سیدعلیرضا سیدموسوی: /* ماه شعبان در ادبیات فارسی */

2026-05-29T19:13:47Z

ماه شعبان در ادبیات فارسی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۸ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۲:۴۳
خط ۴۰:		خط ۴۰:

	==ماه شعبان در ادبیات فارسی==		==ماه شعبان در ادبیات فارسی==
	شاعران فارسی‌زبان، همچون [[~~ناصرخسرو~~]]، [[حافظ]] و [[خیام]] در قصیده‌های خود از ماه شعبان یاد کرده‌اند؛ برای مثال، ناصرخسرو گفته است:<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج9، ص12604.</ref>		شاعران فارسی‌زبان، همچون [[ناصر خسرو]]، [[حافظ]] و [[خیام]] در قصیده‌های خود از ماه شعبان یاد کرده‌اند؛ برای مثال، ناصرخسرو گفته است:<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج9، ص12604.</ref>
	{{آغاز نستعلیق}}		{{آغاز نستعلیق}}
	{{شعر\|نستعلیق}}		{{شعر\|نستعلیق}}

غلامرضا حسنی ارزگانی: صفحه‌ای تازه حاوی «تقویم ماه شعبان ۱۴۴۷ق {{درشت|'''ماه شعبان؛'''}} هشتمین ماه از ماه‌های سال قمری. ماه شعبان، هشتمین ماه از ماه‌های دوازدگانهٔ قمری است که بین ماه‌های رجب و رمضان قرارگرفته است....» ایجاد کرد

2026-05-24T14:42:02Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=تقویم ماه شعبان ۱۴۴۷ قمری|بندانگشتی|تقویم ماه شعبان ۱۴۴۷ق {{درشت|'''ماه شعبان؛'''}} هشتمین ماه از ماه‌های سال قمری. ماه شعبان، هشتمین ماه از ماه‌های دوازدگانهٔ قمری است که بین ماه‌های رجب و رمضان قرارگرفته است....» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:ماه شعبان.png|جایگزین=تقویم ماه شعبان ۱۴۴۷ قمری|بندانگشتی|تقویم ماه شعبان ۱۴۴۷ق]]
{{درشت|'''ماه شعبان؛'''}} هشتمین ماه از ماه‌های سال قمری.

ماه شعبان، هشتمین ماه از ماه‌های دوازدگانهٔ قمری است که بین ماه‌های [[رجب]] و [[رمضان]] قرارگرفته است. این ماه، پیش از [[اسلام]] نیز مورد توجه بوده و بعد از اسلام، به‌دلیل برخی مناسک و مناسبت‌ها همچون صلوات شعبانیه، مناجات شعبانیه و ولادت [[امام حسین]]، [[امام سجاد]]، حضرت عباس و امام زمان، از اهمیت ویژه‌ای نزد [[شیعیان]] برخوردار شده است.

==واژه‌شناسی ماه شعبان==
شعبان در لغت از ریشه شعب به معنای قبیله، مار، شعبه و پراکندگی آمده است.<ref>زبیدی، تاج العروس، 1414ق، ج2، ص118.</ref>در روایات اسلامی دلیل نام‌گذاری شعبان را پراکنده شدن خیرات در این ماه یا جلوه‌گری شرور ابلیس دانسته شده است.

==نام‌ها و القاب ماه شعبان==
از ماه شعبان با القابی مانند شعبان المعظم، شهرالشفاعه (ماه شفاعت) و شهرالصبر (ماه [[صبر]]) یاد شده است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج94، ص78؛ نوری، مستدرک، 1408ق، ج7، ص541.</ref> همچنین ماه شعبان را ماه [[پیامبر اکرم|پیامبر]]، ماه استغفار، ماه تقرب به خدا، ماه مغفرت و ماه یاری‌کردن رسول خدا نامیده‌اند.<ref>قمی، مفاتیح‌الجنان، 1370ش، ص154.</ref>

==ماه شعبان قبل از اسلام==
در عصر جاهلیت، ماه شعبان را عاذل می‌گفتند.<ref>زبیدی، تاج العروس، 1414ق، ج15، ص478؛ دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج9، ص12604.</ref> در [[ایران]] باستان، شعبان را ماه برات و نیمهٔ شعبان را نیمهٔ برات می‌گفتند. مردم در نیمهٔ برات با [[دعا]]، خیرات و روشن کردن چراغ سر قبر مردگان، آزادی خود و مردگان را از آتش دوزخ از خداوند درخواست می‌کردند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/257882/ کوشکی، «شب برات»، در سایت مرکز دائرة المعارف بزرگ اسلامی.]</ref> این سنت هنوز در برخی مناطق ایران همچون [[خراسان]] جنوبی وجود دارد.<ref>[https://www.irna.ir/news/82525191/ افضلیان،«برات؛ میراثی معنوی از عهد باستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>

