیازمند کتاب آموزشی»، ضمیمۀ روزنامۀ اطلاعات، تهران، شماره 24,006، ۱۳۸۶ش.<br /> *حدادی، نصرت‌الله، فرهنگ‌نامۀ موسیقی ایران، تهران، توتیا، ۱۳۷۶ش.<br /> *خاوری‌نژاد، علی، «نغمه‌ای از سرزمین دیلمان»، موزیک ایران، تهران، س 11، شماره 8-9، ۱۳۴۲ش.<br /> *درویشی، محمدرضا و بوستان، بهمن، «موسیقی مقامی ایران»، ادبستان، تهران، س 3، شماره 36-37، ۱۳۷۱ش.<br /> *دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 31 مرداد 1401ش.<br /> *سیف‌زاده، محمد، پیشینۀ تاریخی موسیقی لرستان، خرم‌آباد، افلاک، ۱۳۷۷ش.<br /> *شکور‌زاده، ابراهیم، دوازده‌هزار مثل فارسی و سی‌هزار معادل آنها، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۳۸۰ش.<br /> *شمس، بها‌ءالدین، موسیقی در عهد باستان، تهران، مؤسسه تحقیقاتی و انتشاراتی نور، ۱۳۸۳ش.<br /> *صفـا، ذبیح‌الله، خلاصۀ تاریخ سیاسی و اجتماعی و فرهنگی ایران تا پایان عهد صفوی، تهران، فردوس، ۱۳۵۶ش.<br /> *عظیمی، صادق، فرهنگ مثل‌ها و اصطلاحات متداول در زبان فارسی، تهران، قطره، ۱۳۷۲ش.<br /> *قصابیان، محمد‌رضا، «نقاره‌نوازی و نقاره‌خانه در ایران و جهان»، مشكوة، مشهد، شماره 80، ۱۳۸۲ش.<br /> *محمدحسین بن خلف برهان، برهان قاطع، تهران، معین، 1361ش.<br /> *مسعود سعد، دیوان، به‌تحقیق غلامرضا رشید یاسمی، تهران، پیروز، ۱۳۳۹ش.<br /> *مسعودی‌نیا، علی، «سرنا»، دائره‌المعارف بزرگ اسلامی، تاریخ بازدید: 31 مرداد 1401ش.<br /> *«معرفی ساز سرنا»، وب‌سایت بیتوته، تاریخ بازدید: 31 مرداد 1401ش.<br /> *معین، محمد، فرهنگ فارسی، تهران، زرین، ۱۳۸۱ش.<br /> *معین، محمد، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 31 مرداد 1401ش.<br /> *ملک‌الشعرای بهار، مثنویات، شمارۀ 42، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 29 مرداد 1401ش.<br /> *منصوری، پرویز، سازشناسی، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، ۱۳۵۵ش.<br /> *مولانا، مثنوی معنوی، دفتر چهارم، بخش 30، سایت گنجور، تاریخ بازدید: 29 مرداد 1401ش.<br /> *نفیسی، علی‌اکبر، فرهنگ، تهران، خیام، ۱۳۱۹-۱۳۲۰ش.<br /> *وجدانی، بهروز، فرهنگ موسیقی ایرانی، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۷۶ش.</div>

زهرا فاضل