https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7عاشورا - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T15:21:50Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7&diff=49597&oldid=prevعلی شاهرودی: /* منابع */2026-05-31T16:59:32Z<p><span class="autocomment">منابع</span></p>
<table style="background-color: #fff; color: #202122;" data-mw="interface">
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<col class="diff-marker" />
<col class="diff-content" />
<tr class="diff-title" lang="fa">
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">→ نسخهٔ قدیمیتر</td>
<td colspan="2" style="background-color: #fff; color: #202122; text-align: center;">نسخهٔ ۱۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۲۹</td>
</tr><tr><td colspan="2" class="diff-lineno" id="mw-diff-left-l94">خط ۹۴:</td>
<td colspan="2" class="diff-lineno">خط ۹۴:</td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* محمدی ریشهری، محمد، دانشنامهٔ امام حسین، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>* محمدی ریشهری، محمد، دانشنامهٔ امام حسین، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.</div></td></tr>
<tr><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{پایان منابع}}</div></td><td class="diff-marker"></td><td style="background-color: #f8f9fa; color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #eaecf0; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div>{{پایان منابع}}</div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;"></ins></div></td></tr>
<tr><td colspan="2" class="diff-side-deleted"></td><td class="diff-marker" data-marker="+"></td><td style="color: #202122; font-size: 88%; border-style: solid; border-width: 1px 1px 1px 4px; border-radius: 0.33em; border-color: #a3d3ff; vertical-align: top; white-space: pre-wrap;"><div><ins style="font-weight: bold; text-decoration: none;">{{شیعه-افقی}}</ins></div></td></tr>
</table>علی شاهرودیhttps://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7&diff=45544&oldid=prevمریم نجفی اصل پاشاکی: صفحهای تازه حاوی «عصر عاشورا؛ یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان {{درشت|'''عاشورا'''}}؛ دهمین روز از ماه محرم و روز شهادت امام حسین و یارانش در کربلا. عاشورا، روز دهم محرم، یادآور شهادت امام حسین و یارا...» ایجاد کرد2026-05-14T13:40:19Z<p>صفحهای تازه حاوی «<a href="/w/index.php?title=%D9%BE%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%D9%87:%D8%B9%D8%A7%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7_(1).jpg&action=edit&redlink=1" class="new" title="پرونده:عاشورا (1).jpg (صفحه وجود ندارد)">alt=عصر عاشورا-محمود فرشچیان|بندانگشتی|عصر عاشورا؛ یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان</a> {{درشت|'''عاشورا'''}}؛ دهمین روز از <a href="/wiki/%D9%85%D8%A7%D9%87_%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%85" title="ماه محرم">ماه محرم</a> و روز شهادت <a href="/wiki/%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86" title="امام حسین">امام حسین</a> و یارانش در کربلا. عاشورا، روز دهم محرم، یادآور شهادت امام حسین و یارا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>[[پرونده:عاشورا (1).jpg|alt=عصر عاشورا-محمود فرشچیان|بندانگشتی|عصر عاشورا؛ یکی از آثار نگارگری محمود فرشچیان]]<br />
