عروسک - تاریخچهٔ نسخه‌ها

سیدعلیرضا سیدموسوی: /* عروسک در فرهنگ مردم */

2026-05-31T13:43:02Z

عروسک در فرهنگ مردم

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۰ خرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۷:۱۳
خط ۹:		خط ۹:
	عروسک تا پیش از پیدایش ادیان مختلف در آیین‌ها و مراسم‌ها کارکردهای متنوعی داشت. اما در برخی موارد استفاده از عروسک با مخالفت شدید رهبران دینی مواجه شد. فقهای مسلمان، تصویرسازی و همانندسازی از موجود جاندار را حرام می‌دانستند. حتی در برخی متون، تمام بازی‌ها بجز اسب‌سواری و تیراندازی حرام دانسته شده بود.<ref>بحر الفوائد، ۱۳۴۵ش، ص۱۹۹و۲۰۶.</ref> عروسک‌های شبیه حیوانات که قصد معصیت در آن نبوده و صرفأ جهت تربیت فرزند استفاده می‌شد، حلال بود اما خرید و فروش انواع مجسمه‌های گِلی حرام و شکستن آن‌ها واجب بود.<ref>ابن‌اخوه، آیین شهرداری، ۱۳۴۷ش، ص۳۲و۴۸.</ref>		عروسک تا پیش از پیدایش ادیان مختلف در آیین‌ها و مراسم‌ها کارکردهای متنوعی داشت. اما در برخی موارد استفاده از عروسک با مخالفت شدید رهبران دینی مواجه شد. فقهای مسلمان، تصویرسازی و همانندسازی از موجود جاندار را حرام می‌دانستند. حتی در برخی متون، تمام بازی‌ها بجز اسب‌سواری و تیراندازی حرام دانسته شده بود.<ref>بحر الفوائد، ۱۳۴۵ش، ص۱۹۹و۲۰۶.</ref> عروسک‌های شبیه حیوانات که قصد معصیت در آن نبوده و صرفأ جهت تربیت فرزند استفاده می‌شد، حلال بود اما خرید و فروش انواع مجسمه‌های گِلی حرام و شکستن آن‌ها واجب بود.<ref>ابن‌اخوه، آیین شهرداری، ۱۳۴۷ش، ص۳۲و۴۸.</ref>
	==عروسک در فرهنگ مردم==		==عروسک در فرهنگ مردم==
	مردم زنجان در مراسم عقد، دو عروسک مرد و زن ساخته و با موی اسب آن‌ها را به یکدیگر می‌بندند. این عروسک‌ها را هنگام جاری شدن خطبه عقد در سفره قرار می‌دهند.<ref>Massé, Croyances et coutumes persanes, 1938, I, P67.</ref> در محلات، عروسکی با نام عروسک‌بانو می‌سازند که نماد زن عاقل و باهوش است. آن‌ها عروسک را با جهیزیه به خانة داماد می‌فرستند با این امید که عروس در این خانه مهربان و باهوش باشد.<ref>عظیم پور، فرهنگ عروسک‌ها و نمایش‌های عروسکی آیینی و سنتی ایران، ۱۳۸۹ش، ص۵۱۵.</ref> عروسک از دیرباز در افسانه‌ها و نمایش‌های ایرانی حضور فعال داشته و در اجراهای گوناگون مورد استفاده قرار می‌گرفت.<ref>بیضایی، نمایش در ایران، ۱۳۹۰ش، ص۸۵.</ref> در نواحی شرقی ایران نوعی نمایش خیابانی عروسکی قی‌ننه اجرا می‌شود که در آن یک نفر کار مرشد و عروسک‌گردان را انجام می‌دهد.<ref>آقاعباسی، دانشنامۀ نمایش ایرانی، ۱۳۹۱ش، ص۲۰۱.</ref> قدیمی‌ترین سند موجود دربارة نمایش عروسکی در ایران داستانی مربوط به ~~شیخ~~ ابوسعید ابوالخیر است.<ref>شفیعی، «پیشینۀ هنر تئاتر در ایران»، ۱۳۸۴ش، ص۶۴.</ref>		مردم زنجان در مراسم عقد، دو عروسک مرد و زن ساخته و با موی اسب آن‌ها را به یکدیگر می‌بندند. این عروسک‌ها را هنگام جاری شدن خطبه عقد در سفره قرار می‌دهند.<ref>Massé, Croyances et coutumes persanes, 1938, I, P67.</ref> در محلات، عروسکی با نام عروسک‌بانو می‌سازند که نماد زن عاقل و باهوش است. آن‌ها عروسک را با جهیزیه به خانة داماد می‌فرستند با این امید که عروس در این خانه مهربان و باهوش باشد.<ref>عظیم پور، فرهنگ عروسک‌ها و نمایش‌های عروسکی آیینی و سنتی ایران، ۱۳۸۹ش، ص۵۱۵.</ref> عروسک از دیرباز در افسانه‌ها و نمایش‌های ایرانی حضور فعال داشته و در اجراهای گوناگون مورد استفاده قرار می‌گرفت.<ref>بیضایی، نمایش در ایران، ۱۳۹۰ش، ص۸۵.</ref> در نواحی شرقی ایران نوعی نمایش خیابانی عروسکی قی‌ننه اجرا می‌شود که در آن یک نفر کار مرشد و عروسک‌گردان را انجام می‌دهد.<ref>آقاعباسی، دانشنامۀ نمایش ایرانی، ۱۳۹۱ش، ص۲۰۱.</ref> قدیمی‌ترین سند موجود دربارة نمایش عروسکی در ایران داستانی مربوط به [[ابوسعید ابوالخیر]] است.<ref>شفیعی، «پیشینۀ هنر تئاتر در ایران»، ۱۳۸۴ش، ص۶۴.</ref>

