https://iranpedia.net/w/index.php?action=history&feed=atom&title=%D8%B9%D8%AC%D8%A8عجب - تاریخچهٔ نسخهها2026-06-07T10:17:07Zتاریخچهٔ نسخهها برای این صفحه در ویکیMediaWiki 1.44.2https://iranpedia.net/w/index.php?title=%D8%B9%D8%AC%D8%A8&diff=44447&oldid=prevمحمدحسن عباسی: صفحهای تازه حاوی «'''<big>عُجب</big>'''، بزرگشماری عمل و خشنودی به آن.<br> عُجب در لغت، بهمعنای خودبینی و خودپسندی<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%AC%D8%A8 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه عُجب.]</ref> و در اصطلاح علمای اخلاق، بزرگپنداری بهواسطه عمل<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/273 فیض کاشا...» ایجاد کرد2026-05-10T12:04:59Z<p>صفحهای تازه حاوی «'''<big>عُجب</big>'''، بزرگشماری عمل و خشنودی به آن.<br> عُجب در لغت، بهمعنای خودبینی و خودپسندی<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%AC%D8%A8 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه عُجب.]</ref> و در اصطلاح علمای اخلاق، بزرگپنداری بهواسطه عمل<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/273 فیض کاشا...» ایجاد کرد</p>
<p><b>صفحهٔ تازه</b></p><div>'''<big>عُجب</big>'''، بزرگشماری عمل و خشنودی به آن.<br><br />
<br />
عُجب در لغت، بهمعنای خودبینی و خودپسندی<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B9%D8%AC%D8%A8 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژه عُجب.]</ref> و در اصطلاح علمای اخلاق، بزرگپنداری بهواسطه عمل<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/273 فیض کاشانی، محجه البیضاء، 1383ق، ج6، ص273.]</ref> و شادمان شدن به آن و خود را از گناهکاران قلمداد نکردن است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31161/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_3_%d8%b9%d8%ac%d8%a8#page61 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص61-62.]</ref> برخی گفتهاند اگر آدمی خود را بهجهت صفتی کمالی که در خود میبیند، بزرگ بپندارد، چه آن صفت کمالی را داشته باشد، چه نداشته باشد و چه آن صفت حقیقتاً کمالی باشد یا نباشد، گرفتار عُجب شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/265 نراقی، معراجالسعاده، 1375ش، ص265.]</ref><br><br />
<br><br />
<br />
عالمان اخلاق حقیقت عُجب را اینگونه تعریف کردهاند: عُجب آن است که فرد نسبت به عمل و عملکرد خود خرسند بوده و خائف نباشد، بهگونهای که نسبت به درستی و قبولی عمل اطمینان داشته باشد و آن را نه توفیقی از جانب خداوند بلکه از جانب خود بداند.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/276 فیض کاشانی، محجه البیضاء، 1383ق، ج6، ص276.]</ref> <br />
==عُجب در قرآن و روایات==<br />
در [[قرآن]] سه آیه به مقوله عُجب پرداخته است؛ آیه 26 سوره توبه به گرفتار آمدن [[مسلمانان]] در غزوه حنین به ورطه [[خودبینی]] و خودپسندی اشاره کرده و آیات 34 سوره نجم و 49 سوره نساء به مرض خودبینی اشاره دارند.<br><br />
<br />
