سیدعلیرضا سیدموسوی: /* شاخه‌های اصلی سادات */

2026-05-20T01:54:23Z

شاخه‌های اصلی سادات

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۳۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۰۵:۲۴
خط ۲۸:		خط ۲۸:
	# '''سادات محمدی''': از نسل محمد بن حنفیه، شاخه‌ای از سادات علوی.		# '''سادات محمدی''': از نسل محمد بن حنفیه، شاخه‌ای از سادات علوی.
	# '''سادات حسنی''': از نسل [[امام حسن مجتبی]].		# '''سادات حسنی''': از نسل [[امام حسن مجتبی]].
	# '''سادات حسینی''': از نسل [[امام حسین]]، که نسل آن‌ها عمدتاً از امام سجاد آمده است.		# '''سادات حسینی''': از نسل [[امام حسین]]، که نسل آن‌ها عمدتاً از [[امام سجاد]] آمده است.
	# '''سادات موسوی''': از نسل [[امام موسی کاظم~~\|امام موسی کاظم.~~]]		# '''سادات موسوی''': از نسل [[امام موسی کاظم]].
	# '''سادات رضوی''': از نسل محمد الاعرج، یکی از فرزندان امام محمدتقی.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/سادات «سادات» در ویکی شیعه.]</ref>		# '''سادات رضوی''': از نسل محمد الاعرج، یکی از فرزندان امام محمدتقی.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/سادات «سادات» در ویکی شیعه.]</ref>
	این شاخه‌ها به‌طور تاریخی و علمی دسته‌بندی شده‌اند و هر کدام شامل خاندان‌ها و گروه‌های خانوادگی مختلفی می‌شوند.		این شاخه‌ها به‌طور تاریخی و علمی دسته‌بندی شده‌اند و هر کدام شامل خاندان‌ها و گروه‌های خانوادگی مختلفی می‌شوند.

علی شاهرودی: ابرابزار

2026-05-10T09:31:39Z

ابرابزار

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۲۰ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۱۳:۰۱
خط ۹۳:		خط ۹۳:

	{{پایان منابع}}		{{پایان منابع}}

			{{اسلام}}

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «گردهمایی سادات تشیع و تسنن سیستان و بلوچستان ۱۳۹۷ش {{درشت|'''سید'''}}؛ عنوان احترام‌آمیز به فردی که با خاندان پیامبر ارتباط نَسَبی دارد. «سید» واژه‌ای عربی به‌معنای آقا و...» ایجاد کرد

2026-04-28T12:31:04Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=سادات تشیع و تسنن سیستان و بلوچستان|بندانگشتی|گردهمایی سادات تشیع و تسنن سیستان و بلوچستان ۱۳۹۷ش {{درشت|'''سید'''}}؛ عنوان احترام‌آمیز به فردی که با خاندان پیامبر ارتباط نَسَبی دارد. «سید» واژه‌ای عربی به‌معنای آقا و...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:سید (1).jpg|جایگزین=سادات تشیع و تسنن سیستان و بلوچستان|بندانگشتی|گردهمایی سادات تشیع و تسنن سیستان و بلوچستان ۱۳۹۷ش]]
{{درشت|'''سید'''}}؛ عنوان احترام‌آمیز به فردی که با خاندان پیامبر ارتباط نَسَبی دارد.

«سید» واژه‌ای عربی به‌معنای آقا و سرور است و به کسانی گفته می‌شود که از نسل هاشم بن عبد مناف، جد [[حضرت محمد|پیامبر]]، باشند. سادات در طول تاریخ از احترام ویژه‌ای برخوردار بوده‌اند و در فرهنگ ایرانی، با لباس سبز یا عمامهٔ سیاه قابل شناسایی هستند. شاخه‌های اصلی سادات شامل هاشمی، محمدی، حسنی، حسینی، موسوی و رضوی می‌شوند. از نظر احکام اسلامی، سادات مشمول برخی امتیازات مالی مانند خمس هستند و در نماز جماعت ارجحیت دارند. احترام و ارج نهادن به سادات در فرهنگ مردم نیز رایج است؛ دیدار با آنان در مناسبت‌ها، تقدیم [[هدیه|هدایا]] و [[ذکر]] [[صلوات]]، نشانه جایگاه والای آن‌هاست و نقش اجتماعی و معنوی مهمی در جامعه دارند.