	==پانویس==		==پانویس==
	{{پانویس}}		{{پانویس}}

زهرا غلامی: ایجاد لینک داخلی

2026-05-09T17:17:34Z

ایجاد لینک داخلی

→ نسخهٔ قدیمی‌تر		نسخهٔ ۱۹ اردیبهشت ۱۴۰۵، ساعت ۲۰:۴۷
خط ۱:		خط ۱:
	<big>'''عروسک'''</big>؛ نوعی اسباب‌بازی کودکان به شکل انسان یا حیوان.		<big>'''عروسک'''</big>؛ نوعی اسباب‌بازی کودکان به شکل انسان یا حیوان.

	عروسک، نوعی اسباب‌بازی به شکل انسان یا حیوان جهت سرگرم کردن کودکان است.<ref>[https://vajehyab.com/amid/عروسک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه عروسک.]</ref> در فرهنگ‌نامه‌ها به عروسک، لهبت یا لهفت گفته شده که از موم، پلاستیک یا پارچه ساخته می‌شد. همچنین آن را دُمیه، آدمک و بازیچه نیز نامیده‌اند. برخی فرهنگ لغات آن را چیزی که دختران با آن بازی می‌کنند تعریف کرده‌اند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/عروسک دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عروسک]؛ تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه لعبتان؛ رامپوری، غیاث اللغات، ذیل واژه لعبت.</ref> به عروسک در گیلان گِیشه، در کهگیلویه و بویراحمد لَیلی، در میناب (استان هرمزگان) دُحتولوک و در مناطق بختیاری‌نشین بیگ می‌گویند.<ref>نمایش‌ها و بازی‌های سنتی گیلان، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۲.</ref>		عروسک، نوعی [[اسباب‌بازی]] به شکل انسان یا حیوان جهت سرگرم کردن کودکان است.<ref>[https://vajehyab.com/amid/عروسک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه عروسک.]</ref> در فرهنگ‌نامه‌ها به عروسک، لهبت یا لهفت گفته شده که از موم، پلاستیک یا پارچه ساخته می‌شد. همچنین آن را دُمیه، آدمک و بازیچه نیز نامیده‌اند. برخی فرهنگ لغات آن را چیزی که دختران با آن بازی می‌کنند تعریف کرده‌اند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/عروسک دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عروسک]؛ تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه لعبتان؛ رامپوری، غیاث اللغات، ذیل واژه لعبت.</ref> به عروسک در گیلان گِیشه، در کهگیلویه و بویراحمد لَیلی، در میناب (استان هرمزگان) دُحتولوک و در مناطق بختیاری‌نشین بیگ می‌گویند.<ref>نمایش‌ها و بازی‌های سنتی گیلان، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۲.</ref>
	==پیشینه==		==پیشینه==