در روایات نیز عُجب بهعنوان یک رذیله اخلاقی مطرح گردیده و از آن پرهیز داده شده است. [[پیامبر اکرم|پیامبر]] خدا عُجب و خودبینی و خودپسندی را از عوامل هلاککننده انسان معرفی کرده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/266 نراقی، معراجالسعاده، 1375ش، ص266.]</ref> همچنین پیامبر و [[امام صادق]] عُجب را بزرگتر از گناه و گناه را بهتر از عُجب دانستهاند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_65775/%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d9%81%d8%b5%d9%84_%d8%af%d8%b1_%d9%85%d9%81%d8%a7%d8%b3%d8%af_%d8%b9%d8%ac%d8%a8_%d8%a7%d8%b3%d8%aa#page68 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص68.]</ref> ناامیدی و عجب هر دو هلاک انسان را بهدنبال دارند زیرا فرد مأیوس از رحمت خدا، سعی و طلب نمیکند و فرد گرفتار عُجب، میپندارد که رستگار گردیده و به مراد خود رسیده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/273 فیض کاشانی، محجه البیضاء، 1383ق، ج6، ص273.]</ref> همچنین عُجب با فلسفه عبادت یعنی اظهار ذلت و خواری در پیشگاه خداوند،ناسازگار است و بههمین دلیل، عبادت را باطل میکند.<ref> نراقی، جامعالسعادات، 1383ق، ج1، ص333.</ref> <br />
==اقسام عُجب==<br />
عُجب بر دو قسم است: عُجبی که به تکبر میانجامد و عُجبی که برآمده از ناآگاهی است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/282 فیض کاشانی، محجه البیضاء، 1383ق، ج6، ص282.]</ref> در آیات [[قرآن]] به قسم دوم اشاره شده است.<ref>سوره کهف، آیه 140.</ref> <br />
==علل و اسباب عُجب==<br />
علمای اخلاق با استفاده از [[قرآن]]، علل و اسباب گوناگونی را برای عُجب شناسایی کردهاند: زیبایی، تندرستی، تنومندی، تناسب اندام، قدرت و توانمندی، کیاست و درایت، شرافت خانوادگی، انتساب به صاحبان قدرت، فراوانی فرزندان و گستردگی خاندان، ثروت، دانش، پندارهای نابهجا، عبادت و پرهیزگاری.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/282 فیض کاشانی، محجه البیضاء، 1383ق، ج6، ص282-287]؛ [https://lib.eshia.ir/10341/1/276 نراقی، معراجالسعاده، 1375ش، ص276-285].</ref> <br />
==منشأ عُجب==<br />
حب نفس منشأ تمام خطاهای انسانی و رذایل اخلاقی از جمله عُجب است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_65775/%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d9%81%d8%b5%d9%84_%d8%af%d8%b1_%d9%85%d9%81%d8%a7%d8%b3%d8%af_%d8%b9%d8%ac%d8%a8_%d8%a7%d8%b3%d8%aa#page71 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص71.]</ref> <br />
==درجات عُجب==<br />
علمای اخلاق عُجب را هم نسبت به جوارح (اعضای بدن) و هم جوانح (قلبی)، هم نسبت به امور پسندیده و هم امور ناپسند مؤثر میدانند و بر اساس همین دیدگاه عُجب را درجهبندی کردهاند.<br />
* عُجب به ایمان و معارف حقه و در مقابل آن عُجب به کفر و شرک و عقاید باطل؛<br />
* عُجب به ملکات و صفات حمیده و در مقابل آن عُجب به سیئات اخلاق و قبایح ملکات؛<br />
* عُجب به اعمال صالح و افعال حسن و در مقال آن عُجب به اعمال قبیحه و افعال ناهنجار.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31161/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_3_%d8%b9%d8%ac%d8%a8#page62 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص62-63.]</ref> <br />
==پیامدها و آسیبهای عُجب==<br />
عُجب منجر به تباهی اعمال نیک،<ref>پاینده، نهجالفصاحه، ص285.</ref> حلول کبر در وجود آدمی، فراموشی گناهان و منتگذاری بر خدا به واسطه اعمال،<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/275 فیض کاشانی، محجه البیضاء، 1383ق، ج6، ص275.]</ref> فساد عقل،<ref>نهج¬البلاغه، ص397؛ تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ص388.</ref> هلاکت<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/2/313 کلینی، الکافی، ج2، ص313.]</ref> و تنهایی<ref>ابنشعبه حرانی، تحفالعقول، ص6.</ref> میشود. همچنین موجب کوری و کری قلب شده و مانع استفاده از فیوضات و مواهب الهی میشود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_65776/%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d9%81%d8%b5%d9%84_%d8%af%d8%b1_%d8%a8%db%8c%d8%a7%d9%86_%d8%a2%d9%86%da%a9%d9%87_%d9%85%d9%86%d8%b4%d8%a3_%d8%b9%d8%ac%d8%a8_%d8%ad%d8%a8_%d9%86%d9%81%d8%b3_%d8%a7%d8%b3%d8%aa_#page71 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص71.]</ref> <br />