== واژه‌شناسی سید ==
سید، واژه‌ای [[زبان عربی|عربی]] به‌معنی آقا و سرور است.<ref>[https://vajehyab.com/moein/سید معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه سید.]</ref> این واژه از قدیم تاکنون به کسانی نسبت داده می‌شود که محترم شمرده شوند. سید به افرادی گفته می‌شود که از طرف [[پدر]] از نسل هاشم بن عبد مناف (جد پیامبر) باشند.<ref>یزدی، عروةالوثقی، ۱۴۱۴ق، ج۲، کتاب خمس، فصل ۲، مسئله ۳.</ref> در آیات [[قرآن]]<ref>سوره آل عمران، آیه ۳۹؛ سوره یوسف، آیه ۲۵؛ سوره احزاب، آیه ۶۷.</ref> و روایات<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/411 کلینی، الاصول من الکافی، ۱۳۶۵ش، ج۲، ص۴۱۱.]</ref> نیز سید در این معنی به‌کار رفته است. در [[ایران]] نیز این واژه از احترام بالایی برخوردار است.<ref>مدرسی، خاکسار و اهل حق، ۱۳۵۸ش، ص۱۴۵.</ref>

در فراشبند (در استان فارس)، واژهٔ آقا به‌جای سید به‌کار می‌رود.<ref>امیری، تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، ۱۳۸۲ش، ص۱۱۲.</ref> واژهٔ میر مترادف با سید است؛ اما در بلوچستان این واژه را برای افرادی به‌کار می‌برند که نسب آن‌ها به حمزه (عموی پیامبر) می‌رسد.<ref>ناصری، فرهنگ مردم بلوچ، ۱۳۵۸ش، ص۴۵.</ref> برخی از لفظ شاه برای سیدهای والا مقام استفاده می‌کنند؛ به‌طور مثال شاه‌چراغ.<ref>امیری، تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، ۱۳۸۲ش، ص۲۶۰.</ref> برای زنان سید دو واژهٔ خاتون<ref>نظری داشلی‌برون، مردم‌شناسی روستای ابیانه، ۱۳۸۴ش، ص۵۰.</ref> و بیگم نیز استفاده می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/بیگم دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه بیگم.]</ref>

== پیشینهٔ واژهٔ سید ==
[[پرونده:سید۳.jpg|جایگزین=نخستین گردهمایی سادات گلستان با عنوان «نسل ماندگار»|بندانگشتی|نخستین گردهمایی سادات گلستان با عنوان «نسل ماندگار»، شهرستان گرگان سال ۱۳۹۸ش]]
از قرن ۶ قمری از واژهٔ سید برای کسانی که از نوادگان پیامبر بودند استفاده می‌شد، اما [[نظام‌الملک طوسی|شیخ طوسی]] (متوفی ۴۶۰ قمری) و نجاشی (متوفی ۴۵۰ قمری) از واژهٔ شریف استفاده می‌کردند. گاهی از واژهٔ سیدالشریف نیز استفاده می‌شد.<ref>روضاتی، جامع‌الانساب، ۱۳۳۵ش، ص۵–۳۴.</ref> در کتاب [[تاریخ بیهقی]]، فصلی با عنوان سادات بیهق قرار دارد که به نسل پیامبر اشاره کرده است.<ref>بیهقی، تاریخ بیهق، ۱۳۶۱ش، ص۵۴.</ref>

== استفاده از لباس سبز ==
از دیرباز رنگ سبز به ائمه نسبت داده شده است. در برخی منابع بیان شده است که پیامبر روز [[ازدواج]] با خدیجه لباس سبز بر تن داشت.<ref>بکری، الانوار فی مولد النبی، ۱۳۷۳ش، ص۳۴۱.</ref> مأمون در زمان ولایت‌عهدی [[امام رضا]] (۲۰۱–۲۰۳ قمری) دستور داد تا دولت‌مردان از لباس سبز به رنگ علویان استفاده کنند.<ref>طبری، تاریخ طبری، ۱۳۸۳ش، ج۱۳، ص۵۶۶۰.</ref> در دوران سلطنت ممالیک (۶۴۸–۹۲۳ قمری) برای شناسایی سادات دستور داده شد تا آن‌ها از رنگ سبز استفاده کنند.<ref>حقی، اشراف مکة المکرمه و امرائها فی العهد العثمانی، ۱۴۲۴ق، ص۲۶.</ref>

