زینب غفاری: صفحه‌ای تازه حاوی «شعار ما ملت شهادتیم بر روی دیوارنگاره میدان ولی‌عصر تهران '''شهادت'''؛ کشته‌شدن در راه خدا که در فرهنگ اسلامی، گرامی‌ترین مرگ است. شهادت کشته شدن...» ایجاد کرد

2026-05-23T14:18:28Z

صفحه‌ای تازه حاوی «جایگزین=شعار ما ملت شهادتیم بر روی دیوارنگاره میدان ولی‌عصر تهران|بندانگشتی|شعار ما ملت شهادتیم بر روی دیوارنگاره میدان ولی‌عصر تهران '''شهادت'''؛ کشته‌شدن در راه خدا که در فرهنگ اسلامی، گرامی‌ترین مرگ است. شهادت کشته شدن...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:شهادت۱.jpg|جایگزین=شعار ما ملت شهادتیم بر روی دیوارنگاره میدان ولی‌عصر تهران|بندانگشتی|شعار ما ملت شهادتیم بر روی دیوارنگاره میدان ولی‌عصر تهران]]
'''شهادت'''؛ کشته‌شدن در راه خدا که در فرهنگ اسلامی، گرامی‌ترین مرگ است.

شهادت کشته شدن در راه خدا و بهترین راه ملاقات با او است که در احادیث از آن به‌عنوان بالاترین نیکی و گرامی‌ترین مرگ یاد شده است. بر اساس آموزه‌های [[اسلام]]، شهیدان بعد از پیامبران، امامان و عالمان حق [[شفاعت]] دارند. [[شهید]] در گفتمان [[انقلاب اسلامی]]، به کسی گفته می‌شود که در راه دفاع از دستاوردهای انقلاب، استقلال کشور و مقابله با تهدیدهای دشمن، جان خود را فدا کند. در جمهوری اسلامی ایران، روز ۲۲ [[اسفند]] روز شهید نامیده شده است.

==معنای شهادت==
واژۀ «[[شهادت]]» به‌معنای حضور همراه با مشاهده است<ref>اصفهانی، المفردات فی غریب القرآن، 1412ق، ص465؛ قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۴.</ref> و در فرهنگ [[مسلمانان]]، به‌معنای کشته شدن در راه خدا است.<ref>عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، 1419ق، ج۲، ص۳۴۶.</ref> از این منظر، هر کس که هنگام انجام وظیفۀ الهی و انسانی خود از دنیا برود، شهید است؛ اما در معنای خاص به مسلمانی که در میدان جنگ با کافران کشته شود، شهید می‌گویند.<ref>عبدالمنعم، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، 1419ق، ج۲، ص۳۴۶.</ref> در احادیث آمده است که اگر کسی در مسیر طلب علم از دنیا برود،<ref>قمی، سفینة البحار، 1344ش، ج1، ماده «شهد».</ref> یا با معرفت به [[خدا]]، [[پیامبر اکرم|پیامبر]] و ائمه در بستر بیماری از دنیا برود<ref>سیدرضی، نهج البلاغة، خطبه 190، 1374ش، ص283</ref> یا برای دفاع از مال و ناموس خود، ایستادگی کند و کشته شود، در زمرهٔ شهید است و اجر شهید را می‌برد.<ref>محمدی ری‌شهری، میزان الحکمة، 1384ش، ج۲، ص۱۵۱۶ و ۱۵۱۷؛ مکارم شیرازی، تفسیر نمونه، ۱۳۷۹ش، ج۲۱، ص۴۰۷–۴۰۸.</ref>

==وجه نام‌گذاری شهادت==
با توجه به معنای لغوی شهادت، در مورد نام‌گذاری شهید به وجوه زیر، توجه شده است:
*حضور در میدان [[جنگ|جنگِ]] با دشمنان حق؛<ref>[https://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=42&catid=27373&pageindex=0&mid=322551 «جایگاه شهید در اسلام» وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی آیت الله مکارم شیرازی.]</ref>
*زندگی جاودان و حضور در پیشگاه خدا؛<ref>سوره آل‌عمران، آیه ۱۶۹.</ref>
*مشاهده شهیدان توسط فرشتگان رحمت الهی؛<ref>[https://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=42&catid=27373&pageindex=0&mid=322551 «جایگاه شهید در اسلام» وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی آیت الله مکارم شیرازی.]</ref>
*مشاهده چیزهایی که دیگران توان مشاهدۀ آن را ندارند؛<ref>طریحی، مجمع البحرین، ۱۴۱۶ق، ج۳، ص۸۱..</ref>
*شاهد اعمال دیگران در روز [[قیامت]].<ref>قرشی، قاموس قرآن، ۱۴۱۲ق، ج۴، ص۷۷.</ref>

