علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۳۹

2026-05-07T10:39:45Z

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۰۹
خط ۱۰۲:		خط ۱۰۲:
	*Mozaffarian, V. , A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, 2007.		*Mozaffarian, V. , A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, 2007.
	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{گیاهان دارویی}}

زهرا فاضل: صفحه‌ای تازه حاوی «درخت سنجد با میوه آن {{درشت|'''سنجد'''}}؛ گیاهی بوته‌ای، میوه‌دار و آیینی. سنجد، درختی کوتاه و خاردار با برگ‌های شبیه به برگ بید، گل‌های خوشه‌ای سفید و خوش‌بو و نیز میوه‌ای کوچک با پو...» ایجاد کرد

2026-04-23T07:20:44Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=درخت سنجد با میوه|بندانگشتی|درخت سنجد با میوه آن {{درشت|'''سنجد'''}}؛ گیاهی بوته‌ای، میوه‌دار و آیینی. سنجد، درختی کوتاه و خاردار با برگ‌های شبیه به برگ بید، گل‌های خوشه‌ای سفید و خوش‌بو و نیز میوه‌ای کوچک با پو...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:درخت سنجد.jpg|جایگزین=درخت سنجد با میوه|بندانگشتی|درخت سنجد با میوه آن]]
{{درشت|'''سنجد'''}}؛ گیاهی بوته‌ای، میوه‌دار و آیینی.

سنجد، درختی کوتاه و خاردار با برگ‌های شبیه به برگ [[بید]]، گل‌های خوشه‌ای سفید و خوش‌بو و نیز میوه‌ای کوچک با پوست سرخ‌رنگ و مغز سفید و آرد مانند که طعمی شیرین و گَس دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/amid/سنجد عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ سنجد، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>

==نام‌گذاری سنجد==
سنجد، در منابع مختلف با اسامی متفاوتی همچون بل، ایده (ایکده)، پستنک، پستانک، زقوم، [[بادام]] نقد، چوب دانه، سرین‌چک، سنجی، سنجن و پول‌سینجه آمده است.<ref>Mozaffarian, A Dictionary of Iranian Plant Names, 2007, P199;
زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۶۹ش، ج4، ص277؛{{سخ}}
شهاب کومله‌ای، فرهنگ عامهٔ کومله، ۱۳۸۶ش، ص۳۴؛{{سخ}}
شاه‌حسینی، دیباج (چهارده کلاته)، گوهری در شمال دامغان، ۱۳۸۷ش، ص۹۹؛{{سخ}}
ستوده، فرهنگ نائینی، ۱۳۶۵ش، ص۱۵۳.</ref>

==تاریخچه سنجد==
در برخی از منابع کهن، به این میوه و درخت آن اشاره شده است؛ برای مثال، متون بندهش، از سنجد با اسامی سرینجد و سرین‌چک یاد کرده و آن را نوعی میوه معرفی کرده‌اند که بیرون آن قابل خوردن و درون آن غیرقابل خوردن است. در کتاب تاریخ بلعمی، سنجد را از جمله میوه‌های بهشتی دانسته‌اند که به‌دست حضرت ابراهیم در زمین پراکنده شده است.<ref>بلعمی، تاریخ، ۱۳۴۱ش، ص92.</ref> در برخی از آیات و روایات نیز به نقل از ائمه آمده است که گوشت سنجد، گوشت می‌آورد، استخوان آن استخوان و پوست آن نیز پوست می‌رویاند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/06/23/2774349/خواص-سنجد-و-فواید-پودر-سنجد-در-درمان-پوکی-استخوان-و-ترمیم-مفاصل «خواص سنجد و فواید پودر سنجد در درمان پوکی استخوان و ترمیم مفاصل»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

==انواع سنجد==
سنجد، دارای انواع مختلفی است که هر کدام، رنگ، خواص و ویژگی‌های متفاوتی دارند؛ برای مثال، سنجد وحشی، میوه‌هایی خاکستری یا نقره‌ای‌رنگ دارد که به‌صورت خودرو در [[ایران]] رویش دارند. سنجد اهلی یا باغی نیز از دیگر انواع سنجدهایی است که در ایران کِشت می‌شود.<ref>بهرامی، فرهنگ روستایی، ۱۳۱۶–۱۳۱۷ش، ص۷۴۹؛{{سخ}}
نیاکی، گیاهان کشاورزی ایران، ۱۳۵۱ش، ص۴۶۹.</ref>