==فضیلت ماه شعبان==
ماه شعبان در فرهنگ [[مسلمانان]]، دارای فضیلت بسیار است؛ در روایات اسلامی بر [[عبادت]] و [[روزه|روزه‌داری]] در این ماه، تأکید شده و موجب تقرب به خدا، نزول رحمت و مغفرت الهی و وجوب بهشت دانسته می‌شود.<ref>قمی، مفاتیح‌الجنان، 1370ش، ص154.</ref>

==وقایع ماه شعبان==
حکم وجوب روزه ماه رمضان؛<ref>ابن‌سعد، الطبقات الکبری، 1418ق، ج1، ص191.</ref>

#ولادت [[امام حسین]].
#ولادت حضرت عباس.
#ولادت [[امام سجاد]].
#ولادت حضرت علی‌اکبر.
#ولادت امام زمان.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ «وقایع ماه شعبان»، دانشنامة اسلامی.]</ref>

==ماه شعبان در فرهنگ شیعیان ایران==
ماه شعبان به‌دلیل مناسک عبادی و مناسبت‌های مذهبی که در آن وجود دارد، از اهمیت خاصی نزد [[شیعیان]] برخوردار است. در [[ایران]]، روز ولادت [[امام حسین]] (سوم شعبان) را روز پاسدار، ولادت ابوالفضل العباس (چهارم شعبان) را [[روز جانباز]] و ولادت علی‌اکبر (یازدهم شعبان) را [[روز جوان]] نام‌گذاری کرده‌اند. در روز پاسدار و جانباز، با برپایی مجالس جشن و سرور، پخش [[شربت]]، شیرینی، مولودی‌خوانی و اهدای هدایا و لوح تقدیر، از زحمات و رشادت‌های پاسداران و جانبازان تجلیل می‌شود. در روز جوان (ولادت علی‌اکبر) خانواده‌ها با خریدن هدایا و تقدیم آن به فرزندان جوان خود، مقام آنها را گرامی می‌دارند.<ref>[https://www.isna.ir/ «بیانیة گرامی‌داشت روز پاسدار و روز جانباز»، خبرگزاری ایسنا؛] [https://ana.press/fa/news/480448/ «روز جوان چه روزی است؟»، خبرگزاری آنا].</ref>

==پانزده شعبان==
[[پرونده:ماه شعبان۱.png|جایگزین=جشن شب نیمه‌شعبان و میلاد امام زمان در تهران|بندانگشتی|جشن شب نیمه‌شعبان و میلاد امام زمان در تهران، ۱۴۰۲ش، عکس از پانته‌آ نیکزاد. ]]
یکی از مناسبت‌های بسیار مهم ماه شعبان، برپایی جشن ولادت امام زمان در نیمهٔ شعبان است. شیعیان جهان در کشورهای مختلف همچون [[ایران]]، عراق، [[لبنان]]، یمن، بحرین، مصر، افغانستان و پاکستان این روز را جشن می‌گیرند. آنها در شب و روز پانزدهم شعبان، با چراغانی کردن [[مسجد|مساجد]] و اماکن عمومی و برپایی مجالس جشن و سرور، بخش شربت و شیرینی، مولودی‌خوانی و سخنرانی در اماکن مذهبی همچون حرم امامان، مساجد و حسینیه‌ها، این مناسبت را گرامی می‌دارند. اوج این جشن‌ها در [[قم]] و [[مسجد جمکران]] است. همزمان با شب [[نیمه شعبان|نیمهٔ شعبان]]، زائران و مجاوران مسجد جمکران برای شرکت در جشن میلاد یگانه منجی عالم بشریت حضرت مهدی موعود با پای پیاده به این مسجد مقدس آمده و با سر دادن دعای فرج، ظهور امام زمان را از باری تعالی درخواست می‌کنند.<ref>[https://www.isna.ir/photo/1400122721335/شب-نیمه-شعبان-در-مسجد-مقدس-جمکران شب نیمۀ شعبان در مسجد مقدس جمکران، خبرگزاری ایسنا]</ref> برپایی مراسم عقد [[ازدواج]] و عروسی از دیگر برنامه‌های [[شیعیان]] در شب و روز نیمهٔ شعبان است.<ref>[https://mosbatesabz.com/mag/shaaban/ «نیمة شعبان جشن بزرگ مسلمانان»، سایت مجلة مثبت سبز؛] [https://www.tasnimnews.com/fa/news/1400/12/27/2684514/ «گرامی‌داشت نیمۀ شعبان در افغانستان» خبرگزاری تسنیم.]</ref>

