زینب غفاری: صفحه‌ای تازه حاوی «مراسم احیای شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان با حضور گسترده مردم در مسجد مقدس جمکران؛ خرداد ۱۳۹۷ش '''شب قدر'''؛ شب نزول وحی و تعیین سرنوشت انسان‌ها. شب قدر (لیلۀ القدر) در فرهنگ مسلمانان، شب نزول قرآن است. مطابق با آ...» ایجاد کرد

2026-05-23T14:16:01Z

صفحه‌ای تازه حاوی «thumb|مراسم احیای شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان با حضور گسترده مردم در مسجد مقدس جمکران؛ خرداد ۱۳۹۷ش <big>'''شب قدر'''</big>؛ شب نزول وحی و تعیین سرنوشت انسان‌ها. شب قدر (لیلۀ القدر) در فرهنگ مسلمانان، شب نزول قرآن است. مطابق با آ...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:شب-قدر.jpg|thumb|مراسم احیای شب بیست و سوم ماه مبارک رمضان با حضور گسترده مردم در مسجد مقدس جمکران؛ خرداد ۱۳۹۷ش]]
<big>'''شب قدر'''</big>؛ شب نزول وحی و تعیین سرنوشت انسان‌ها.

[[شب قدر]] (لیلۀ القدر) در فرهنگ [[مسلمانان]]، شب نزول [[قرآن]] است. مطابق با آموزه‌های اسلام، ارزش این شب از هزار ماه برتر است و شب رحمت الهی، آمرزش گناهان و نزول فرشتگان بر زمین است. بنابر برخی از احادیث [[شیعه]]، مقدرات یک سالۀ انسان‌ها در شب قدر رقم زده شده و بر امام زمان عرضه می‌شود. شب‌زنده‌داری، [[عبادت]]، خواندن و [[ختم قرآن]] و [[دعا]] در شب قدر توصیه شده است.
==تعریف شب قدر==
«قدر» به‌معنای اندازه‌ کردن و قرار دادن اندازۀ معین بر اساس حکمت و مصلحت است؛ شب قدر، شب اندازه‌گیری و رقم‌‌زدن سرنوشت انسان است<ref>راغب اصفهانی، المفردات، ج۱، ص۶۵۸؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲۰، ص۳۳۱؛ خرمشاهی، دانشنامه قرآن، ص۱۶۲۶.</ref> که در آیه ۴ سوره دخان به آن اشاره شده است. لیلۀ القدر را «لیلۀ‌ العظمۀ« و «لیلۀ‌ الشرف» نیز گفته‌اند.<ref>مجیدی خامنه، «شب‌های قدر در ایران»، 1379ش، ص۱.</ref>

==نام‌گذارى شب قدر==
اندیشمندان در مورد علت نام‌گذاری شب قدر، نظرات مختلفی را مطرح کرده‌اند؛ از جمله:

*تعیین مقدرات و رویدادهای یک سال انسان در شب قدر؛<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۶۳ش، ج۲۰، ص۵۶۱؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ج۲۷، ص۱۸۷.</ref>
*عطا کردن قدر و منزلت به انسان، به‌خاطر احیای شب قدر؛<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ج۲۷، ص۱۸۸.</ref>
*قدر و شرافت خاص این شب؛<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ج۲۷، ص۱۸۸.</ref>
*مقدر شدنِ نزول قرآن در این شب؛<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ج۲۷، ص۱۸۸.</ref>
*تنگ شدن زمین به واسطۀ کثرت نزول فرشتگان در شب قدر.<ref>طبرسی، مجمع البیان، ج10، ص‌405.</ref>

==تداوم شب قدر==
با توجه به آیات [[قرآن]] و احادیث، وجود شب قدر مخصوص عصر پیامبر نیست و از آغاز خلقت وجود داشته و تا انتهای عالم هم تداوم خواهد داشت، برای این انگاره، به دلایل زیر استناد شده است:

*شب قدر که ظرف نزول قرآن است باید قبل از مظروف وجود داشته باشد.
*مضارع بودن فعل «تَنَزَّلُ: فرود می‌آیند» و اسمیه بودن جمله،<ref>سوره قدر، آیۀ 4.</ref> مفهوم استمرار را می‌رساند.
*تأکید آیات قرآن بر سنت تغییرناپذیری در تدبیر جهان<ref>سورۀ فاطر، آيۀ ۴۳؛ سورۀ اسراء، آيۀ ۷۷؛ سورۀ احزاب، آيۀ ۳۸ و ۶۲؛ سورۀ فتح، آيۀ ۲۳.</ref> که تدبیر امور و سرنوشت تک‌تک انسان‌ها، در زمان حال و آینده را شامل می‌شود.
*روایاتی تداوم داشتن این شب از آغاز آفرینش تا پایان عمر جهان را تأیید می‌كنند.<ref>[https://vista.ir/m/a/e8irp/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%A8-%D9%82%D8%AF%D8%B1 «ویژگی‌های شب قدر»، مجله ویسنا.]</ref>

==فضیلت و اهمیت شب قدر==
در آیات قرآن<ref>سورۀ دخان، آیات ۱-۶.</ref> با بیان وقایع و توصیف شب قدر به اهمیت و فضیلت آن اشاره شده است. در سورۀ قدر، برای نشان دادن منزلت و اهمیت شب قدر، به بهتر بودن آن از هزار ماه اشاره شده است.<ref>سورۀ قدر، آیه ۲؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۷، ص۱۸۳. </ref> شب قدر در روایات، آغاز سال<ref>حر عاملي، وسائل الشيعة، 1414ق، ج۱۰، ص۳۵۳.</ref> معنوی و عبادی،<ref>طوسی، تهذیب الأحکام، ۱۳۶۵ش، ج۴، ح۱۰۱، ص۳۳۱.</ref> سَروَر شب‌ها،<ref>مجلسی، بحار‌الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۴۰، ص۵۴.</ref> قلب ماه رمضان<ref>حویزی، نور‌الثقلین، ۱۴۱۵ق، ج‌۵، ص۹۱۸.</ref> و از موهبت‌های خدا بر [[مسلمانان]]،<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ج۲۷، ص۱۹۰.</ref> دانسته شده است. از منظر [[شیعیان]]، شب قدر بزرگترین سند [[امامت]] و بقای آن و نیز دلیل زنده بودن حضرت مهدی و نشانۀ حیات تشیع است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%B4%D8%A8_%D9%82%D8%AF%D8%B1 «شب قدر»، دانشنامه اسلامی.]</ref> همچنین [[شهادت]] [[امام علی]] در یکی از شب‌های محتمل قدر، بر اهمیت این شب‌ها نزد شیعیان افزوده است.

==ویژگی‌های شب قدر==
بر اساس قرآن و روایات ویژگی‌های خاصی شب قدر را از شب‌های دیگر متمایز کرده است. این ویژگی‌ها عبارت‌اند از:

*نزول کل قرآن.<ref>سورۀ قدر، آیۀ 1؛ سورۀ دخان، آیۀ 3؛ سورۀ بقره، آیۀ 185؛ سورۀ هود، آیۀ 1؛ حر عاملی، وسائل الشیعه، 1414ق، ج10، ص311.</ref>
*تقدیر امور و سرنوشت انسان‌ها اعم از [[زندگی]]، مرگ، روزی، سعادت و شقاوت؛<ref>سید رضی، «بازخوانی فضائل شب قدر»، ص۹۱؛ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۶۳ش، ج۲۰، ص۵۶۱.</ref>
*نزول فرشتگان و روح یا جبرئیل<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج 27، ص184؛ [https://article.tebyan.net/217592/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%A8-%D9%82%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «ویژگی‌های شب قدر در قرآن»، وب‌سایت تبیان.]</ref> در زمین برای تعیین سرنوشت انسان‌ها؛<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ج۲۰، ص۳۳۵.</ref>
*برتر از هزار ماه بودن از نظر فضیلت [[عبادت]] و [[برکت]] خاص آن شب ؛<ref>ابن‌بابویه قمی، ثواب الأعمال، ح۱۱، ص۹۲؛ مجلسی، بحارالأنوار، ج۹۷، ص۱۹، ح۴۱.</ref>
*منزه بودن از آفات ظاهری و باطنی،<ref>راغب اصفهانی، المفردات راغب اصفهانی، ماده «سلم».</ref> تداوم خیر و برکت و بسته شدن درهای عذاب به روی بندگان تا طلوع فجر؛<ref>سورۀ قدر، آیۀ 5؛ [https://article.tebyan.net/217592/%D9%88%DB%8C%DA%98%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D8%A8-%D9%82%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86 «ویژگی‌های شب قدر در قرآن»، وب‌سایت تبیان.]</ref>
*بخشش گناهان؛
*ورود ملائکه و روح‌القدس به محضر امام زمان و عرضۀ تمام وقایع ثبت شده به ایشان در شب قدر.<ref>محمدی ری‌شهری، مراقبات ماه مبارک رمضان، ص۳۵۸.</ref>

==زمان شب قدر==
دیدگاه‌های مختلفی در مورد زمان شب قدر وجود دارد.