==آثار شهادت==
در آیات [[قرآن]] و روایات، آثاری برای شهادت ذکر شده است:
*'''زنده بودن''': با توجه به آیات قرآن، شهیدان زنده‌اند و نزد پروردگارشان، روزی داده می‌شوند.<ref>سوره آل‌عمران، آیه ۱۶۹.</ref>
*'''ورود به بهشت''': مجاهدان در راه خدا، اولین کسانی‌اند که وارد [[بهشت]] می‌شوند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1404ق، ج71، ص272.</ref>
*'''آمرزش گناهان و رحمت خدا''': هنگامی که اولین قطرۀ خون شهید ریخته می‌شود، تمام گناهان او به‌جز [[حق‌الناس]] بخشیده می‌شود.<ref>ابن‌بابویه، من لایحضره الفقیه، ۱۴۱۳ق، ج۳، ص۱۸۳.</ref>
*'''حق شفاعت''': شهیدان بعد از پیامبران، ائمه و عالمان، حق شفاعت دارند.<ref>[https://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=42&catid=27373&pageindex=0&mid=322551 «جایگاه شهید در اسلام»، وب‌سایت پایگاه اطلاع‌رسانی آیت الله مکارم شیرازی.]</ref>
*'''مقام ویژه''': شهدا در صحنۀ محشر، مورد تکریم و احترام پیامبران هستند.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، 1404، ج100، ص12.</ref>

==شهادت در قرآن و روایات==
آیات زیادی در قرآن به جایگاه شهادت اشاره کرده‌اند.<ref>سوره بقره، آیه154؛ سوره آل عمران، آیه 139-140؛ سوره حج، آیه 58؛ سوره آل عمران، آیه 169؛ سوره توبه، آیه20؛ ئسوره نساء، آیه 73.</ref> این آیات از ویژگی‌های شهدا پرده‌برداری کرده و با تعبیر «قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللّهِ» و «عِندَ رَبِّهِم یُرزَقُون» به مقام متعالی و زندگی جاودانه آنان در نزد پروردگارشان اشاره می‌کنند. بر اساس این آیات شهدا کسانی هستند که مجاهدانه برای گسترش و برتری آرمان‌های الهی مبارزه کرده و با ارزش‌ترین سرمایه؛ یعنی جان خود را خالصانه و باافتخار فدا می‌کنند. شهید در این آیات، انسانی معرفی شده که پیروز واقعی این دنیا و جهان آخرت، روزی‌خور در پیشگاه خدا و شاهد بر امت‌های دیگر است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/98832/جایگاه-شهید-و-شهادت-در-قرآن-و-احادیث «جایگاه شهید و شهادت در قرآن و احادیث»، وب‌سایت حوزه نت.]</ref>

شهادت در روایات، گرامی‌ترین مرگ<ref>ابن بابویه، صدوق، من لایحضر الفقیه، ۱۴۰۳ق، ج۴، ص۴۰۲، ح۵۸۶۸.</ref> و بالاترین نیکی دانسته شده<ref>ابن حیون مغربی، دعائم الإسلام، ۱۳۸۵ق، ج۱، ص۳۴۳.</ref> و اجر و پاداش برخی از مرگ‌ها هم به آن تشبیه شده است.<ref>انصاری، کتاب الطهارة، ۱۴۱۵ق، ج۴، ص۴۰۴.</ref> از این منظر، هیچ قطره‌ای نزد خدا محبوب‌تر از قطرۀ خونی که در راه خدا ریخته شود و هیچ گامی بهتر از گامی که در جنگ در راه خدا برداشته شود، نیست.<ref>[https://makarem.ir/main.aspx?lid=0&typeinfo=42&catid=27373&pageindex=0&mid=322551 «جایگاه شهید در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی آیت‌الله‌العظمی مکارم شیرازی.]</ref> همچنین در [[دعا|دعاهای]] رسیده از امامان، کشته شدن به دست بدترین انسان‌ها، از خدا طلب شده است.<ref>مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۹۴، ص۳۷۶.</ref>