== شاخه‌های اصلی سادات ==
[[پرونده:سید۱.jpg|جایگزین=کتاب شجره نامه کامل سادات اثر سید حسین موسوی ابوسعیده|بندانگشتی|کتاب شجره نامه کامل سادات اثر سید حسین موسوی ابوسعیده]]
سادات به دو شاخهٔ کلی، تقسیم می‌شوند:
* '''سادات علوی''': نوادگان [[امام علی]] از طریق سه تن از پسران او، شامل:
# محمد حنفیه (از خوله دختر قیس)؛
# عباس بن علی (از ام‌البنین)؛
# عمر بن علی (از صهباء ثعلبیه).
* '''سادات هاشمی''': نسل سادات هاشمی از عقیل و جعفر، فرزندان ابوطالب است.

علاوه بر این دو شاخهٔ اصلی، شاخه‌های مختلف دیگری وجود دارند که معمولاً در ایران شناخته شده‌اند و مهم‌ترین آنها شامل سادات محمدی، حسنی، حسینی، موسوی و رضوی هستند:
# '''سادات محمدی''': از نسل محمد بن حنفیه، شاخه‌ای از سادات علوی.
# '''سادات حسنی''': از نسل [[امام حسن مجتبی]].
# '''سادات حسینی''': از نسل [[امام حسین]]، که نسل آن‌ها عمدتاً از امام سجاد آمده است.
# '''سادات موسوی''': از نسل [[امام موسی کاظم|امام موسی کاظم.]]
# '''سادات رضوی''': از نسل محمد الاعرج، یکی از فرزندان امام محمدتقی.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/سادات «سادات» در ویکی شیعه.]</ref>
این شاخه‌ها به‌طور تاریخی و علمی دسته‌بندی شده‌اند و هر کدام شامل خاندان‌ها و گروه‌های خانوادگی مختلفی می‌شوند.

== استفاده از عمامهٔ سیاه ==
[[پرونده:سید.jpg|جایگزین=علامه سید محمدحسین طباطبائی مفسر و فیلسوف ایرانی|بندانگشتی|علامه سید محمدحسین طباطبائی مفسر و فیلسوف ایرانی]]
علما و روحانیون سادات از عمامهٔ سیاه استفاده می‌کنند. در روایات نقل شده است پیامبر زمانی‌که مکّه را فتح کرده و به [[مسجدالحرام]] وارد شد، عمامهٔ سیاه بر سر داشت<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعة، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۳۷۹، ح۱۰، باب ۳۰.</ref> و [[امام سجاد|امام زین‌العابدین]] نیز زمانی‌که وارد مسجد شد، عمّامه سیاه بر سر داشت.<ref>حر عاملی، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعة، ۱۴۱۴ق، ج۳، ص۳۷۸؛ ذهبی، سیر اعلام النبلاء، ۱۴۱۴ق، ج۱، ص۳۷۲؛ ابن کثیر، السیرة النبویة، ۲۰۰۶م، ج۴، ص۷۸.</ref> شاهان [[صفویه|صفوی]] عمامهٔ سیاه را نماد سادات قرار دادند تا به‌عنوان وارثان مظلومیت امام‌حسین همیشه عزادار او باشند.<ref>فقیهی، تاریخ جامع قم، ۱۳۷۸ش، ص۱۱۵.</ref>

== سید در احکام اسلامی ==
بخشی از خمس به سادات تعلق می‌گیرد ولی آن‌ها نمی‌توانند از [[صدقه]] و زکات استفاده کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/15114/1/242 مفید، المقنعة، ۱۴۱۰ق، ص۲۴۲-۲۴۴.]</ref> برخی منابع این منع را به‌دلیل شأن والای سادات می‌دانند.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/4/58 کلینی، الاصول من الکافی، ۱۳۶۵ش، ج۴، ص۵۸.]</ref> از نظر فقهی، احکام مربوط به سادات تنها به کسانی تعلق می‌گیرد که از نسل پدر به هاشم بن عبدمناف برسند و کسی که مادرش سیده باشد، مشمول این احکام نمی‌شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/سادات «سادات» در ویکی شیعه.]</ref>

