https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8Cسنایی - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T15:16:43Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C&diff=43427&oldid=prevحبیب الله نجفی: صفحهای تازه حاوی «نگارهای از سنایی غزنویی <big>'''سنایی،'''</big> عارف و شاعر مشهور زبان فارسی. سنایی، شاعر مشهور و عارف بلندرتبۀ قرن ششم هجری و از استادان مسلم شعر فارسی است که در علوم دیگر نیز مهارت داشت. سنایی با وارد کردن درونم...» ایجاد کرد2026-05-09T12:27:59Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C_%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C%DB%8C.jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:سنایی غزنویی.jpg (صفحه وجود ندارد)">300px|thumb|left|نگارهای از سنایی غزنویی</a> <big>'''سنایی،'''</big> عارف و شاعر مشهور زبان فارسی. سنایی، شاعر مشهور و عارف بلندرتبۀ قرن ششم هجری و از استادان مسلم شعر فارسی است که در علوم دیگر نیز مهارت داشت. سنایی با وارد کردن درونم...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:سنایی غزنویی.jpg|300px|thumb|left|نگارهای از سنایی غزنویی]]<br />
<big>'''سنایی،'''</big> عارف و شاعر مشهور زبان فارسی.<br />
<br />
سنایی، شاعر مشهور و عارف بلندرتبۀ قرن ششم هجری و از استادان مسلم شعر فارسی است که در علوم دیگر نیز مهارت داشت. سنایی با وارد کردن درونمایههای عرفانی، اخلاقی و اجتماعی در شعر، این هنر را در خدمت [[دین]] و مردم قرار داد. <br />
==زندگینامه==<br />
حکیم، ابوالمجد، مَجدُود بن آدم سنایی، در نیمۀ دوم قرن پنجم هجری، در شهر غزنی به دنیا آمد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، ذیل واژۀ سنائی، وبسایت واژهیاب.]</ref> سنایی چند سالی از دوران جوانی را در شهرهای بلخ، سرخس، هرات و [[نیشابور]] گذراند. او، زمانی که در بلخ بود به زیارت کعبه رفت. بعد از سفر مکه، مدتی در بلخ ماند، در سال ۵03ش به غزنی بازگشت و یکی از بزرگان غزنین به نام «خواجه عمید احمد بن مسعود» به او خانهای بخشید. سنایی تا پایان عمر در غزنی، در انزوای اجتماعی به سر برد و مثنوی حدیقةالحقیقه را نوشت.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، ذیل واژۀ سنائی، وبسایت واژهیاب.]</ref> <br />
==گرایش مذهبی==<br />
در گرایش مذهبی سنایی غزنوی، اختلاف نظر وجود دارد؛ بعضی با استناد به اشعار او در مدح اهلبیت، توصیف [[امام علی]] به «مدینة العلم» و لازم دانستن اعتقاد به مذهب جعفری، او را شیعه میدانند؛<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C_%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C «سنائی غزنوی»، وبسایت ویکی شیعه.]</ref> اما برخی دیگر معتقدند که سنایی در کتاب «حدیقةالحقیقة»، دیدگاهی وحدتگرایانه داشته و به ستایش از پیامبر اسلام، خلفای سهگانه، امام علی، [[امام حسن]]، [[امام حسین]]، ابوحنیفه و شافعی میپردازد که اظهار نظر دربارۀ مذهب او را مشکل میسازد.<ref>جعفریان، تاریخ تشیع در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۶۰۴.</ref> همچنین، سنایی غزنوی، اولین شاعر بزرگ اهل تصوف است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C_%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C «سنائی غزنوی»، وبسایت ویکی شیعه.]</ref> <br />
==عوامل مؤثر بر شخصیت و تحول سنایی==<br />
سفرهای متعدد و معاشرت با حکیمان، عارفان، مشایخ اهل تصوف و افراد مُهَذّب در بلخ، سرخس، مرو و زیارت مکه از عوامل مهم رشد شخصیت، تغییر و تحول فکری و معنوی سنایی است. همچنین، سنایى مدتها در مرو و هرات، شاگرد و پیرو یکی از بزرگان اهل تصوف، بهنام «شیخ ابویوسف یعقوب همدانى»، بوده و از این استاد، تأثیر زیادی پذیرفته است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C «سنائی»، وبسایت دانشنامۀ اسلامی.]</ref> <br />