{{درشت|'''عاشورا'''}}؛ دهمین روز از [[ماه محرم]] و روز شهادت [[امام حسین]] و یارانش در کربلا.<br />
<br />
عاشورا، روز دهم محرم، یادآور شهادت امام حسین و یارانش در کربلا و نماد سوگواری شیعیان است. این روز از زمان حضرت موسی تا پیامبری محمد بهعنوان ایامالله محترم شمرده میشد. در واقعه عاشورا، امام حسین همراه خانواده و یارانش به [[شهادت]] رسیدند و بانوان و کودکان نیز نقشآفرینی کردند. تعداد شهدای کربلا در منابع تاریخی حدود ۱۵۵ نفر ذکر شده است. اعمال روز عاشورا شامل زیارت امام حسین، تسلیت گفتن، خواندن زیارت عاشورا و پرهیز از خوردن تا عصر است. عاشورا الهامبخش ادبیات عاشورایی، شعر و مراثی شد و مراسم عزاداری آن در ایران و جهان برگزار میشود، حتی در میان اقلیتهای مذهبی مانند ارامنه و مسیحیان.<br />
<br />
== واژهشناسی عاشورا ==<br />
واژهٔ عاشورا بهمعنای روز دهم از [[ماه محرم]] آمده<ref>فراهیدی، کتاب العین، 1401ق، ص249؛ [https://www.vajehyab.com/dehkhoda/عاشورا دهخدا، لغتنامه ، ذیل واژۀ عاشورا، تاریخ بازدید: 25 مرداد 1401ش.]</ref>] که در فرهنگ [[شیعیان]]، بهجهت واقعهٔ شهادت [[امام حسین]] و یارانش در [[کربلا]]، روز سوگواری و ماتم است.<ref>محدثی، فرهنگ عاشورا، 1385ش، ص276.</ref> برخی، معنای عددی عاشورا را نمیپذیرند و معتقدند عاشورا از ریشهٔ عِشر بهمعنای معاشرت است؛ از این رو عاشورا یعنی روزی که میل به معاشرت و دوستی با فرزند [[حضرت محمد|رسول خدا]] بالا میگیرد و این نامگذاری را از ابداعات [[امام سجاد]] دانستهاند.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/3839973/معنای-دقیق-کلمات-عاشورا-و-تاسوعا-چیست «معنای دقیق کلمات عاشورا و تاسوعا چیست»، خبرگزاری بینالمللی قرآن «ایکنا»، تاریخ درج مطلب: 13 شهریور 1398ش؛] [https://www.islamquest.net/fa/archive/fa99255 «معنای تاسوعا و عاشورا»، وب سایت اسلام کوئست نت، تاریخ بازدید: 1 شهریور 1401ش.]]</ref><br />
<br />
== پیشینه عاشورا ==<br />
در منابع حدیثی سنی و [[شیعه]] آمده است که «عاشورا» از زمان حضرت موسی تا دورهٔ پیامبری [[حضرت محمد]] مورد تعظیم بوده و از ایامالله شمرده میشد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/53515/پیشینه-عاشورا-2- «پیشینه عاشورا (2)»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: 25 مرداد 1401ش.]</ref> البته در عصر جاهلیت روز عاشورا، بهعنوان عید شناخته میشد و در آن به [[جشن]] و سرور و پوشیدن لباسهای نو، خضاب و چراغانی منازل پرداخته میشد. همچنین [[روزه]] گرفتن در آن روز، مورد توجه بود اما با ظهور [[اسلام]] و وجوب روزهٔ [[ماه رمضان]]، آن روزه نسخ شد.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/روز_عاشورا «روز عاشورا»، وبسایت دانشنامۀ اسلامی، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1401ش.]</ref><br />
<br />
== واقعه عاشورا ==<br />
[[پرونده:عاشورا.jpg|جایگزین=نقاشی مسیح عاشورا-محمدعلی نادری|بندانگشتی|نقاشی «مسیح عاشورا» بابالحوائج حضرت علی اصغر اثر محمدعلی نادری]]<br />
به گواه تاریخ، واقعهٔ عاشورا در سال ۶۱ هجری اتفاق افتاد. در روز دهم [[ماه محرم|محرم]]، [[امام حسین]] به همراه خانواده و یارانش در سرزمین کربلا در نبرد با سپاه کوفه، به [[شهادت]] رسیدند. در این روز حوادث زیر رخ داد:<br />
# آمادگی برای نبرد؛<br />
# اندرزهای پیش از نبرد؛<br />
# پشیمانی حر بن یزید؛<br />
# هجوم سراسری دشمن؛<br />
# نبرد تن به تن<br />
# نماز ظهر عاشورا؛<br />
# شهادت یاران امام؛<br />
# شهادت [[امام حسین]]؛<br />
# حمله، غارت و آتش زدن خیمهها؛<br />
# تاختن اسبها بر پیکر [[امام حسین]] و یارانش.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/روز_عاشورا «روز عاشورا»، وبسایت دانشنامۀ اسلامی، تاریخ بازدید: 7 شهریور 1401ش.]</ref><br />
<br />