*دیدگاه شیعه: با توجه به آیات سوره قدر و روایات،<ref>حر عاملي، وسائل الشيعة، 1414ق، ج۱۰، ص۳۵۶.</ref> شب قدر به شب نزول قرآن در عصر [[حضرت محمد|پیامبر]] اختصاص نداشته و هر سال در ماه [[رمضان]] تکرار می‌شود؛<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۵ش، ج۲۷، ص۱۹۰؛ سيوطي، الدر المنثور في التفسير بالمأثور، ج۸، ص۵۷۱.</ref> اما زمان دقیق آن مشخص نیست<ref>طبرسی، مجمع البیان، ۱۳۷۲ش، ج۱۰، ص۷۸۶.</ref> و در یکی از شب‌های نوزده، بیست‌ویک و بیست‌وسه، ماه رمضان است<ref>مجلسی، مرآة العقول، ۱۴۰۴ق، ج۱۶، ص۳۸۱.</ref> که در روایات، شب بیست‌وسوم، بیش از دو شب دیگر تقویت شده است.<ref>کاشانی، منهج الصادقین، ۱۳۴۴ش، ج۴، ص۲۷۴.</ref> در برخی روایات شب نوزدهم، شب نوشته شدن تقدیرها، شب بیست‌ویکم، شب قطعی شدن و شب بیست‌وسوم، شب امضای تقدیرها دانسته شده است.<ref>کلینی، الکافی، ۱۴۰۷ق، ج۴، ص۱۵۹ و ۱۶۰.</ref>
*دیدگاه اهل سنت: عده‌ای از علمای اهل‌سنت شب قدر را ویژۀ عصر پیامبر دانسته‌اند.<ref>القاسمی، تفسیر القاسمی‌، بی‌تا، ج۱۷، ص۲۱۷.</ref> بعضی دیگر شب قدر را شب نامعلومی در سال می‌دانند.<ref>ابن‌المفتاح، شرح الأزهار، بی‌تا، ج۱، ص۵۷.</ref> در مورد زمان شب قدر نیز به استناد حدیث نبوی، معتقدند شب قدر یکی از ده شب آخر<ref>سيوطي، جلال‌الدين، الدّر المنثور في التفسير بالمأثور، ج۸، ص۵۷۱.</ref> و یا بنا بر نظر معروف، شب بیست‌وهفتم ماه رمضان است.<ref>طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، ۱۳۶۳ش، ج۲۰، ص۵۶۶.</ref>

==علت پنهان بودن شب قدر==
در فرهنگ [[مسلمانان]] این باور وجود دارد که فضیلت والای شب قدر، سبب شده که خداوند برای ترغیب مردم به عبادت و درک آن، آن را میان شب‌های ماه رمضان پنهان کند<ref>مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ج۲۷، ص۲۱۳.</ref> همچنین گفته شده که امامان [[شیعه]] و اولیاء خاص [[خدا]]، زمان دقیق شب قدر را می‌دانستند ولی بنا بر مصلحت آن را آشکار نمی‌کردند.<ref>بحرانی، تفسیر البرهان، ج۵، ص۵۱۷.</ref>

==اعمال شب قدر==
شب قدر دارای اعمال مخصوصی است که برخی عبارت‌‌اند از:

*غسل در آغاز هر یک از شب‌های قدر؛ <ref>مکارم شیرازی، مفاتیح نوین، ۱۳۸۵ش، اعمال ماه‌ها، ذیل اعمال مشترک شب‌های قدر، ص۷۵۹.</ref>
*احیا و شب‌زنده‌داری؛<ref>محقق ثانی، جامع المقاصد، ج۱، ص۷۴-۷۵؛ حر عاملی، هدایة الأمّة، ج۴، ص۲۵۳-۲۵۵.</ref>
*قرائت و تدبر در آیات قرآن؛<ref>حر عاملی، وسائل الشیعة، ج۱۰، ص۳۶۱؛ حر عاملی، هدایة الأمّة، ج۳، ص۷۸.</ref>
*خواندن نمازها و دعاهای مخصوص از جمله دعای [[جوشن کبیر]]؛<ref>مکارم شیرازی، مفاتیح نوین، ۱۳۸۵ش، اعمال ماه‌ها، ذیل اعمال مشترک شب‌های قدر، ص۷۵۹.</ref>
*[[زیارت در فرهنگ شیعه|زيارت]] [[امام حسین]]؛<ref>حر عاملی، هدایة الأمّة، ج۵، ص۴۸۷.</ref>
*بر سر گرفتن قرآن و [[توسل]] به [[اهل‌بیت]] پیامبر.<ref>قمی، مفاتیح الجنان، 1344ق، ص۲۲۵.</ref>

==شب قدر و ارتباط آن با حضرت زهرا==
برخی گفته‌اند که حقیقت شب قدر، امامت و [[ولایت‌پذیری در سبک زندگی|ولایت]] است و حقیقت ولایت و امامت، [[حضرت فاطمه]] است و هر کس حقیقت فاطمه زهرا را درک کند، شب قدر را هم درک کرده است.<ref>فرات بن ابراهیم کوفی، تفسیر، 1410ق، ص۵۸۱.</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==

*قرآن
*ابن‌المفتاح، عبدالله، شرح الأزهار، الحجاز، قاهره، بی‌تا.
*ابن‌بابویه، محمد بن علی، ثواب الأعمال، قم، الشریف الرضی، 1364ش.
*ابن‌بابویه، محمد بن على، معانی الأخبار، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، 1361ش.
*السيوطي، جلال‌الدين، الدر المنثور في التفسير بالمأثور، بيروت، دار الفكر، 1414ق.
*العروسى الحويزى، علی بن جمعه، نورالثقلین، قم، اسماعیلیان، ۱۴۱۵ق.
*القاسمی، محمد جمال‌الدین، تفسیر القاسمی‌، بیروت، لبنان، بی‌تا.
*بحرانی، سید هاشم، تفسیر البرهان، قم، مؤسسۀ البعثۀ، 1415ق.
*حر عاملی، وسائل الشیعه، قم، موسسۀ آل البیت، الطبعۀ الثانیۀ، 1414ق.
*حر عاملی، هدایۀ الأمه، مشهد، مجمع البحوث الاسلاميه، ۱۴۱۲ق.
*خرمشاهی، بهاءالدین، دانشنامه قرآن، بی‌جا، بی‌نا، 1376ش.
*راغب اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، بیروت، دار الشامیۀ، 1412ق.
*سیدنژاد، رضی، «بازخوانی و نگاهی دوباره به فضائل و ویژگی‌های شب قدر»، در مجله پیام، شماره ۱۱۸، بهار۱۳۹۵ش.
*طالقانی، سیدمحمود، پرتوی از قرآن، قم، بی‌نا، ۱۳۴۱ش.
*طباطبایی، محمدحسین، تفسیر المیزان، ترجمه موسوی همدانی، قم، دفتر انتشارات جامعه اسلامی، ۱۳۶۳ش.
*طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، ناصرخسرو، ۱۳۷۲ش.
*طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، تهران، ‌دار الکتب الإسلامیۀ، ۱۳۶۵ش.
*قمی، شیخ عباس، مفاتیح الجنان، مشهد، بی‌نا، 1344ق.
*کاشانی، ملافتح‌الله، تفسیر منهج الصادقین، تهران، علمی، ۱۳۴۰ش.
*کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تحقیق و تصحیح علی اکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دار الکتاب الاسلامیۀ، چاپ چهارم، ۱۴۰۷ق.
*کوفی، فرات بن ابراهیم، تفسیر، تحقیق محمد کاظم، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، ۱۴۱۰ق.
*متقی هندی، علاءالدین علی، کنزالعمال، بیروت، مؤسسه الرساله، 1409ق.
*مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار، بیروت، دارالاحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
*مجلسی، محمدباقر، مرآۀ العقول فی شرح أخبار آل الرسول‏، تهران، دار الکتب الإسلامیۀ،‌ چاپ دوم، ۱۴۰۴ق.

شب قدر - تاریخچهٔ نسخه‌ها