==اعمال عبادی ماه شعبان==
===اعمال مشترک===
اعمالی همچون هفتاد مرتبه استغفار، [[صدقه]] دادن، گفتن ذکرهای خاص، فرستادن [[صلوات]]، خواندن مناجات و صلوات شعبانیه از جمله اعمال مشترکی است که برای همهٔ ایام، شب‌ها و روزهای این ماه سفارش شده است.<ref>قمی، مفاتیح‌الجنان، 1370ش، ص154-159.</ref>

===اعمال خاص===
اعمالی مانند نماز شب اول شعبان، و روزهٔ روز اول، روزهٔ روز سوم، غسل و احیای شب نیمهٔ شعبان به نماز و [[دعا]] و روزهٔ روز پانزدهم این ماه، از اعمال خاص ماه شعبان است.<ref>قمی، مفاتیح‌الجنان، 1370ش، ص159-171.</ref>

==ماه شعبان در ادبیات فارسی==
شاعران فارسی‌زبان، همچون [[ناصرخسرو]]، [[حافظ]] و [[خیام]] در قصیده‌های خود از ماه شعبان یاد کرده‌اند؛ برای مثال، ناصرخسرو گفته است:<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج9، ص12604.</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|زیشان جز از محال و خرافات کی شنود |آدینه‌ها و عید نه شعبان و نه رجب}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[حافظ]] نیز در شعری به این ماه اشاره کرده است:<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh164 حافظ، غزلیات، غزل شمارة 164، سایت گنجور].</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|ماه شعبان منه از دست قدح کاین خورشید |از نظر تا شب عید رمضان خواهد شد}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

[[خیام]] در قصیدة خود گفته است:<ref>دهخدا، لغت‌نامه، 1373ش، ج9، ص12604.</ref>
{{آغاز نستعلیق}}
{{شعر|نستعلیق}}
{{ب|در آخر شعبان بخورم چندان می |کاندر رمضان مست بیفتم تا عید}}
{{پایان شعر}}
{{پایان نستعلیق}}

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
*ابن‌سعد، محمد، الطبقات الکبری، بیروت، دار الکتب العلمیه، چ۲، ۱۴۱۸ق.
*افضلیان، حسین، «برات؛ میراثی معنوی از عهد باستان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ انتشار: ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۶ش.
*«بیانیة گرامی‌داشت روز پاسدار و روز جانباز»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۱ش.
*حافظ، دیوان، سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۵ دی۱۴۰۱ش.
*دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، تهران، دانشگاه تهران، چ۱، ۱۳۷۳ش.
*«روز جوان چه روزی است؟» خبرگزاری آنا، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۱ش.
*زبیدی، محمد، تاج العروس، بیروت، دارالفکر، چ۱، ۱۴۱۴ق.
*تفسیر منسوب به امام حسن عسکری، قم، مدرسة امام مهدی، چ۱، ۱۴۰۹ق.
*قمی، شیخ عباس، مفاتیح‌الجنان، تهران، فرهنگ اسلامی، چ۵، ۱۳۷۰ش.
*کوشکی، زینب، «شب برات»، سایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، تاریخ به‌روزرسانی: ۱۴ فروردین ۱۳۹۹ش.
*«گرامی‌داشت نیمهٔ شعبان در افغانستان» خبرگزاری تسنیم، تاریخ انتشار: ۲۷ اسفند۱۴۰۰ش.
*مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، بیروت، دار احیاء التراث العربی، چ۲، ۱۴۰۳ق.
*نوری، حسین، مستدرک الوسائل، قم، آل البیت، چ۱، ۱۴۰۸ق.
*«نیمة شعبان جشن بزرگ مسلمانان»، سایت مجلة مثبت سبز، تاریخ بازدید: ۳ دی ۱۴۰۱ش.
{{پایان منابع}}

شعبان - تاریخچهٔ نسخه‌ها

سیدعلیرضا سیدموسوی: /* ماه شعبان در ادبیات فارسی */