== نقش بانوان در قیام عاشورا ==<br />
یکی از گروههای نقشآفرین در نهضت عاشورا، بانوان و زنان بودند که نقش مهمی نیز در انتقال و استمرار پیام عاشورا داشتند. این حضور بسیار وسیع بود؛ مانند:<br />
# '''مشارکت در [[جهاد]] و پیکار:''' مانند همراهی طوعه در کوفه با نهضت مسلم و همراهی همسران برخی از شهدای کربلا؛ حتی همسران برخی از سپاهیان کوفه مانند خولی، به نکوهش عملکرد شوهرانشان پرداختند؛<ref>[https://www.isna.ir/news/shahrekord-42070/نقش-زنان-در-نهضت-عاشورا «نقش زنان در نهضت عاشورا»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ درج خبر: 2 مهر 1397ش.]</ref><br />
# '''پیامرسانی:''' مانند [[حضرت زینب]]، امکلثوم و حضرت سکینه که با ایراد سخنرانیها و خطبههایی چه در زمان اسارت و چه پس از بازگشت به مدینه، به افشاگری در مورد سیاستهای اموی و تحریک عواطف مردم و بیداری وجدان انسانها پرداختند؛<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/13266/نقش-زن-در-قیام-عاشورا-%221%22?rcIds=99825,8788,5890,5891,14378,13267 «نقش زن در قیام عاشورا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 5 فروردین 1386ش.]</ref><br />
# '''روحیهبخشی به مجاهدان:''' مانند همسر زهیر بن قین که وی را به پیوستن و یاری سپاه [[امام حسین|حسین]] تشویق کرد؛<ref>[https://www.isna.ir/news/shahrekord-42070/نقش-زنان-در-نهضت-عاشورا «نقش زنان در نهضت عاشورا»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ درج خبر: 2 مهر 1397ش.]</ref><br />
# '''شهادت:''' به گواه تاریخ؛ مادر وهب بن عبدالله کلبی و همسر عبدالله بن عمیر در سرزمین کربلا به [[شهادت]] رسیدند.<ref>محمدزاده، شهیدان جاوید، 1391ش، ص307-310.</ref><br />
<br />
== نقش کودکان و نوجوانان در واقعهٔ عاشورا ==<br />
در واقعهٔ عاشورا، کودکان و نوجوانان مانند بزرگسالان نقشآفرینی داشتند؛ مانند:<br />
# '''علی اصغر؛''' طفل ششماههٔ حسین در این واقعه شهید شد؛<br />
# '''رقیه؛''' دختر سه یا چهار سالهٔ [[امام حسین]] که در خرابه شام به شهادت رسید؛<br />
# '''حضرت [[امام باقر|محمد بن علی]]'''؛ فرزند [[امام سجاد]] که در واقعهٔ عاشورا سه سال و نیم داشت و صحنه عاشورا را کاملاً درک کرده بود؛<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5764/6127/65112/فصل-ششم-کودک-و-نوجوان-و-عاشورا «کودک و نوجوانان و عاشورا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: 25 مرداد 1401ش.]</ref><br />
# '''قاسم بن حسن و عبدالله بن حسن'''؛ از فرزندان [[امام حسن مجتبی]] که هر دو نوجوان بودند و هر دو در کربلا به شهادت رسیدند.<br />
# '''عون بن عبدالله و محمد بن عبدالله؛''' از فرزندان نوجوان [[حضرت زینب]] بودند که در روز عاشورا به شهادت رسیدند.<ref>[https://www.yjc.news/fa/news/7101969/کودکان-و-نوجوانان-واقعه-عاشورا-چه-کسانی-بودند «کودکان و نوجوانان واقعۀ کربلا چه کسانی بودند؟»، خبرگزاری خبرنگاران جوان، تاریخ بازدید: 25 مرداد 1401ش.]</ref><br />
<br />
== تعداد شهدا و کشتههای دشمنان در روز عاشورا ==<br />
در مورد تعداد دقیق شهدای کربلا در منابع تاریخی اختلافنظر وجود دارد. در کتاب دانشنامهٔ امام حسین، در گزارشی، تعداد شهدای کربلا را ۱۵۵ نفر ذکر کرده است.<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، 1388ش، ج7، ص281-291.</ref><br />
<br />