==فرق عُجب با تکبر==<br />
در تکبر، پای غیر در میان است و متکبر خود را با دیگری مقایسه و از او برتر و بالاتر میبیند؛ اما در عُجب، پای دیگری در میان نیست و مُعجِب، به خود میبالد و از خود خشنود است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/265 نراقی، معراجالسعاده، 1375ش، ص265.]</ref> <br />
==تفاوت عُجب با دِلال (إدلال)==<br />
دِلال در لغت بهمعنای کرشمه و غمزه و ناز است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10341/1/265 نراقی، معراجالسعاده، 1375ش، ص265.]</ref><br><br />
<br />
در عُجب، مُعجِب خود را میبیند و مُنعِم را نادیده میگیرد؛ اما در دِلال، فرد نعمتها را از جانب خدا میداند اما میپندارد که وی به واسطه اعمالش حقی بر گردن خدا دارد و میبایست این نعمت به او داده شود و از او سلب نگردد. دِلال شعبهای از عُجب و بدترین آن است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_65772/%da%a9%d8%aa%d8%a7%d8%a8/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d9%81%d8%b5%d9%84_%d8%af%d8%b1_%d9%85%d8%b1%d8%a7%d8%aa%d8%a8_%d8%b9%d8%ac%d8%a8#page64 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص64.]</ref> چنین توقعی مایه سرخوشی بیش از حد و مانع آدمی در رسیدن به کمال است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71448/6/274 فیض کاشانی، محجه البیضاء، 1383ق، ج6، ص274.]</ref> <br />
==درمان عُجب==<br />
عُجب ریشه در جهل آدمی دارد و درمان عُجب به آگاهی یافتن و معرفت نسبت به خالق و ریشهیابی علل و اسباب گرفتار آمدن در عُجب است.<ref> نراقی، جامعالسعادات، 1383ق، ج1، ص326-344.</ref> پس اگر کسی از اعمال خود خشنود باشد اما آنها را نعمتی از جانب خدا بداند و از تباه شدن اعمالش بیمناک باشد، به چنین حالتی عُجب یا دِلال نمیگویند.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/c78_31161/%d8%b4%d8%b1%d8%ad_%da%86%d9%87%d9%84_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_%d8%a7%d8%b1%d8%a8%d8%b9%db%8c%d9%86_%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_/%d8%ad%d8%af%db%8c%d8%ab_3_%d8%b9%d8%ac%d8%a8#page62 امام خمینی، چهل حدیث، 1373ش، ص62.]</ref> <br />
==پانویس==<br />
{{پانویس}}<br />
==منابع==<br />
* قرآن<br />
* ابنشعبه حرانی، حسن بن علی، تحفالعقول، تصحیح: علیاکبر غفاری، قم، جامعه مدرسین، 1363ق.<br />
* امام خمینی، روحالله، چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چاپ چهارم، 1373ش.<br />
* پاینده، ابوالقاسم، نهجالفصاحه، تهران، دانش، 1382ش.<br />
* تمیمی آمدی، عبدالواحد، غررالحکم و دررالکلم، تصحیح: مهدی رجائی، قم، دارالکتب الإسلامی، 1410ق.<br />
* سیدرضی، نهجالبلاغه، تصحیح صبحی صالح، قم، هجرت، 1414ق.<br />
* فیض کاشانی، محسن، المحجه البیضاء فی تهذیب الاحیاء (العلوم)، تصحیح و تعلیق: علیاکبر غفاری، قم، دفتر انتشارات اسلامی، چاپ دوم، 1383ق.<br />
* کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، بهتصحیح علیاکبر غفاری و محمد آخوندی، تهران، دارالکتب الإسلامیه، 1407ق.<br />
* نراقی، احمد، معراجالسعاده، قم، هجرت، چاپ سوم، 1375ش.<br />
* نراقی، محمدمهدی، جامعالسعادات، قم، مؤسسه مطبوعاتی ایرانیان، 1383ق.</div>محمدحسن عباسی