اکرم قربانی قمی: صفحه‌ای تازه حاوی «تابلوی غدیر خم اثر استاد محمود فرشچیان، طراحی شده با تکنیک اکریلیک؛ ۱۳۸۵ش '''{{درشت|شیعه؛}}''' گروهی از مسلمانان که انتصاب الهی امام علی برای جانشینی حضرت محمد را باور دارند. «شیعه» به‌معنای پیرو و یار اس...» ایجاد کرد

2026-05-23T11:18:08Z

صفحه‌ای تازه حاوی «بندانگشتی|تابلوی غدیر خم اثر استاد محمود فرشچیان، طراحی شده با تکنیک اکریلیک؛ ۱۳۸۵ش '''{{درشت|شیعه؛}}''' گروهی از مسلمانان که انتصاب الهی امام علی برای جانشینی حضرت محمد را باور دارند. «شیعه» به‌معنای پیرو و یار اس...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

[[پرونده:نقاشی-فرشچیان.jpg|بندانگشتی|تابلوی غدیر خم اثر استاد محمود فرشچیان، طراحی شده با تکنیک اکریلیک؛ ۱۳۸۵ش]]
'''{{درشت|شیعه؛}}''' گروهی از مسلمانان که انتصاب الهی [[امام علی]] برای جانشینی [[حضرت محمد]] را باور دارند.

«شیعه» به‌معنای پیرو و یار است و در اصطلاح به مسلمانانی گفته می‌شود که به امامت و ولایت بلافصل امام علی(ع) پس از پیامبر اسلام(ص) باور دارند. ریشهٔ تشیع به زمان خود پیامبر بازمی‌گردد و عنوان «شیعهٔ علی» نخستین‌بار از سوی او به کار رفت. اختلاف دربارهٔ شمار امامان، سبب پیدایش سه فرقهٔ اصلی امامیه، زیدیه و اسماعیلیه شد. امامیه به دوازده امام تا مهدی موعود(عج) معتقدند، زیدیه قیام را شرط امامت می‌دانند و اسماعیلیه پیرو امامت اسماعیل فرزند امام صادق(ع) هستند. امروزه شیعیان در کشورهای ایران، عراق، لبنان، هند و دیگر نقاط جهان پراکنده‌اند و حدود ۱۰ تا ۲۳ درصد از جمعیت مسلمانان را تشکیل می‌دهند.

==مفهوم‌شناسی شیعه==
«شیعه» به‌معنای فرقه، گروه، امّت، پیروان، یاران و اشاعه‌دهندگان است.<ref>زبیدی، تاج العروس، 1389ق، ج 5، ص405ـ407.</ref> این واژه ابتدا در معنای مطلق پیروان یک شخص خاص کاربرد داشت<ref>[https://lib.eshia.ir/10382/2/197/ یعقوبی، تاریخ یعقوبی، ج2، ص197؛] طبری، تاریخ طبری، ج5، ص140.</ref> اما با گذشت زمان و در اثر کثرت استعمال، بدون قرینه، برای پیروان [[امام علی]] به‌کار گرفته شد.
در تعریف اصطلاحی شیعه به موارد گوناگونی، از جمله اعتقاد به برتری و تقدّم [[امام علی]] بر سایر اصحاب پیامبر خدا،<ref>رازی، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، ص259ـ260؛ [https://lib.eshia.ir/71432/1/16 اشعری، مقالات الاسلامیین، 1400ق، ص16.]</ref> [[امامت]] و ولایت بلافصل [[امام علی]] بعد از [[پیامبر اکرم]] و نفی آن از دیگران،<ref>اشعری قمی، المقالات و الفرق،1360ش، ص15؛ [https://lib.eshia.ir/10408/0/17 نوبختی، فرق الشیعه، 1355ق، ص17.]</ref> اراده الهی و تصریح [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] بر [[امامت]] [[امام علی|علی]]<ref>طوسی، تلخیص الشافی، 1383ق، ج2، ص56؛ [https://lib.eshia.ir/71442/1/169 شهرستانی، ملل و نحل،ج1، ص169]</ref> و همچنین باور به [[امامت]] فرزندان [[امام علی|علی]] و اختصاص حق جانشینی [[پیامبر اکرم]] به خاندان رسالت<ref>طباطبایی، شیعه در اسلام، 1388ش، ص25ـ26.</ref> اشاره شده است.

