https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87 2026-06-07T14:26:13Z تاریخچهٔ نسخه‌ها برای این صفحه در ویکی MediaWiki 1.44.2 https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%B9%D8%A8%D8%AF%D8%A7%D9%84%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%82_%D9%87%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D9%87&diff=48202&oldid=prev 2026-05-25T07:37:04Z

<p>صفحه‌ای تازه حاوی «&#039;&#039;&#039;&lt;big&gt;عبدالخالق هزاره؛&lt;/big&gt;&#039;&#039;&#039; چهره مبارز و ضد استبداد تاریخ افغانستان. عبدالخالق از چهره‌های مبارز، در دورۀ حکومت امان‌الله خان بود که در پی ارتباط با حلقات روشنفکری و مبارزان سیاسی زمانۀ خود، علیه استبداد و سیاست تبعیض قومی به مبارزه برخاست. =...» ایجاد کرد</p> <p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>&#039;&#039;&#039;&lt;big&gt;عبدالخالق هزاره؛&lt;/big&gt;&#039;&#039;&#039; چهره مبارز و ضد استبداد تاریخ افغانستان.<br /> <br /> عبدالخالق از چهره‌های مبارز، در دورۀ حکومت امان‌الله خان بود که در پی ارتباط با حلقات روشنفکری و مبارزان سیاسی زمانۀ خود، علیه استبداد و سیاست تبعیض قومی به مبارزه برخاست.<br /> ==زندگی‌نامه==<br /> عبدالخالق در سال 1295ش در [[کابل]] به دنیا آمد.&lt;ref&gt;دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201.&lt;/ref&gt; او دورۀ تحصیل خود را در لیسۀ «نجات» شهر کابل سپری کرد.&lt;ref&gt;دانش، چهره‌ها (2)، مجموعه مقالات، جلد ششم، 1400ش، ص241.&lt;/ref&gt; در این دوره، او با حکایت‌های دردناکی از رفتار عبدالرحمان‌خان نسبت به مردم هزاره و [[شیعیان]] [[افغانستان]] آشنا شد.&lt;ref&gt;دانش، چهره‌ها (2)، مجموعه مقالات، جلد ششم، 1400ش، ص241.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==زمینه‌های رشد شخصیت سیاسی عبدالخالق==<br /> پژوهشگران، سه زمینه را در رشد شخصیت سیاسی عبدالخالق موثر دانسته‌اند:<br /> ===1. تاریخی=== <br /> کشتار هزاره‌ها توسط عبدالرحمن‌خان، آواره شدن خانوادة عبدالخالق و چاپ کتاب‌هایی مانند سراج التواریخ؛&lt;ref&gt;نویسندگان افغانستان، یادنامه عبدالخالق،1372ش، ص31.&lt;/ref&gt; <br /> ===2. خانوادگی===<br /> خانوادة عبدالخالق در زمان عبدالرحمان‌خان از منطقة دهراود ولایت ارزگان کوچانده شد. منطقة دهراود از مناطق تحت مالکیت هزاره‌ها بوده که با فرمان امیر عبدالرحمان‌خان از آنها ستانده شد. هزاران [[خانواده]] هزاره در پی این کوچ اجباری، بخش بزرگی از اموال خود را از دست دادند. خانوادة عبدالخالق، پس از به تاراج رفتن اموال، از دهراود به غزنی و سپس به لوگر [[مهاجرت]] کردند.&lt;ref&gt;نویسندگان افغانستان، یادنامه عبدالخالق،1372ش، ص27-28.&lt;/ref&gt; عموی عبدالخالق که فردی باسواد و روشنفکر بود و آشنایی نسبی با زبان‌های انگلیسی، آلمانی و روسی داشت، عبدالخالق را به مکتب فرستاد و زمینه آشنایی او را با محافل روشنفکری فراهم کرد.