==مهارتها== <br />
سنایی غزنوی، در علوم ادبی، تفسیر، حدیث، فقه، حکمت، عرفان، منطق، کلام، تاریخ، طب و نجوم ماهر بود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C_%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C «سنائی غزنوی»، وبسایت ویکی شیعه.]</ref> <br />
==بنیانگذار شعر عرفانی==<br />
اکثر صاحبنظران، سنایی را پایهگذار شعر عرفانی میدانند. کاری که او آغاز کرد، توسط [[عطار نیشابوری]] تداوم یافت و در شعر جلالالدین محمد بلخی به اوج خود رسید.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/274173/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C کتابشناسی سنائی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا.]</ref> <br />
==دیدگاه سنایی== <br />
سنایی در بیان مرتبۀ انسان کامل، از پیامبران الهی و نقش آنها در هدایت بشر بهسوی معرفت الهی بسیار سخن گفته و راه رسیدن به مقصد نهایی را در پیروی از آنها میداند.<ref>افراسیابپور و ولیپور، «انسان کامل از دیدگاه حکیم سنائی غزنوی»، 1391ش، ص91.</ref> انسان کامل از دیدگاه سنایی با ویژگیهای انسان کامل در عرفان اسلامی، مطابقت کامل دارد.<ref>افراسیابپور و ولیپور، «انسان کامل از دیدگاه حکیم سنائی غزنوی»، 1391ش، ص113.</ref><br />
<br />
==دیدگاه مولانا دربارۀ سنایی==<br />
مولانا جلالالدین بلخی، در کتاب مثنوی معنوی از سنایی با عناوین «حکیم» و «حکیم غزنوی» نام برده است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C_%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C «سنائی غزنوی»، وبسایت ویکی شیعه.]</ref> <br />
==سبک شعری==<br />
سنایی دو دورۀ زندگی و دو سبک شعری دارد؛ در مرحلۀ اول، سنایى شاعر دربارى و لهوپیشه است که شوخى، هزل و استفاده از کلمات رکیک در اشعار او موجود بوده و براى رسیدن به پول، از مدح هیچکسی امتناع نمیورزد. او در این دوره، تحت تأثیر سبک استادان قدیم، مانند عنصرى، فرخى و مسعود سعد قرار داشت. در مرحلۀ دوم زندگی، سنایی، بهدلیل مسافرتهای زیاد و معاشرت با اساتید بزرگ ادب، تغییر و تکامل روحی و معنوی پیدا کرده و سبک جدید شعری پدید آورد که درونمایۀ اصلی آن زهد و حکمت است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C «سنائی»، وبسایت دانشنامۀ اسلامی.]</ref><br />
==نمونهای از قصیدۀ عرفانی سنایی==<br />
ملکا ذکر تو گویم<ref>[https://hedayatmizan.ir/site/content/57415 «زندگی نامه و سبک اشعار سنائی غزنوی»، وبسایت مؤسسه فرهنگی و آموزشی میزان هدایت.]</ref><br />
{{آغاز نستعلیق}}<br />
{{شعر|نستعلیق}}<br />
{{ب|ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی |نروم جز به همان ره که توام راه نمایی}}<br />
{{ب|همه درگاه تو جویم همه از فضل تو پویم|همه توحید تو گویم که به توحید سزایی}}<br />
{{ب|تو زن و جفت نداری تو خور و خفت نداری|احد بیزن و جفتی ملک کامروایی}}<br />
{{ب|نه نیازت به ولادت نه به فرزندت حاجت |تو جلیلالجبروتی تو نصیرالامرایی}}<br />
{{ب|تو حکیمی تو عظیمی تو کریمی تو رحیمی|تو نمایندۀ فضلی تو سزاوار ثنایی}}<br />
{{ب|بری از رنج و گدازی بری از درد و نیازی|بری از بیم و امیدی بری از چون و چرایی}}<br />
{{ب|بری از خوردن و خفتن، بری از شرک و شبیهی|بری از صورت و رنگی بری از عیب و خطایی}}<br />
{{ب|نتوان وصف تو گفتن که تو در فهم نگنجی |نتوان شبه تو گفتن که تو در وهم نیایی}}<br />
{{ب|نبود این خلق و تو بودی، نبود خلق و تو باشی|نه بجنبی، نه بگردی، نه بکاهی، نه فزایی}}<br />
{{ب|همه عزی و جلالی همه علمی و یقینی|همه نوری و سروری همه جودی و جزایی}}<br />