==ویژگی‌های سنجد==
سنجد، از گونهٔ گیاهانی است که آنها را از خانوادهٔ سنجدها و نزدیک به زیتونیان می‌دانند. درخت سنجد، قدی کوتاه و پُرخار داشته، شاخه‌های کوچک نوک‌تیز، برگ‌های شبیه به برگ درختان [[بید]] و گل‌های آن نیز از نوع گل‌های خوشه‌ای سفید یا زرد رنگ است. گل سنجد، از جمله گل‌های بسیار خوش‌بو است. میوهٔ این گیاه، فندقی‌شکل، سرخ‌رنگ و خوراکی است که درونی پر از آرد شیرین دارد. درون میوهٔ سنجد، همچنین، هسته‌ای شبیه به هستهٔ [[خرما]] وجود دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/سنجد دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژۀ سنجد، وب‌سایت واژه‌یاب.]{{سخ}}
بهرامی، فرهنگ روستایی، ۱۳۱۶–۱۳۱۷ش، ص۷۴۹؛{{سخ}}
نیاکی، گیاهان کشاورزی ایران، ۱۳۵۱ش، ص۴۶۹.</ref> این گیاه که در برابر شوری و خشکی مقاوم است، در تمام نقاط ایران رویش دارد.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۶۹ش، ج4، ص276؛{{سخ}}
نیاکی، گیاهان کشاورزی ایران، ۱۳۵۱ش، ص۴۷۱، نقشه.</ref>

==خواص سنجد==
===طب سنتی===
سنجد، در بیشتر منابع [[طب سنتی ایران|طب سنتی]]، با نام «عنبیرا» آمده<ref>رازی، نصوص و دراسات، ۱۴۱۶ق، ج3، ص101؛{{سخ}}
ابن‌بیطار، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، ۱۴۱۷ق، ج3-4، ص148.</ref> که طبعی سرد و خشک داشته<ref>ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، ۱۳۴۶ش، ص۲۳۷؛{{سخ}}
ابن‌سینا، قانون، ۱۳۷۰ش، ج2، ص354.</ref> و دارای خواصی از جمله قبض کنندگی،<ref>اخوینی بخاری، هدایة المتعلمین، ۱۳۴۴ش، ص۱۵۷؛{{سخ}}
جرجانی، ذخیرهٔ خوارزمشاهی، ۱۳۸۲ش، کتاب3، ص43.</ref> و رفع تشنگی<ref>بغدادی، المختارات فی الطب، ۱۴۱۷ق، ج2، ص206.</ref> است.

===طب مردمی===
مردم ایران بر این باورند که سنجد، دارای خاصیت تب‌بُری است.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ۱۳۶۹ش، ج4، ص276.</ref> روغن [[سنجد]] (حاصل از پختن سنجد در آب و روغن زیتون)، برای درمان درد مفاصل و سستی عضلات و نیز رشد و تقویت مو مفید است. عرق گل سنجد نیز در درمان باد معده تأثیرگذار است.<ref>شهری، طهران قدیم، ۱۳۸۳ش، ج5، ص342.</ref>

===طب امروزی===
امروزه، پژوهش‌های بسیاری بر روی سنجد صورت‌گرفته و آن را منبعی غنی و سرشار از ویتامین C و K می‌دانند که برای تقویت سیستم ایمنی بدن مفید است. درمان عفونت‌ها، جلوگیری از سرماخوردگی، درمان دیابت و بیماری‌های کبدی، درمان اختلالات جنسی در خانم‌ها، درمان زخم معده، کلاژن‌سازی و خاصیت ترمیم‌کنندگی پوست، درمان اسهال [[کودک|کودکان]]، ضد التهاب و ضد درد، جلوگیری از پوکی استخوان و تقویت استخوان‌ها از جمله خواص سنجد است.<ref>[https://www.barjil.com/blog/elm-benefits-for-strengthen-immune-system «خواص بی‌نظیر سنجد»، وب‌سایت بارجیل.]</ref> علاوه بر آن، سنجد، سرشار از فیبر و کلسیم است، به‌همین دلیل، خوردن آن را به افراد مُسن و مادران [[شیردهی|شیرده]] بسیار سفارش می‌کنند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1401/06/23/2774349/خواص-سنجد-و-فواید-پودر-سنجد-در-درمان-پوکی-استخوان-و-ترمیم-مفاصل «خواص سنجد و فواید پودر سنجد در درمان پوکی استخوان و ترمیم مفاصل»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