&lt;ref&gt;آمو، تندیس خشم، 1370، ص17&lt;/ref&gt; <br /> ===3. سیاسی=== <br /> وابستگی حاکمیت نادر به دولت انگلیس و دخالت بیش از حد آنها در امور داخلی [[افغانستان]] و از جانب دیگر وجود استبداد، خفقان، فقر، محرومیت، شکنجه، زندان، اعدام روشنفکران و آزادی‌خواهان توسط حکومت نادر از زمینه‌های دیگر رشد شخصیت عبدالخالق بوده است.&lt;ref&gt;نویسندگان افغانستان، یادنامة عبدالخالق،1372ش، ص53.&lt;/ref&gt; <br /> ==اهداف عبدالخالق== <br /> پژوهشگران اهداف عبدالخالق را به سه دسته مهم تقسیم کرده‌اند:<br /> # استقلال کشور و مخالفت با وابستگی دربار به قدرت‌های خارجی و سیاست انگلیس؛<br /> # دفاع از حقوق اساسی و آزادی‌های مشروع مردم افغانستان؛<br /> # مبارزه با سیاست تبعیض قومی نادرشاه بر ضد مردم هزاره.&lt;ref&gt;نویسندگان افغانستان، یادنامة عبدالخالق،1372ش، ص53.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==رابطه با دیگر چهره‌ها==<br /> #در زمان شاه امان‌الله خان وزارت معارف و ارتش، مراکز اصلی فعالیت‌ها و مبارزات سیاسی بودند. عبدالخالق در دورۀ تحصیل، با سیاستمداران در ارتباط بود&lt;ref&gt;دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201&lt;/ref&gt; و اندیشه‌های سیاسی را از معلمان خود دریافت می‌کرد.&lt;ref&gt;دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201&lt;/ref&gt; <br /> # در زمان نادرشاه، منسوبین کافه‌بازار و روشنفکران با جوانان مکتبی در ارتباط بودند و آن‌ها را به مبارزه دعوت می‌کردند.&lt;ref&gt;دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201&lt;/ref&gt; عبدالخالق نیز به کافه‌بازار شاهی، رفت‌وآمد می‌کرد. <br /> # عبدالخالق از طریق عموی خود با گروه‌ها و محافل سیاسی و روشنفکری، آشنا شد.&lt;ref&gt;آمو، تندیس خشم، 137ش، ص18.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==قتل نادرشاه==<br /> عبدالخالق به این درک رسیده بود که عامل اصلی استبداد حاکم در کشور، شخص نادرشاه است و تنها با نابودی او، کشور و مردم از بند استبداد رها می‌شوند. عبدالخالق در شانزدهم عقرب ([[آبان]]) سال 1312ش فرصت حضور نادرشاه در لیسۀ امانی برای اهدای جوایز شاگردان و ورزشکاران ممتاز را مغتنم شمرد&lt;ref&gt;آمو، تندیس خشم، 1370ش، ص23-25.&lt;/ref&gt; و او را با شلیک سه گلوله، کشت.&lt;ref&gt;نویسندگان افغانستان، یادنامه عبدالخالق، 1372ش، ص56.&lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==آثار اقدام عبدالخالق==<br /> پژوهشگران، پیامدهای زیر را در بررسی قتل نادرشاه، مورد توجه قرار داده‌اند:<br /> #زنده‌شدن روحیة مبارزه با استبداد، استعمار و ارتجاع در میان مردم افغانستان؛&lt;ref&gt;آمو، تندیس خشم، 1370ش، ص41.&lt;/ref&gt; <br /> #تجدید نظر حکومت در سیاست‌های خود؛&lt;ref&gt;دولت‌آبادی، هزاره‌ها از قتل عام تا احیای هویت، 1395ش، ص201258-259.&lt;/ref&gt; <br /> # کاهش فشار بر مردم؛&lt;ref&gt;آمو، تندیس خشم، 1370ش، ص41.&lt;/ref&gt; <br /> # بیداری جامعة هزاره و [[شیعیان]] افغانستان و تلاش برای حضور مؤثر در سیاست، قدرت و نهادهای فرهنگی.