اگر خمس کفایت مخارج سادات را نکند، می‌تواند از زکات غیرسادات فقط به میزان مخارج روزانه استفاده کند.<ref>[https://makarem.ir/ahkam/fr/home/istifta/258521/پرداخت-زکات-غیر-سادات-به-سادات-در-صورت-ضرورت «در چه موردی سادات می‌توانند از افراد غیر سادات زکات بگیرند»، وب‌سایت جامع المسائل.]</ref> همچنین صدقهٔ مستحب را نیز فرد غیر سید می‌تواند به سادات بدهد.<ref>[https://makarem.ir/ahkam/fr/home/istifta/259533/صدقه-دادن-به-سادات «با توجه به این‌که صدقه بر سادات حرام است، اگر شخص سیدی از ما طلب کمک مالی کند اگر به او بدهیم اشکالی ندارد»، وب‌سایت جامع المسائل.]</ref> کسی که سید است نمی‌تواند از غیر سید زکات فطره بگیرد.<ref>[https://makarem.ir/ahkam/fr/home/istifta/258580/عدم-جواز-پرداخت-فطره-غیر-سادات-به-سادات «آیا می‌توان زکات فطره غیر سادات را به سادات داد»، وب‌سایت جامع المسائل.]</ref> در نماز جماعت، امامت امام سید ارجحیت دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/71613/1/95 محقق، شرائع الاسلام فی مسائل الحرام و الحلال، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۹۵.]</ref>

== سید در فرهنگ عامه ==
[[پرونده:سید۲.jpg|جایگزین=دیدار سادات در روز عید غدیر|بندانگشتی|دیدار سادات در روز عید غدیر و اهداء عیدی از سوی میزبان]]
احترام به سادات از دیرباز میان [[مسلمان|مسلمانان]] رایج بوده است.<ref>ادمندز، کردها ترکها عربها، ۱۳۶۷ش، ص۷۸.</ref>
* افراد سید، هنگام ورود به هرجا بر دیگران مقدم داشته می‌شوند که این سنت جهت حفظ شأن بالای آن‌ها است.<ref>مرادی، فرهنگ عامهٔ خطهٔ تویسرکان، ۱۳۷۵ش، ج۱، ص۹۹.</ref>
* مردم شمال کشور [[عید نوروز]] خود را با دیدار سادات شروع می‌کنند.<ref>پاینده لنگرودی، آیین‌ها و باورداشتهای گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۱۱۸.</ref>
* برخی معتقدند که هدف ذکر [[صلوات]] یادآوری مقام والای سادات است.<ref>باقریان موحد، کرامات سادات، ۱۳۷۹ش، ص۷۶.</ref>
* برخی در منازعات، سادات را واسطه قرار می‌دهند.<ref>امیری، تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، ۱۳۸۲ش، ص۳۰۲.</ref>
* در فراشبند اگر مجرمی به خانهٔ افراد سید پناه برد از مجازات در امان خواهد بود.<ref>امیری، تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۴.</ref>
* مردم در [[مازندران|مازندارن]] معتقدند اگر سیدی به [[مشهد]] رفت نباید به او [[مشهدی]] گفت زیرا سید ارجحیت دارد.<ref>انصاری، ز مازندران شهر ما یاد باد، ۱۳۹۳ش، ص۱۱۵.</ref>

در روز [[عید غدیر|عید غدیر خم]]، سادات در شهر قم درب خانه‌های خود را می‌گشایند، مردم به دیدن آن‌ها رفته و سادات از آن‌ها پذیرایی می‌کنند و [[هدیه|هدیه‌ای]] نقدی یا غیرنقدی جهت شادباش این روز بزرگ به مردم می‌دهند. در برخی مناطق روستایی این شهر، سادات در [[مسجد|مساجد]] نشسته و مردم به دیدار آن‌ها می‌روند. آن‌ها هدایایی جهت احترام به سادات برای آن‌ها برده و این روز عزیز را به آن‌ها تبریک می‌گویند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1397/06/08/1815875/صله-رحم-خانواده-های-سادات-سنت-دیرینه-مردم-قم-در-روز-عید-غدیر «صله رحم خانواده‌های سادات؛ سنت دیرینه مردم قم در روز عید غدیر»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