	عروسک از دیرباز از اسباب‌بازی‌های اصلی کودکان بوده است. مجسمه‌های یافت شده در کاوش‌های باستان‌شناسی بر این قضیه صحه می‌گذارد. نوعی پیکر سنگی شیری، سوار بر ارابه از قیر طبیعی مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد از گوری در نزدیکی معبد این‌شوشیناک در ارگ شوش به‌دست آمده که چشم‌های آن از سنگ لاجورد بوده است.<ref>آمیه، تاریخ عیلام، ۱۳۴۹ش، تصویر ۱۰۷؛ مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۸۹.</ref> در کاوش‌های انجام شده در گیلان نیز چند مجسمة انسان و حیواناتی مانند بز کوهی، قوچ و اسب یافت شده است.<ref>نگهبان، مروری بر پنجاه سال باستان‌شناسی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۴۴۵-۴۴۷.</ref> در شاهنامه بیان شده است که پس از تولد رستم، عروسکی شبیه به او از حریر ساخته و درون آن را با موی سمور پر کردند و در دستان عروسک گرزی قرار دادند.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۶۸.</ref> در دوران عباسیان، کودکان در شب نوروز عروسکی با نام «دوبارکه» ساخته و بر بام خانه می‌بردند. آن‌ها با برافروختن آتش در پای عروسک و با ساز و دهل جشن می‌گرفتند.<ref>احسن، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، ۱۳۶۹ش، ص۳۲۴.</ref> در دوران صفویه، ساخت عروسکی از خمیر با نام تِنی رایج بود. ناصرالدین شاه در سفرهای خود به اروپا، عروسک اروپایی با خود به ایران وارد کرد که شکل و پوشش این عروسک‌ها بر عروسک‌های ایرانی تأثیر گذاشت.<ref>حاج سیاح، خاطرات، ۱۳۵۶ش، ص۵۰۶.</ref>		عروسک از دیرباز از اسباب‌بازی‌های اصلی کودکان بوده است. مجسمه‌های یافت شده در کاوش‌های باستان‌شناسی بر این قضیه صحه می‌گذارد. نوعی پیکر سنگی شیری، سوار بر ارابه از قیر طبیعی مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد از گوری در نزدیکی معبد این‌شوشیناک در ارگ شوش به‌دست آمده که چشم‌های آن از سنگ لاجورد بوده است.<ref>آمیه، تاریخ عیلام، ۱۳۴۹ش، تصویر ۱۰۷؛ مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۸۹.</ref> در کاوش‌های انجام شده در گیلان نیز چند مجسمة انسان و حیواناتی مانند بز کوهی، قوچ و اسب یافت شده است.<ref>نگهبان، مروری بر پنجاه سال باستان‌شناسی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۴۴۵-۴۴۷.</ref> در شاهنامه بیان شده است که پس از تولد رستم، عروسکی شبیه به او از حریر ساخته و درون آن را با موی سمور پر کردند و در دستان عروسک گرزی قرار دادند.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۶۸.</ref> در دوران عباسیان، کودکان در شب نوروز عروسکی با نام «دوبارکه» ساخته و بر بام خانه می‌بردند. آن‌ها با برافروختن آتش در پای عروسک و با ساز و دهل جشن می‌گرفتند.<ref>احسن، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، ۱۳۶۹ش، ص۳۲۴.</ref> در دوران صفویه، ساخت عروسکی از خمیر با نام تِنی رایج بود. ناصرالدین شاه در سفرهای خود به اروپا، عروسک اروپایی با خود به ایران وارد کرد که شکل و پوشش این عروسک‌ها بر عروسک‌های ایرانی تأثیر گذاشت.<ref>حاج سیاح، خاطرات، ۱۳۵۶ش، ص۵۰۶.</ref>