در مورد کشتهشدگان سپاه یزید در منابع تاریخی گزارشهای متفاوتی آمده است. در یکجا تعداد کشتههای دشمن ۲۲۵ یا ۲۲۶ نفر ذکر شده است.<ref>[https://fa.wikishia.net/view/واقعه_عاشورا_(از_نگاه_آمار) «واقعۀ عاشورا از نگاه آمار»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: 25 مرداد 1401ش.]</ref> در گزارش دیگر از ابنشهرآشوب، تعداد کشتههای سپاه دشمن بیش از این دانسته شده است.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/46129/عاشورا-در-آینه-آمار-و-ارقام «عاشورا در آینۀ آمار و ارقام»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: 25 مرداد 1401ش.]</ref><br />
<br />
== اعمال روز عاشورا ==<br />
[[پرونده:عاشورا (2).jpg|alt=زیارت عاشورا-کتاب دعا|بندانگشتی|متن زیارت عاشورا در کتاب دعا]]<br />
در منابع دینی، اعمالی برای روز عاشورا توصیه شده است؛ از جمله:<br />
# تسلیت و تعزیت گفتن [[مسلمانان]] به یکدیگر؛<ref>قمی، مفاتیحالجنان، 1390ش، ص499.</ref><br />
# زیارت قبر امام حسین؛<ref>قمی، مفاتیحالجنان، 1390ش، ص499.</ref><br />
# هزار مرتبه لعن قاتلان امام حسین با عبارت «اللهم العن قتلة الحسین علیهالسلام»؛<ref>قمی، مفاتیحالجنان، 1390ش، ص503.</ref><br />
# خواندن هزار مرتبه سوره توحید؛<ref>قمی، مفاتیحالجنان، 1390ش، ص503.</ref><br />
# توصیهٔ بر ترک خوردن و آشامیدن؛<ref>قمی، مفاتیحالجنان، 1390ش، ص503.</ref><br />
# خواندن زیارت عاشورا؛<ref>قمی، مفاتیحالجنان، 1390ش، ص503.</ref><br />
# دست کشیدن از کسبوکار.<ref>قمی، مفاتیحالجنان، 1390ش، ص503.</ref><br />
<br />
== حکم روزه در عاشورا ==<br />
در منابع اهل سنت، روایاتی وجود دارد که به استحباب [[روزه|روزهٔ]] عاشورا توصیه شده است.<ref>[https://fa.wikifeqh.ir/روز_عاشورا «روز عاشورا»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: 25 مرداد 1401ش.]</ref> اما در منابع شیعه، دلیلی بر روزهداری در عاشورا وجود ندارد اما به خودداری از خوردن و آشامیدن تا عصر و استفاده از غذاهای ساده پس از عصر، سفارش شده است.<ref>محمدی ریشهری، دانشنامهٔ امام حسین، 1388ش، ج15، ص30-31.</ref><br />
<br />
== ادبیات عاشورایی ==<br />
یکی از نمودهای واقعه عاشورا، شکلگیری ادبیات عاشورایی است؛ این مقوله از اواسط قرن سوم در قالبهای تمثیل و اشاره به مقتل امام حسین و شهدای کربلا رخ نمود؛ در قرن پنجم و ششم شمسی، بهطور جدیتری به این مسئله پرداخته شد.<ref>گروه مؤلفان، پرسشها و پاسخهای برگزیده ویژه محرم، 1386ش، ص279-280؛ مجموعه مقالات کنگره بینالمللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا، 1375ش، ص347.</ref> در عصر [[صفویه]] اشعار و مراثی بیشتری سروده شد؛ مانند اشعار محتشم کاشانی<ref>گروه مؤلفان، پرسشها و پاسخهای برگزیده ویژه محرم، 1386ش، ص280.</ref> و عمان سامانی.<ref>[https://shmi.ir/عاشورا-در-ادبیات-فارسی؛-از-گذشته-تا-به-ا/ «عاشورا در ادبیات فارسی؛ از گذشته تا به امروز»، هوشمند نیوز، تاریخ بازدید: 25 مرداد 1401ش.]</ref> از دیگر شاعران این حوزه میتوان به ملکالشعرای صبا و [[شهریار (شاعر)|شهریار]] اشاره کرد.<ref>گروه مؤلفان، پرسشها و پاسخهای برگزیده ویژه محرم، 1386ش، ص281.</ref><br />
<br />
== عزاداری در گسترهٔ جهانی ==<br />
[[پرونده:عاشورا (3).jpg|جایگزین=ظهر عاشورا در مرکز اسلامی هامبورگ|بندانگشتی|مراسم عزاداری ظهر عاشورا در مرکز اسلامی هامبورگ، اکتبر ۲۰۱۵م]]<br />