==پیدایش شیعه==
دربارهٔ پیدایش شیعه، دیدگاه‌های مختلفی بیان شده است:
#بر اساس دیدگاهی که بسیاری از شیعیان، آن را تأیید کرده‌اند، ریشه تشیع به آغاز دعوت اسلامی بازمی‌گردد و عنوان «شیعه» نخستین بار توسط [[حضرت محمد|پیامبر خدا]]، بر معتقدین به لزوم اطاعت از [[امام علی|علی]] اطلاق شد.<ref>[https://lib.efatwa.ir/40680/4/106 ابن‌اثیر، النهایة، ج4، 1979م، ص106؛ سبحانی تبریزی،] [https://www.ghbook.ir/index.php?name=بحوث%20في%20الملل%20و%20النحل بحوث فی الملل و النحل، 1384ش، ج6، صص114-102.]</ref>
#برخی که به جعل و وضع حدیث متهم هستند، پیدایش شیعه را به یک یهودی موهوم با نام عبداللّه سبأ نسبت داده‌اند، در حالی که نامی از او در میان یاران [[امام علی]] نیست.<ref>[https://lib.efatwa.ir/41483/1/4 رشید رضا، السنة و الشیعة، 1947م، ص4ـ6؛] سامی النشار، نشأة الفکر الفلسفی فی الإسلام، 1997م، ص18؛ [https://ebookshia.com/books/view/2658/عبد+الله+بن+سبأ+و+ديگر+افسانه+هاى+تاريخى+(جلد+1%252 عسگری، افسانه عبداللّه سبأ، 1403ق، ج1، ص40ـ48؛] [https://lib.eshia.ir/15271/1/14 صدر، نشأة الشیعه والتشیع، 1417ق، ص14.]</ref>
#برخی، تشیع و انگارهٔ وصایت و وراثت در [[امامت]] را برگرفته از نظام شاهنشاهی در فرهنگ ایرانیان دانسته و با این بهانه، ایرانیان را به انتقام‌جویی از عرب‌ها در فتح [[ایران]]، متهم کرده‌اند.<ref>[https://lib.eshia.ir/50079/1/128 مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، 1400ش، ج1، ص128-154.]</ref> این در حالی است که ایرانیان، آموزه‌های عدالت‌محور [[اسلام]] را با آغوش باز پذیرفته‌اند و شیعیان، باور به وصایت و [[امامت]] [[امام علی|علی]] را برگرفته از آیات [[قرآن]]، روایات نبوی و دلایل عقلی می‌دانند.<ref>براون، تاریخ ادبیات ایران، 1398ش، ج1، ص297؛ [https://lib.eshia.ir/50079/1/128 مطهری، خدمات متقابل اسلام و ایران، 1400ش، ج1، صص128ـ154]</ref>

==فرقه‌های شیعه==
مهم‌ترین عامل شکل‌گیری فرقه‌های گوناگون در میان شیعیان، اختلاف در تعداد امامان و چگونگی تعیین امام بعدی بود.<ref>صابری، تاریخ فرق اسلامی، ۱۳۸۴ش، ج۲، ص۲۹.</ref> امامیه، زیدیه و اسماعیلیه، مهم‌ترین فرقه‌های شیعه هستند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71455/1/60 طباطبایی، شیعه در اسلام، 1388ش، ص60.]</ref>

===امامیه===
امامیه اکثریت شیعیان را تشکیل می‌دهند. این گروه از شیعیان، به وجود امام در هر زمان، و وجوب نص صریح برای هر امامی معتقدند و امامت را منحصر در [[امام علی]]، [[امام حسن]]، [[امام حسین]] و نه فرزند از نسل [[امام حسین]] می‌دانند که آخرین آنها [[مهدی موعود]] است.<ref>شیخ مفید، اوائل المقالات، 1372ش، ص۳۸.</ref> از آن‌جا که تعداد جانشینان [[پیامبر اکرم]]، نزد شیعیان امامیه، دوازده نفر است، آنها شیعیان اثناعشریه نیز نامیده شده‌اند. [[توحید]]، [[عدل]]، [[نبوت]]، [[امامت]] و [[معاد]]، اصول عقاید امامیه است.