{{ب|همه غیبی تو بدانی همه عیبی تو بپوشی|همه بیشی تو بکاهی همه کمی تو فزایی}}<br />
{{ب|احد لیس کمثله صمد لیس له ضد|لمن الملک تو گویی که مر آن را تو سزایی}}<br />
{{ب|لب و دندان سنایی همه توحید تو گوی|مگر از آتش دوزخ بودش روی رهایی }}<br />
{{پایان شعر}}<br />
{{پایان نستعلیق}}<br />
<br />
==درونمایههای مهم شعر سنایی==<br />
===1. نقد اجتماعی===<br />
بخش عمدهای از درونمایه و اندیشۀ سنایی در قصیدههای او، دردها، مشکلات و انتقادهای اجتماعی است. سنایی با تصویر زندگی زاهدانۀ [[پیامبر اسلام]] و صحابه، جامعۀ آرمانی خود را ترسیم و زراندوزان و حاکمان ستمگر را نکوهش میکند.<ref>[http://persian-man.ir/senior/poets/%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C/ «زندگینامۀ سنائی غزنوی»، وبسیات مردان پارس.]</ref><br />
<br />
===2. ترویج آموزههای عرفانی===<br />
تلاش برای تحقق گوهر حقیقی آدمی، نكوهش دنیا، مرگاندیشی، توصیه به دوری از آرزوهای بیحد و حصر، ترویج قناعت و مناعتطلبی، از مضامین مهم و اصلی قصیدههای سنایی است.<ref>[http://persian-man.ir/senior/poets/%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C/ «زندگینامۀ سنائی غزنوی»، وبسیات مردان پارس.]</ref> <br />
==آثار==<br />
# حدیقةالحقیقه: این مجموعه، در قالب مثنوی سروده شده و محتوای عرفانی دارد. این منظومه را شریعةالطریقه، الهینامه یا فخرینامۀ سنایی نیز خواندهاند.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، ذیل واژۀ سنائی، وبسایت واژه یاب.]</ref> این اثر، مهمترین اثر سنایی بوده و از برجستهترین و تأثیرگذارترین مثنویهای عرفانی ادب فارسی محسوب میشود.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/274173/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C «کتابشناسی سنائی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا.]</ref> <br />
# طریقالتحقیق: این کتاب، در قالب مثنوی و به وزن و شیوۀ حدیقةالحقیقه سروده شده است. <br />
# سیرالعباد الی المعاد: منظومهای رمزی و عرفانی است شامل هفتصد بیت که در آن از موضوعات اخلاقی سخن گفته است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/274173/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C «کتابشناسی سنائی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا.]</ref> <br />
# کارنامۀ بلخ: هنگام توقف شاعر در بلخ سروده شده و حدود پانصد بیت است که در آن به گوشههایی از زندگی خود، پدر و بعضی از معاصران خود پرداخته است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/274173/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C «کتابشناسی سنائی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا.]</ref> <br />
# عشقنامه: این اثر، حدود هزار بیت در قالب مثنوی داشته و در چهار بخش حقایق، معارف، مواعظ و حکم گرد آمده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/274173/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C «کتابشناسی سنائی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا.]</ref> <br />
# عقلنامه: منظومهای است که در سبک و وزن عشقنامه و در قالب مثنوی سروده شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/274173/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C «کتابشناسی سنائی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا.]</ref> <br />
# مکاتیب: نوشتهها و نامههایی از سنایی که به نثر فارسی نوشته شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/274173/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C «کتابشناسی سنائی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا.]</ref> <br />
# تحریمة القلم: مثنوی بسیار کوتاهی در حدود صد بیت که خطاب به قلم سروده و سپس وارد بعضی مسائل عرفانی شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/274173/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C «کتابشناسی سنائی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا.]</ref><br />
<br />