==شهادت در سیرهٔ امامان شیعه==
شهادت، همواره مقبول و محبوب امامان [[شیعه]] بوده است. [[امام علی]]، هنگام شهادتش ابراز رستگاری می‌کند<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۴۲، ص۲۳۹.</ref> و از لقب‌های مشهور [[امام حسین]]، «سیّدالشّهداء» است.<ref>العروسی الحویزی، تفسیر نور الثّقلین، 1383ق، ج۱، ص۵۱۷.</ref> شیعیان با تکیه بر روایات، معتقدند که همۀ امامان شیعه با شهادت از دنیا رفته‌اند.<ref>مجلسی، بحارالأنوار، ۱۴۰۴ق، ج۲۷، ص۲۱۷؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، ۱۳۷۹ ق، ج۲، ص۲۰۹.</ref>

==شهادت از دیدگاه اندیشمندان مسلمان==
[[پرونده:شهادت.jpg|جایگزین=تشییع شهدای گمنام در تهران|بندانگشتی|تشییع شهدای گمنام در تهران]]
در نظر علامه طباطبایی، حقایق اعمال و معانی نفسانیه، خیر و شر، شقاوت و سعادت، کفر و [[ایمان]] و مانند اینها، با حواس عادی قابل درک نیست و تنها با قلوب درک می‌شوند؛ اما شهیدان به ادراکی می‌رسند که بر آنها اشراف یافته و در کنارشان حضور دارند. از نظر [[مرتضی مطهری|شهید مطهری]]، منطق شهید با منطق افراد معمولی قابل سنجش نیست. منطق او والا و آمیخته با عشق است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/138534/شهادت-اوج-تعالى-انسان- مردانی، «شهادت، اوج تعالی انسان»، وب‌سایت پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>

[[امام خمینی]]، شهادت در راه خدا را تضمین‌کنندۀ پیروزی [[اسلام]] و رسوایی دشمنان دانسته است. او معتقد است که برنامهٔ اسلام از زمان نزول قرآن تاکنون بر شهادت استوار بوده است و هر قطره خونِ شهید که بر زمین ریخته می‌شود، انسان‌های مصمم‌تر و مبارزی به وجود می‌آیند. راه شهادت از بین رفتنی نیست و تمام ملت‌ها و آیندگان از راه این شهیدان پیروی خواهند کرد.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/733601/سخنان-امام‌-در-مورد-دفاع‌مقدس-و-منزلت‌شهید «سخنان امام در مورد دفاع مقدس و منزلت شهید»، وب‌سایت تابناک.]</ref>

امام خمینی در بیانی، شهادت را هنر مردان خدا می‌داند؛ هنری که در آن انسان، بدون هیاهوهای سیاسی و خودنمایی، تنها برای رضای خدا به جهاد برمی‌خیزد و جان خود را در راه هدف الهی فدا می‌کند. از دید وی، شهید در پیشگاه الهی با آبرو می‌رود و به بالاترین مقام انسانی دست می‌یابد. وی تأکید می‌کند که دستیابی به چنین مرتبه‌ای تنها با یاری خدا و رهایی از جهالت و نفسانیت ممکن است.<ref>موسوی خمینی، صحیفه امام خمینی، 1378ش، ج14، ص478.</ref>

آیت‌الله خامنه‌ای، [[عزت نفس|عزت]]، عظمت و اقتدار معنوی نظام اسلامی و ملت [[مسلمان]] [[ایران]] در مقابل ابرقدرت‌های جهان را ثمرۀ خون شهیدان دانسته و این سنت الهی را افتخاری می‌داند که به‌وسیلۀ آن، نظام اسلامی احیا می‌شود.<ref>[https://tebyan.net/newindex.aspx/desktopmodules/archive/miscellaneous/workingwithtebyan/2011/6/webservices/comment/comments.asmx/index.aspx?pid=7864 «شهادت از دیدگاه مقام معظم رهبری»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