مراسم عزاداری در روز عاشورا منحصر به شیعیان نیست، بلکه برخی ارامنه در [[ایران]] به احترام هموطنانشان در ده روز اول [[ماه محرم|محرم]] سیاه میپوشند و به عزاداری میپردازند. امروزه در کشورهای مختلف جهان، مراسم سوگواری عاشورا برگزار میشود؛ همهساله در مرکز اسلامی هامبورگ، مراسم [[عزاداری امام حسین|عزاداری]] و سینهزنی در [[تاسوعا]] و عاشورا برگزار میشود.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/14321/عاشورا-در-جهان «عاشورا در جهان»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: 7 بهمن 1385ش.]</ref> همچنین در کشور میانمار، بهرغم اقلیت و در فشار بودن شیعیان، برگزاری مراسم در روز عاشورا رونق خاصی دارد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/802904/سنتهای-عزاداری-در-دورترین-نقاط-جهان/ «سنتهای عزاداری در دورترین تقاط جهان»، خبر فوری، تاریخ درج مطلب: 14 شهریور 1398ش.]</ref> همچنین مسیحیان به جهت شباهتهایی که میان شهادت امام حسین و حضرت عیسی یافتهاند، با ابراز ارادت به [[امام حسین]] به جنبههای آیینی عاشورا توجه داشته و هرساله اقدام به برپایی مراسم میکنند.<ref>[https://ido.ir/post/752372/جایگاه-عاشورا-در-مذهب-اهل-تسنن-و-سایر-ادیان «جایگاه عاشورا در مذهب اهل سنت و سایر ادیان»، وبسایت تبلیغات اسلامی، تاریخ درج مطلب: 12 مهر 1396ش.]</ref><br />
<br />
== پانویس ==<br />
{{پانویس}}<br />
<br />
== منابع ==<br />
{{آغاز منابع}}<br />
* «پیشینه عاشورا (۲)»، پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
* «جایگاه عاشورا در مذهب اهل سنت و سایر ادیان»، وبسایت تبلیغات اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۱۲ مهر ۱۳۹۶ش.<br />
* «روز عاشورا»، ویکی فقه، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
* «سنتهای عزاداری در دورترین نقاط جهان»، خبر فوری، تاریخ درج مطلب: ۱۴ شهریور ۱۳۹۸ش.<br />
* «عاشورا در ادبیات فارسی؛ از گذشته تا به امروز»، هوشمند نیوز، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
* «عاشورا در آینهٔ آمار و ارقام»، وبسایت پرتال جامع علوم انسانی، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
* «عاشورا در جهان»، همشهری آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۷ بهمن ۱۳۸۵ش.<br />
* «عزاداری در دیگر کشورها»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
* «کودک و نوجوانان و عاشورا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
* «کودکان و نوجوانان واقعهٔ کربلا چه کسانی بودند؟»، خبرگزاری خبرنگاران جوان، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
* «معنای تاسوعا و عاشورا»، وبسایت اسلام کوئست نت، تاریخ بازدید: ۱ شهریور ۱۴۰۱ش.<br />
* «معنای دقیق کلمات عاشورا و تاسوعا چیست»، خبرگزاری بینالمللی قرآن «ایکنا»، تاریخ درج مطلب: ۱۳ شهریور ۱۳۹۸ش.<br />
* «نقش زن در قیام عاشورا»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۵ مهر ۱۳۸۶ش.<br />
* «نقش زنان در نهضت عاشورا»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ درج مطلب: ۲ مهر ۱۳۹۷ش.<br />
* «واقعهٔ عاشورا از نگاه آمار»، ویکی شیعه، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
* دهخدا، علیاکبر، لغتنامهٔ دهخدا، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۲۵ مرداد ۱۴۰۱ش.<br />
* فراهیدی، خلیل بن احمد، کتاب العین، قم، مؤسسه دارالهجرة، ۱۴۰۱ق.<br />
* قمی، شیخ عباس، مفاتیحالجنان، قم، آیین دانش، چاپ هجدهم، ۱۳۹۰ش.<br />
* گروه مؤلفان، پرسشها و پاسخهای برگزیدهٔ ویژهٔ محرم، قم، دفتر نشر معارف، چاپ سیزدهم، ۱۳۸۶ش.<br />
* مجموعه مقالات کنگره بینالمللی امام خمینی و فرهنگ عاشورا، دفتر دوم، قم، مؤسسهٔ تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۵ش.<br />
* محدثی، جواد، فرهنگ عاشورا، بیجا، معروف، ۱۳۸۵ش.<br />
* محمدزاده، مرضیه، شهیدان جاوید، بیجا، بصیرت، ۱۳۹۱ش.<br />
* محمدی ریشهری، محمد، دانشنامهٔ امام حسین، قم، دار الحدیث، ۱۳۸۸ش.<br />
{{پایان منابع}}</div>مریم نجفی اصل پاشاکی