==نوآوریها و تأثیرگذاریها==<br />
سنایی نخستین شاعری است که مضامین و اصطلاحات عرفان و تصوف را در قالب شعر در آورده است. پیش از او، محتوای قصیده، مدح، منقبت و محور توصیف بوده است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C_%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C «سنائی غزنوی»، وبسایت ویکی شیعه.] </ref> خاقانی، در حوزۀ قصیدۀ عرفانی و [[مولانا]]، [[سعدی]] و [[حافظ]] از غزلهای عارفانه و عاشقانۀ سنایی، تأثیر پذیرفتهاند.<ref>[https://www.ibna.ir/fa/report/274173/%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D9%BE%D8%A7%DB%8C%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%A7%D8%B1-%D8%B4%D8%B9%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D9%81%D8%A7%D9%86%DB%8C «کتابشناسی سنائی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا.]</ref> <br />
==درگذشت==<br />
برخی از منابع، یکی از دو تاریخ ۵۴۵ و ۵۵۵ قمری را تاریخ درگذشت [[سنایی]] و گروهی دیگر نیز ۱۱ [[شعبان]] ۵۴۵ق را بهعنوان تاریخ وفات او ثبت کردهاند.<ref>[https://www.ghadirinews.ir/news/paper/page/?id=1399a25475 «سنائی و عطار؛ دیدگاههای فلسفی استاد غلامحسین دینانی»، وبسایت قدیرنیوز.]</ref> <br />
[[پرونده:آرامگاه سنایی.jpg|300px|thumb|left|آرامگاه سنایی در شهر غزنی افغانستان]]<br />
==آرامگاه==<br />
آرامگاه این شاعر عارف، در منطقهای بهنام «حکیم سنایی»، در شمال شهر غزنی امروزی، قرار داشته<ref>[https://www.mashreghnews.ir/news/99000/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D9%85%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AD%DA%A9%DB%8C%D9%85-%D8%B3%D9%86%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%BA%D8%B2%D9%86%D9%88%DB%8C-%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D9%88%DB%8C%D8%B1 «وضعیت آرامگاه حکیم سنائی غزنوی»، خبرگزاری مشرق.]</ref> و زیارتگاه خاص و عام است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B3%D9%86%D8%A7%D8%A6%DB%8C دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، ذیل واژۀ سنائی، وبسایت واژه یاب.]</ref> <br />
<br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
==منابع==<br />
* افراسیابپور، علیاکبر و ولیپور، و فلور، «انسان کامل از دیدگاه حکیم سنایی غزنوی»، نشریۀ عرفان اسلامی، شمارۀ 34، زمستان 1391ش.<br />
* جعفریان، رسول، تاریخ تشیع در ایران، تهران، علم، چ2، ۱۳۸۷ش.<br />
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامۀ دهخدا، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: 1دی 1401ش.<br />
* «زندگینامۀ سنایی غزنوی»، وبسیات مردان پارس، تاریخ بازدید: 1 دی 1401ش.<br />
* «زندگینامه و سبک اشعار سنایی غزنوی»، وبسایت مؤسسه فرهنگی و آموزشی میزان هدایت، تاریخ بازدید: 1401ش.<br />
* «سنایی و عطار؛ دیدگاههای فلسفی استاد غلامحسین دینانی»، وبسایت قدیرنیوز، تاریخ درج مطلب: 6 دی 1399ش.<br />
* «سنایی»، وبسایت دانشنامۀ اسلامی، تاریخ بازدید: 1 دی 1401ش.<br />
* «سنایی غزنوی»، وبسایت ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 1 دی 1401ش.<br />
* «کتابشناسی سنایی؛ پایهگذار شعر عرفانی»، خبرگزای ایبنا، تاریخ درج مطلب: 28 فروردین 1398ش.<br />
* «وضعیت آرامگاه حکیم سنایی غزنوی»، خبرگزاری مشرق، تاریخ درج مطلب: ۲۵ بهمن ۱۳۹۰ش.</div>حبیب الله نجفی