حانیه کلهر: صفحه‌ای تازه حاوی «'''عروسک'''؛ نوعی اسباب‌بازی کودکان به شکل انسان یا حیوان. عروسک، نوعی اسباب‌بازی به شکل انسان یا حیوان جهت سرگرم کردن کودکان است.[https://vajehyab.com/amid/عروسک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه عروسک.] در فرهنگ‌نامه‌ها به عروسک، لهبت یا لهفت گف...» ایجاد کرد

2026-04-29T10:11:36Z

صفحه‌ای تازه حاوی «<big>'''عروسک'''</big>؛ نوعی اسباب‌بازی کودکان به شکل انسان یا حیوان. عروسک، نوعی اسباب‌بازی به شکل انسان یا حیوان جهت سرگرم کردن کودکان است.<ref>[https://vajehyab.com/amid/عروسک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه عروسک.]</ref> در فرهنگ‌نامه‌ها به عروسک، لهبت یا لهفت گف...» ایجاد کرد

صفحهٔ تازه

<big>'''عروسک'''</big>؛ نوعی اسباب‌بازی کودکان به شکل انسان یا حیوان.

عروسک، نوعی اسباب‌بازی به شکل انسان یا حیوان جهت سرگرم کردن کودکان است.<ref>[https://vajehyab.com/amid/عروسک عمید، فرهنگ فارسی، ذیل واژه عروسک.]</ref> در فرهنگ‌نامه‌ها به عروسک، لهبت یا لهفت گفته شده که از موم، پلاستیک یا پارچه ساخته می‌شد. همچنین آن را دُمیه، آدمک و بازیچه نیز نامیده‌اند. برخی فرهنگ لغات آن را چیزی که دختران با آن بازی می‌کنند تعریف کرده‌اند.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/عروسک دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عروسک]؛ تبریزی، برهان قاطع، ذیل واژه لعبتان؛ رامپوری، غیاث اللغات، ذیل واژه لعبت.</ref> به عروسک در گیلان گِیشه، در کهگیلویه و بویراحمد لَیلی، در میناب (استان هرمزگان) دُحتولوک و در مناطق بختیاری‌نشین بیگ می‌گویند.<ref>نمایش‌ها و بازی‌های سنتی گیلان، ۱۳۸۶ش، ص۱۳۲.</ref>
==پیشینه==
عروسک از دیرباز از اسباب‌بازی‌های اصلی کودکان بوده است. مجسمه‌های یافت شده در کاوش‌های باستان‌شناسی بر این قضیه صحه می‌گذارد. نوعی پیکر سنگی شیری، سوار بر ارابه از قیر طبیعی مربوط به هزاره دوم قبل از میلاد از گوری در نزدیکی معبد این‌شوشیناک در ارگ شوش به‌دست آمده که چشم‌های آن از سنگ لاجورد بوده است.<ref>آمیه، تاریخ عیلام، ۱۳۴۹ش، تصویر ۱۰۷؛ مجیدزاده، تاریخ و تمدن ایلام، ۱۳۷۰ش، ص۸۹.</ref> در کاوش‌های انجام شده در گیلان نیز چند مجسمة انسان و حیواناتی مانند بز کوهی، قوچ و اسب یافت شده است.<ref>نگهبان، مروری بر پنجاه سال باستان‌شناسی ایران، ۱۳۷۶ش، ص۴۴۵-۴۴۷.</ref> در شاهنامه بیان شده است که پس از تولد رستم، عروسکی شبیه به او از حریر ساخته و درون آن را با موی سمور پر کردند و در دستان عروسک گرزی قرار دادند.<ref>فردوسی، شاهنامه، ۱۳۸۶ش، ج۱، ص۲۶۸.