==شهادت در گفتمان انقلاب اسلامی==
در جمهوری اسلامی ایران، شهید به کسی گفته می‌شود که در راه دفاع از دستاوردهای انقلاب، بنیان نظام اسلامی، استقلال کشور و مقابله با تهدیدهای دشمن، جان خود را فدا کند.<ref>[https://www.isna.ir/news/93031708120/آیین-نامه-تعیین-و-احراز-مصادیق-شهید-و-ایثارگر-ابلاغ-شد «آیین‌نامه تعیین و احراز مصادیق شهید و ایثارگر ابلاغ شد»، گزارش خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).]</ref> از سال ۱۳۵۷ش تا ابتدای سال ۱۴۰۰ش، تقریباً ۲۲۰ هزار نفر شهید شده‌اند.<ref>[https://www.isna.ir/news/99122116190/تعداد-شهدای-ایران-چقدر-است «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).]</ref> برای رسیدگی به مسائل خانواده‌های شهداء، سازمان بنیاد شهید در [[ایران]] تأسیس شده<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/93093 «قانون اساسنامه بنیاد شهید انقلاب اسلامی»، وب‌سایت مرکز پژوهش‌های مرکز شورای اسلامی.]</ref> و ۲۲ اسفند را روز شهید نامیده‌اند.<ref>[https://www.isna.ir/news/99122116190/تعداد-شهدای-ایران-چقدر-است «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).]</ref>