&lt;ref&gt;دانش، چهره‌ها (2)، مجموعه مقالات، جلد ششم، 1400ش، ص258-259. &lt;/ref&gt;<br /> <br /> ==درگذشت==<br /> پس از قتل نادرشاه، عبدالخالق بازداشت شد و پس از تحمل انواع شکنجه، در 4 جدی (دی) 1312ش، به‌همراه هفده یا بیست‌ویک تن از اعضای [[خانواده]] و یاران در زندان دهمزنگ [[کابل]] اعدام شد.&lt;ref&gt;دانش، چهره‌ها (2)، مجموعه مقالات، جلد ششم، 1400ش، ص255-256. &lt;/ref&gt; <br /> ==عبدالخالق در ادبیات‌ عامیانه==<br /> ===1. نماد مبارزه=== <br /> عبدالخالق در ادبیات عامیانۀ هزارگی، به نماد مبارزه و عدالت‌خواهی، بدل شده ‌است. برای مثال، از این شعر دربارۀ او آهنگی ساخته و توسط خوانندگان محلی اجرا شده ‌است:&lt;ref&gt; «شاه‌کشی؛ شلیک به استبداد و تبعیض؛ یادوارۀ شهید عبدالخالق هزار»، وب‌سایت هزاره انترنیشنال&lt;/ref&gt; <br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|ماه تابو، مرد میدو، شیرِ ازمُو خالِقُو|کشته نادرشاه ره رفتی اَلی زِندو خالقو}}<br /> {{ب|با همـه مردانگی بـگرفتـی از جلـادها|انتــقام نوجـــوانانِ ارزگــو خالقــو}}<br /> {{ب|آخر ای فرزند میهن با سر نوک تفنگ|تخم غم پاشیدی اندر کشت دشمو خالقو}}<br /> {{ب|بهر سقا و جوالی و شهیدان وطن|رفتی آخر گشتی روی دار اوزو خالقو}}<br /> {{ب|مرگ خونین را به جان و دل خریدارش شدی|قد و قامت خم نکردی پیش اوغو خالقو}}<br /> {{ب|چون پس از تو گرگها با خشم اگر تازد به من|نیست آلی در دل ما گیم و أربو خالقو}}<br /> {{ب|مادرت با مرگ هم می نازد از اوماغ تو|کاین چنین کردی وفا به عهد و پیمو خالقو}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> ===2. سمبل آزادی‌خواهی===<br /> عبدالخالق در اشعار ذیل، به سمبل آزدی تشبیه شده است:&lt;ref&gt;نویسندگان افغانستان، یادنامۀ عبدالخالق، 1372ش، ص102.&lt;/ref&gt; <br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|هر آن‌کس با فریبش خوان ملت را به یغما برد|بساط هستی‌اش چیدی تو ای آزادۀ دوران}}<br /> {{ب|لباس سرخ آزادی به تن کردی مبارک باد|چه مردانه نمودی رخنه در زولانه و زندان}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> <br /> ==در رثای خالق==<br /> به سوی دوست آهنگ سفر کرد&lt;ref&gt;نویسندگان افغانستان، یادنامة عبدالخالق، 1372ش، ص102.&lt;/ref&gt;<br /> {{آغاز نستعلیق}}<br /> {{شعر|نستعلیق}}<br /> {{ب|همای بودن از کویم گذر کرد|هوای لانه در جای دگر کرد}}<br /> {{ب|چه تنها گشت خورشید از غروبش|کواکب جامۀ ماتم به برکرد}}<br /> {{ب|سوار روی خون با کشتی عشق|به سوی دوست آهنگ سفر کرد}}<br /> {{پایان شعر}}<br /> {{پایان نستعلیق}}<br /> ==پانویس==<br /> {{پانویس}}<br /> ==منابع==<br /> * آمو، تندیس خشم، شهید عبدالخالق، 1370ش.<br /> * دولت‌آبادی، بصیراحمد، هزاره¬ها از قتل عام تا احیای هویت، ابتکار دانش، 1385ش.<br /> * دانش، سرور، مجموعه مقالات؛ چهره¬ها، جلد ششم، کابل، بنیاد اندیشه، 1400ش.<br /> * «شاه‌کشی؛ شلیک به استبداد و تبعیض؛ یادوارة عبدالخالق»، وب‌سایت هزاره انترنیشنال، تاریخ درج مطلب: 1 قوس / آذر، 1391ش.<br /> * نویسندگان افعانستان، مرکز فرهنگی، یادنامة عبدالخالق، 1372ش.</div>

حبیب الله نجفی