مردم در اصطلاحات و [[ضرب‌المثل]] نیز از سید استفاده می‌کنند. «چیزی را که سید ببرد با چیزی که خدا ببرد یکی است».<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۱، ص۸۱۶.</ref> «مگر زلف سید و اولاد پیغمبر را بریده بودم؟».<ref>ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ۱۳۸۸ش، ج۲، ص۱۶۹۷.</ref>

== پانویس ==
{{پانویس}}

== منابع ==
{{آغاز منابع}}
* ابن‌کثیر، اسماعیل بن عمر، السیره النبویه، بیروت، دارنوبلیس، ۲۰۰۶م.
* ادمندز، سیسیل جان، کردها ترکها عربها، ترجمهٔ ابراهیم یونسی، تهران، روزبهان، ۱۳۶۷ش.
* «آیا می‌توان زکات فطره غیر سادات را به سادات داد»، وب‌سایت جامع المسائل، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* امیری، رزاق، تاریخ و فرهنگ مردم فراشبند، شیراز، نوید شیراز، ۱۳۸۲ش.
* انصاری، مصطفی، ز مازندران شهر ما یاد باد، ساری، شلفین، ۱۳۹۳ش.
* «با توجه به این‌که صدقه بر سادات حرام است، اگر شخص سیدی از ما طلب کمک مالی کند اگر به او بدهیم اشکالی ندارد»، وب‌سایت جامع المسائل، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* باقریان موحد، علی، کرامات سادات، قم، فکرآوران، ۱۳۷۹ش.
* بکری، احمد بن عبدالله، الانوار فی مولد النبی، قم، الشریف الرضی، ۱۳۷۳ش.
* بیهقی، علی بن زید، تاریخ بیهق، تهران، فروغی، ۱۳۶۱ش.
* پایندهٔ لنگرودی، محمود، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، ۱۳۵۵ش.
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، قم، آل‌البیت، ۱۴۱۴ق.
* حقی، اسماعیل جارشلی، اشراف مکه المکرمه و امرائها فی العهد العثمانی، تحقیق خلیل علی مراد، بیروت، الدار العربیه للموسوعات، ۱۴۲۴ق.
* «در چه موردی سادات می‌توانند از افراد غیر سادات زکات بگیرند»، وب‌سایت جامع المسائل، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* ذوالفقاری، حسن، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، تهران، معین، ۱۳۸۸ش.
* ذهبی، محمد بن احمد، سیر اعلام النبلاء، بیروت، مؤسسه الرساله، ۱۴۱۴ق.
* روضاتی، محمدعلی، جامع‌الانساب، اصفهان، جاوید، ۱۳۳۵ش.
* «سادات»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* «صله رحم خانواده‌های سادات؛ سنت دیرینه مردم قم در روز عید غدیر»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۸ شهریور ۱۳۹۷ش.
* طبری، محمد بن جریر، تاریخ طبری، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، اساطیر، ۱۳۸۳ش.
* فقیهی، علی‌اصغر، تاریخ جامع قم، قم، زائر، ۱۳۷۸ش.
* کلینی، محمد، الاصول من الکافی، تحقیق علی‌اکبر غفاری، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
* ناصری، عبدالله، فرهنگ مردم بلوچ، رسالهٔ تایپی، ۱۳۵۸ش.
* نظری داشلی‌برون، زلیخا و دیگران، مردم‌شناسی روستای ابیانه، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، ۱۳۸۴ش.
* محقق حلی، جعفر، شرائع الاسلام فی مسائل الحرام و الحلال، قم، اسماعیلیان، ۱۴۰۸ق.
* مدرسی چهاردهی، نورالدین، خاکسار و اهل حق، تهران، اشراقی، ۱۳۵۸ش.
* مرادی، صحبت‌الله، فرهنگ عامهٔ خطهٔ تویسرکان، تهران، مؤلف، ۱۳۷۵ش.
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۱۴ تیر ۱۴۰۱ش.
* مفید، محمد، المقنعه، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۰ق.
* یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم، عروه‌الوثقی، قم، مکتبه‌الدواری، ۱۴۱۴ق.

{{پایان منابع}}

سید - تاریخچهٔ نسخه‌ها

سیدعلیرضا سیدموسوی: /* شاخه‌های اصلی سادات */

علی شاهرودی: ابرابزار