===زیدیه===
گروهی از شیعیان، پس از [[امام علی]]، [[امام حسن]] و [[امام حسین]] به امامت «زید» فرزند [[امام سجاد]] (علی بن حسین) باور دارند و به همین دلیل، آن‌ها را زیدیه می‌گویند. بر اساس باور زیدیه، [[حضرت محمد|پیامبر خدا]] تنها به [[امامت]] [[امام علی|علی]]، [[امام حسن|حسن]] و [[امام حسین|حسین]]، تصریح کرده است. زیدیه، مبارزه مسلحانه را شرط امامت رهبران پسینی می‌دانند و به‌همین دلیل، سایر پیشوایان شیعیان امامیه را که به جهاد علنی نپرداختند، امام نمی‌دانند. جارودیه، سلیمانیه و صالحیه، مهم‌ترین فرقه‌های زیدیه هستند.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص42.</ref>

===اسماعیلیه===
گروه دیگری از شیعیان، در باور به هفتمین امام، از شیعیان امامیه جدا شده و به جای [[موسی بن جعفر]]، به امامت اسماعیل، فرزند دیگر [[امام جعفر صادق]]، اعتقاد دارند. برخی از آن‌ها محمد، فرزند اسماعیل را امام دانسته‌اند. مهم‌ترین ویژگی اسماعیلیان، رویکرد باطن‌گرا و تأویل آیات، احادیث و احکام اسلامی است.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46.</ref> اسماعیلیه به سه گروه اسماعیلیه خالص، مبارکیه و قرامطه منشعب شدند.<ref>برنجکار، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی،1396ش، ص46؛ ربانی گلپایگانی، فرق و مذاهب کلامی،1383ش، ص76.</ref>

==پراکندگی جغرافیایی شیعه==
[[پرونده:شیعه۱.jpg|جایگزین=نقشه پراکندگی جغرافیایی شیعه در جهان|بندانگشتی|پراکندگی جغرافیایی شیعه در جهان]]
شیعیان در تمام نقاط جهان پراکنده هستند؛ اما بیشتر شیعیان در منطقه [[خاورمیانه]] و [[خلیج فارس]] زندگی می‌کنند. در کشورهای [[چین]]، [[اندونزی]]، [[آلمان]]، [[فرانسه]] و [[انگلستان]] نیز شیعیان زیادی زندگی می‌کنند. در کشورهای آفریقایی کنیا، تانزانیا، سنگال و ساحل عاج نیز جوامعی از شیعیان وجود دارد. در قاره آمریکا نیز حضور جامعهٔ شیعه، چشمگیر است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/پراکندگی_جغرافیایی_شیعه_در_جهان «پراکندگی جغرافیای شیعه»، سایت دانشنامه اسلامی.]</ref>

==جمعیت شیعه==
بر اساس گزارش‌های آماری موجود، شیعیان، حدود ۱۰ تا ۱۲ درصد از جامعهٔ مسلمانان جهان را تشکیل داده‌اند.<ref>فرانسوا توال، ژئوپلیتیک شیعه، 1379ش، ص9.</ref> در برخی از گزارش‌های آماری، جمعیت شیعیان تا ۲۳ درصد از جامعهٔ مسلمانان نیز برآورد شده است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/جمعیت_شیعیان «جمعیت شیعیان»، سایت ویکی فقه.]</ref> در کشورهایی مانند [[هند]]، [[ایران]]، [[عراق]]، [[جمهوری آذربایجان]]، [[لبنان]]، [[افغانستان]]، [[پاکستان]]، [[یمن]] و [[بحرین]] بیشترین تراکم جمعیتی شیعیان وجود دارد. جمهوری اسلامی ایران، نسبت به کل جمعیت، بیشترین میزان شیعه را دارد و [[جمهوری آذربایجان]] و کشور [[بحرین]]، دومین و سومین کشور با اکثریت شیعی در میان [[کشورهای مسلمان]] است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/پراکندگی_جغرافیایی_شیعه_در_جهان «پراکندگی جغرافیای شیعه»، سایت دانشنامه اسلامی].</ref>