==سنجد در فرهنگ مردم==
سنجد و درخت آن، همواره در میان ایرانیان، از ارزش آیینی و اعتقادی بسیاری برخودار بوده است.<ref>جمالی یزدی، فرخ‌نامه، ۱۳۴۶ش، ص۱۳۷.</ref> برخی، میوهٔ سنجد را نُقل حضرت دانسته و به‌همین دلیل آن را برای تبرک در سینی‌های مراسم عقد و [[مراسم عروسی|عروسی]] می‌گذارند.<ref>رنجبر، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، ۱۳۷۳ش، ص۵۰۸.</ref> در گروس، مردم معتقدند که خوابیدن در زیر این درخت منجر به خفگی فرد خواهد شد.<ref>هاشم‌نیا، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، ۱۳۸۰ش، ص۱۸۸.</ref> مردم [[خراسان]]، خوردن سنجد در زمان سال تحویل را بسیار مفید دانسته و بر این باورند که او، تا پایان سال از گزند تمام حشرات در امان خواهد بود.<ref>شکورزاده، عقاید و رسوم مردم خراسان، ۱۳۶۳ش، ص۱۰۱.</ref>

سنجد، یکی از اجزای اصلی سفرهٔ [[هفت‌سین]] ایرانیان است.<ref>میرنیا، فرهنگ مردم، ۱۳۶۹ش، ص۴۳؛{{سخ}}
فخرایی، گیلان در گذرگاه زمان، ۱۳۵۴ش، ص۲۷۲؛{{سخ}}
بلوکباشی، نوروز، جشن نوزایی آفرینش، ۱۳۸۱ش، ص۶۹.</ref> این میوه، در بسیاری از نقاط ایران، نماد عقل‌گرایی، خردمندی،<ref>آخته، جشن‌ها و آیین‌های شادمانی در ایران، ۱۳۸۵ش، ص۵۳.</ref> [[برنامه‌ریزی]] دقیق و سنجیده است.<ref>دادخواه، نوروز و فلسفهٔ هفت‌سین، ۱۳۷۹ش، ص۱۲۴؛{{سخ}}
هنری، آیین‌های نوروزی، ۱۳۵۳ش، ص۶۰–۶۲.</ref> گروهی دیگر، آن را نماد سرخی و شادکامی می‌دانند.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ۱۳۷۱ش، ص۴۲۰.</ref> زردشتیان نیز عطر برگ‌ها و گل‌های سنجد را محرک عشق و از مقدمات اصلی زایندگی می‌دانند. به‌همین دلیل است که آنها، دانه‌های سنجد را به‌همراه نقل، سکه و [[آویشن]] بر سر خوان نوروزی قرار می‌دهند.<ref>رمضان‌خانی، فرهنگ زرتشتیان یزد، ۱۳۸۷ش، ص۱۱۷.</ref> «سیزدهی» از دیگر مراسم‌های آیینی در میان ایرانیان است که در آن، از سنجد، [[سیب]]، [[به]]، [[انار]] و سایر میوه‌ها به‌همراه [[خرما]]، قند و [[چای]] استفاده کرده و سینی‌هایی را در روز سیزدهم [[تیر|تیرماه]]، به خانهٔ نامزد پسران روانه می‌کنند.<ref>خلعتبری لیماکی، فرهنگ مردم تنکابن، ۱۳۸۷ش، ص۱۳۵.</ref> برخی از مردم در مراسم [[شب یلدا|شب چله]] (یلدا) نیز از سنجد در کنار سایر تنقلات و میوه‌ها استفاده می‌کنند.<ref>انجوی شیرازی، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، ۱۳۵۲ش، ج1، ص22-23.</ref>