اصطلاحاتی که در جمهوری اسلامی ایران در مورد شهیدان به کار برده می‌شود، عبارت‌اند از:
*'''شهید محراب''': امام جمعه‌ای که هنگام برپایی نماز، توسط دشمنان نظام جمهوری اسلامی ترور شود.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/شهید_محراب «شهید محراب»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>
*'''شهدای دفاع مقدس''': شهدای ایرانی که در جنگ تحمیلی عراق علیه [[ایران]] به شهادت رسیدند.<ref>محمودی، بررسی صبغه عرفانی مناجات‌های شهدای دفاع مقدس، 1395ش، ص۳۵۵ و ۳۵۷.</ref>
*'''شهدای انقلاب''': کسانی که در راه مبارزه با حکومت پهلوی به شهادت رسیدند؛ تعداد این شهیدان را حدود ۲۸۰۰ تا ده هزار نفر ذکر کرده‌اند.<ref>[https://www.isna.ir/news/99122116190/تعداد-شهدای-ایران-چقدر-است «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).]</ref>[[پرونده:شهادت۲.jpg|جایگزین=دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران با تصویر شهید مدافع حرم محسن حججی|بندانگشتی|دیوارنگاره میدان ولیعصر تهران با تصویر شهید مدافع حرم محسن حججی]]
*'''شهدای گمنام''': شهدای جنگ ایران و [[عراق]] که هویت‌شان مشخص نیست.<ref>[http://basijtabari.rozblog.com/post/1133 «شهید گمنام چیست؟»، وب‌سایت بسیج دانشجویی شهید یحیی‌نژاد.]</ref> در ایران، بر مزار این شهدا بنایی می‌سازند و مردم در مناسبت‌های مذهبی، مراسم‌هایی در آن مکان‌ها برگزار می‌کنند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/keyword/2393/کمیته-جستجوی-مفقودین-ستاد-کل-نیروهای-مسلح «تحلیلی برتدفین پیکرهای طیبه شهدای گمنام درنقاط خاص کشور»، پایگاه کمیته جستجوی مفقودین ستاد کل نیروهای مسلح.]</ref>
*'''شهدای مدافع حرم''': نیروهایی که جمهوری اسلامی ایران، [[لبنان]]، عراق و [[افغانستان]] در حمایت از دولت سوریه برای جنگ با داعش اعزام کردند و در آنجا کشته شدند.<ref>[https://www.isna.ir/news/95022012343/روایت-مشاور-فرمانده-سپاه-کربلای-مازندران-از-خان-طومان «روایت مشاور فرمانده سپاه کربلای مازندران از خان طومان»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا).]</ref>
*'''شهدای امنیت''': افرادی که برای مبارزه با قاچاقچیان و اغتشاشگران و ایجاد امنیت و نظم عمومی جامعه کشته می‌شوند.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/شهادت «شهادت»، وب‌سایت ویکی شیعه.]</ref>
*'''شهدای سلامت''': افرادی که برای حفظ سلامتی مردم [[ایران]]، به‌ویژه در دوران شیوع ویروس کرونا، جان‌شان را از دست داده‌اند.<ref>[https://www.irna.ir/news/83893557/شهدای-سلامت-از-امتیازات-افراد-در-حکم-شهید-برخوردار-می-شوند «شهدای سلامت از امتیازات افراد «در حکم شهید» برخوردار می‌شوند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>
*'''شهدای خدمت:''' پس از سقوط هلیکوپتر [[سید ابراهیم رئیسی|سیدابراهیم رئیسی]] سیزدهمین رئیس‌جمهور ایران و همراهان اصطلاح شهدای خدمت نیز رایج شده است.<ref>[https://kayhan.ir/fa/news/289848/شهید-خدمت-به-چه-معناست «شهید خدمت به چه معناست»، روزنامه کیهان.]</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==منابع==
{{آغاز منابع}}
* قرآن
* «آیین‌نامه تعیین و احراز مصادیق شهید و ایثارگر ابلاغ شد»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۱۷ خرداد ۱۳۹۳ش.
* «تعداد شهدای ایران چقدر است؟»، خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، تاریخ درج مطلب: ۲۲ اسفند ۱۳۹۹ش.
* «جایگاه شهید در اسلام»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی، تاریخ درج مطلب: ۲۳ بهمن ۱۳۹۲ش.
* «جایگاه شهید و شهادت در قرآن و احادیث»، وب‌سایت حوزه‌نت، تاریخ درج مطلب: ۱۴ دی ۱۳۹۸ش.
* «سخنان امام در مورد دفاع‌مقدس و منزلت شهید»، خبرگزاری تابناک، تاریخ درج مطلب: ۴ مهر ۱۳۹۶ش.
* «شهادت از دیدگاه مقام معظم رهبری»، وب‌سایت تبیان، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۳۸۳ش.
* «شهدای خدمت به چه معناست»، روزنامه کیهان، تاریخ درج مطلب: ۲۲ خرداد ۱۴۰۲ش.
* «شهدای سلامت از امتیازات افراد «در حکم شهید» برخوردار می‌شوند»، خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مرداد ۱۳۹۹ش.
* «شهدای محراب چند نفر هستند و نامشان چیست؟»، مرکز مطالعات و پاسخگویی به شبهات، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: ۱۱ تیر ۱۳۹۲ش.
* «شهید گمنام چیست؟»، وب‌سایت بسیج دانشجویی شهید یحیی‌نژاد، تاریخ بازدید: ۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
* «شهید محراب»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۸ بهمن ۱۴۰۱ش.
* ابن‌بابویه، محمد بن علی، «کتاب من لایحضره الفقیه»، تصحیح علی‌اکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ۱۴۱۳ق.
* ابن شهرآشوب، محمد بن علی، مناقب آل ابی‌طالب، قم، علامه، ۱۳۷۹ق.
* ابن‌حیون مغربی، نعمان بن محمد، دعائم الاسلام، تصحیح آصف فیضی، قم، مؤسسة آل‌البیت، ۱۳۸۵ق.
* انصاری، مرتضی، کتاب الطهارة، قم، کنگره جهانی بزرگداشت شیخ اعظم انصاری، ۱۴۱۵ق.
* آقابابایی، احسان و ژیان‌پور، مهدی، «گلزار شهدا به مثابهٔ مکان - خاطره»، مطالعات ملی، شماره ۶۷، ۱۳۹۵ش.
* سیدرضی، نهج البلاغة، قم، مرکز البحوث الاسلامیة، ۱۳۷۴ش.
* طریحی، مجمع البحرین، تهران، مرتضوی، ۱۳۶۲ش.
* عبدالمنعم، محمود عبدالرحمان، معجم المصطلحات و الألفاظ الفقهیة، دار الفضیلة، قاهره، ۱۴۱۹ق.
* العروسی الحویزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نورالثقلین، مطبعه العلمیة، ۱۳۸۳ق.
* قرشی، سید علی‌اکبر، قاموس قرآن، تهران، دار الکتب الإسلامیه، چاپ ششم، ۱۴۱۲ق.
* قمی، شیخ عباس، سفینة البحار، بی‌جا، دارالسوة، چاپ دوم، ۱۳۴۴ق.
* مجلسی، محمدباقر، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الائمة الاطهار، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۴ق.
* محمدی ری‌شهری، محمد، میزان الحکمة، بی‌جا، دارالحدیث، ۱۳۸۴ش.
* محمودی، مریم و قربانی، حسن، «بررسی صبغه عرفانی مناجات‌های شهدای دفاع مقدس»، ادبیات پایداری، سال هشتم، ۱۳۹۵ش.
* مردانی، محمد، «شهادت اوج تعالی انسان»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۷ بهمن ۱۴۰۱ش.
* مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الإسلامیه، ۱۳۷۴ش.
{{پایان منابع}}

شهادت - تاریخچهٔ نسخه‌ها