==پانویس==
{{پانویس}}

==جستارهای وابسته==
*[[امام علی]]

==منابع==
*ابن‌أثیر، مجدالدین، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، بیروت، المکتبة العلمیة، ۱۹۷۹م.
*اشعری، ابوالحسن، مقالات الاسلامیین، تحقیق محمّد محیی‌الدین عبدالمجید، ویسبادن، فرانس شتاینر، چاپ سوم، ۱۴۰۰ق.
*اشعری قمی، سعد بن عبدالله، المقالات و الفرق، با مقدّمه و تصحیح محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
*براون، ادوارد، تاریخ ادبیات ایران، تهران، علم، ۱۳۹۸ش.
*برنجکار، رضا، آشنایی با فرق و مذاهب اسلامی، قم، طه، چاپ ۲۵، ۱۳۹۶ش.
*«پراکندگی جغرافیای شیعه»، وب‌سایت دانشنامه اسلامی، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
*توال، فرانسوا، ژئوپلیتیک شیعه، ترجمه علیرضا قاسم‌آقا، تهران، اندیشه سازان نور، چاپ اول، ۱۳۷۹ش.
*«جمعیت شیعیان»، سایت ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۳ خرداد ۱۴۰۱ش.
*رازی، ابوحاتم، الزینه فی الکلمات الاسلامیه العربیه، صنعاء، مرکز الدراسات و البحوث الیمنی، ۱۴۱۵ق.
*ربانی گلپایگانی، علی، فرق و مذاهب کلامی، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی، چاپ سوم، ۱۳۸۳ش.
*رشید رضا، محمد، السنة و الشیعة، قاهره، دار المنار، ۱۹۴۷م.
*زبیدی، مرتضی، تاج العروس من جواهر القاموس، بیروت، دارالهدایه، چاپ اول، ۱۳۸۹ق.
*سامی النشار، علی، نشأة فکر الفلسفی فی الإسلام، قاهره، دارالمعارف، چاپ نهم، ۱۹۹۷م.
*سبحانی تبریزی، جعفر، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسه نشر اسلامی، چاپ چهارم، ۱۳۸۴ش.
*شهرستانی، عبدالکریم، الملل و النحل، قم، الشریف رضی، ۱۳۶۴ق.
*صابری، حسین، تاریخ فرق اسلامی، ترجمه محمد عباسی، تهران، سمت، ۱۳۹۸ش.
*صدر، سید محمدباقر، نشأة الشیعه والتشیع، بیروت، الغدیر، ۱۴۱۷ق.
*طباطبایی، سید محمدحسین، شیعه در اسلام، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چاپ پنجم، ۱۳۸۸ش.
*طبری، ابن‌جریر، بیروت، روائع التراث العربی، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۷ق.
*طوسی، محمد بن حسن، تلخیص الشافی، قم، محبین، ۱۳۸۳ق.
*عسگری، مرتضی، افسانه عبداللّه سبأ، قم دانشکده اصول دین، چاپ ششم، ۱۳۸۷ش.
*مسلم بن حجّاج نیشابوری، صحیح مسلم، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۳۴۷ق.
*مفید، محمد بن نعمان، اوائل المقالات، قم، الموتمر العالمی لالفیه الشیخ المفید، ۱۳۷۲ش.
*مطهری، مرتضی، خدمات متقابل اسلام و ایران، تهران، صدرا، ۱۴۰۰ق.
*نوبختی، حسن بن موسی، فرق الشیعه، نجف، مکتبه مرتضویه، ۱۳۵۵ق.
*یعقوبی، احمدبن اسحاق، تاریخ یعقوبی، تهران، علمی و فرهنگی، جاپ یازدهم، ۱۳۸۹ش.

شیعه - تاریخچهٔ نسخه‌ها