==سنجد در ادبیات فارسی==
سنجد، از جمله گیاهان کهن در میان فارسی‌زبانان بوده و از دیرباز در شعر و ادبِ آنها حضور داشته است. برای مثال، [[ناصر خسرو|ناصرخسرو]] در شعر خود گفته است:<ref>[https://ganjoor.net/naserkhosro/divann/ghaside-naser/sh173 ناصرخسرو، دیوان اشعار، قصاید، قصیدۀ شمارۀ 173، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|فضل طبرخون نیافت سنجد هرگز|گرچه زدیدن چو سنجد است طبرخون}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[محمدتقی بهار|ملک‌الشعرای بهار]] نیز در شعر خود، به حضور سنجد در سفرهٔ هفت‌سین فارسی‌زبانان اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/bahar/ghasidebk/sh186 ملک‌الشعرای بهار، قصاید، شمارۀ 186، بهار اصفهان، وب‌سایت گنجور.]</ref>{{سخ}}
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|هفت‌سین سازکن از سبزه و از سنبل و سیب|سنجد و ساز و سرود و سمنو سلوی و من}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*آخته، ابوالقاسم، جشن‌ها و آیین‌های شادمانی در ایران، تهران، اطلاعات، ۱۳۸۵ش.
*ابن‌بیطار، عبدالله، الجامع لمفردات الادویة و الاغذیة، فرانکفورت، بی‌نا، ۱۴۱۷ق.
*ابن‌سینا، قانون، ترجمهٔ عبدالرحمان شرفکندی، تهران، سروش، ۱۳۷۰ش.
*ابومنصور موفق هروی، الابنیة عن حقایق الادویة، به‌تحقیق احمد بهمنیار و حسین محبوبی اردکانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۶ش.
*اخوینی بخاری، ربیع، هدایة المتعلمین، به‌تحقیق جلال متینی، مشهد، دانشگاه فردوسی، ۱۳۴۴ش.
*انجوی شیرازی، ابوالقاسم، جشن‌ها و آداب و معتقدات زمستان، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۲ش.
*بغدادی، علی، المختارات فی الطب، فرانکفورت، بی‌نا، ۱۴۱۷ق.
*بلعمی، محمد، تاریخ، به‍تحقیق محمدتقی بهار، تهران، زوار، ۱۳۴۱ش.
*بلوکباشی، علی، نوروز، جشن نوزایی آفرینش، تهران، دفتر پژوهش‌های فرهنگی، ۱۳۸۱ش.
*بهرامی، تقی، فرهنگ روستایی، تهران، چاپ خودکار، ۱۳۱۶–۱۳۱۷ش.
*جرجانی، اسماعیل، ذخیرهٔ خوارزمشاهی، به‌تحقیق محمدرضا محرری، تهران، دانش، ۱۳۸۲ش.
*جمالی یزدی، مطهر، فرخ‌نامه، به‌تحقیق ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، ۱۳۴۶ش.
*خلعتبری لیماکی، مصطفی، فرهنگ مردم تنکابن، تهران، پازینه، ۱۳۸۷ش.
*«خواص بی‌نظیر سنجد»، وب‌سایت بارجیل، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۱ش.
*«خواص سنجد و فواید پودر سنجد در درمان پوکی استخوان و ترمیم مفاصل»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: ۲۳ شهریور ۱۴۰۱ش.
*دادخواه، محمدعلی، نوروز و فلسفهٔ هفت‌سین، تهران، کساکاوش، ۱۳۷۹ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۱ش.
*رازی، محمد بن زکریا، نصوص و دراسات، به‌تحقیق فؤاد سزگین، فرانکفورت، بی‌نا، ۱۴۱۶ق.
*رمضان‌خانی، صدیقه، فرهنگ زرتشتیان یزد، تهران، سبحان نور، ۱۳۸۷ش.
*رنجبر، حسین و دیگران، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، اهواز، آیات، ۱۳۷۳ش.
*زرگری، علی، گیاهان دارویی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۶۹ش.
*ستوده، منوچهر، فرهنگ نائینی، تهران، دانشکدهٔ علوم توان‌بخشی، ۱۳۶۵ش.
*شاه‌حسینی، علیرضا، دیباج (چهارده کلاته)، گوهری در شمال دامغان، سمنان، حبله رود، ۱۳۸۷ش.
*شریعت‌زاده، علی‌اصغر، فرهنگ مردم شاهرود، تهران، مؤلف، ۱۳۷۱ش.
*شکورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، سروش، ۱۳۶۳ش.
*شهاب کومله‌ای، حسین، فرهنگ عامهٔ کومله، رشت، گیلکان، ۱۳۸۶ش.
*شهری، جعفر، طهران قدیم، تهران، معین، ۱۳۸۳ش.
*عمید، حسن، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۱ش.
*فخرایی، ابراهیم، گیلان در گذرگاه زمان، تهران، جاودان، ۱۳۵۴ش.
*ملک‌الشعرای بهار، قصاید، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۱ش.
*میرنیا، علی، فرهنگ مردم، تهران، پارسا، ۱۳۶۹ش.
*ناصرخسرو، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳۰ مهر ۱۴۰۱ش.
*نیاکی، صحت، گیاهان کشاورزی ایران، اهواز، بی‌نا، ۱۳۵۱ش.
*هاشم‌نیا، محمود و ملوک ملک‌محمدی، فرهنگ مردم گروس (بیجار و حومه)، بیجار، محمود هاشم‌نیا، ۱۳۸۰ش.
*هنری، مرتضی، آیین‌های نوروزی، تهران، سروا، ۱۳۵۳ش.
*Mozaffarian, V. , A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, 2007.
{{پایان منابع}}

سنجد - تاریخچهٔ نسخه‌ها

علی شاهرودی در ۱۷ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۳۹