</ref> در دوران عباسیان، کودکان در شب نوروز عروسکی با نام «دوبارکه» ساخته و بر بام خانه می‌بردند. آن‌ها با برافروختن آتش در پای عروسک و با ساز و دهل جشن می‌گرفتند.<ref>احسن، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، ۱۳۶۹ش، ص۳۲۴.</ref> در دوران صفویه، ساخت عروسکی از خمیر با نام تِنی رایج بود. ناصرالدین شاه در سفرهای خود به اروپا، عروسک اروپایی با خود به ایران وارد کرد که شکل و پوشش این عروسک‌ها بر عروسک‌های ایرانی تأثیر گذاشت.<ref>حاج سیاح، خاطرات، ۱۳۵۶ش، ص۵۰۶.</ref>
==شیوه‌های ساخت عروسک==
دختران در گذشته عروسک‌های خود را از تکه پارچه‌های کهنه، چوب، کرک و الیاف قالی می‌ساختند. آن‌ها گاهی دو چوب را به شکل چلیپا روی هم قرار داده و با پارچه و نخ برای آن لباس می‌دوختند. آن‌ها صورت عروسک را با زغال طراحی می‌کردند. لباس عروسک، بازتابی از پوشش مرسوم آن منطقه بود و مورد پذیرش کودکان واقع می‌شد.<ref>قزل‌ایاغ، «بازی‌های سنتی و قومی جهان در چالش با روند جهانی‌شدن»، ۱۳۸۲ش، ص۵۱-۵۲.</ref> کودکان در گناوه (استان بوشهر) افزون بر مواد مرسوم از فضولات گاو، پنبه، زاج و استخوان حیوانات برای ساخت عروسک استفاده می‌کردند.<ref>زارعی، «عروسک در فرهنگ عامۀ گناوه»، ۱۳۸۲ش، ص۱۱۴-۱۱۵.</ref> در مناطق ترک‌زبان، نوعی عروسک با نام «قُلچاق» از جوراب یا پارچه تهیه می‌شد. مردم جوراب را روی دست کشیده و شکل انسان به آن می‌دادند.<ref>نصری اشرفی، از آیین تا نمایش، ۱۳۹۱ش، ج۱، ص۵۳۲، حاشیه ۲.</ref>
==ممنوعیت استفاده از عروسک==
عروسک تا پیش از پیدایش ادیان مختلف در آیین‌ها و مراسم‌ها کارکردهای متنوعی داشت. اما در برخی موارد استفاده از عروسک با مخالفت شدید رهبران دینی مواجه شد. فقهای مسلمان، تصویرسازی و همانندسازی از موجود جاندار را حرام می‌دانستند. حتی در برخی متون، تمام بازی‌ها بجز اسب‌سواری و تیراندازی حرام دانسته شده بود.<ref>بحر الفوائد، ۱۳۴۵ش، ص۱۹۹و۲۰۶.</ref> عروسک‌های شبیه حیوانات که قصد معصیت در آن نبوده و صرفأ جهت تربیت فرزند استفاده می‌شد، حلال بود اما خرید و فروش انواع مجسمه‌های گِلی حرام و شکستن آن‌ها واجب بود.<ref>ابن‌اخوه، آیین شهرداری، ۱۳۴۷ش، ص۳۲و۴۸.</ref>
==عروسک در فرهنگ مردم==
مردم زنجان در مراسم عقد، دو عروسک مرد و زن ساخته و با موی اسب آن‌ها را به یکدیگر می‌بندند. این عروسک‌ها را هنگام جاری شدن خطبه عقد در سفره قرار می‌دهند.<ref>Massé, Croyances et coutumes persanes, 1938, I, P67.</ref> در محلات، عروسکی با نام عروسک‌بانو می‌سازند که نماد زن عاقل و باهوش است. آن‌ها عروسک را با جهیزیه به خانة داماد می‌فرستند با این امید که عروس در این خانه مهربان و باهوش باشد.<ref>عظیم پور، فرهنگ عروسک‌ها و نمایش‌های عروسکی آیینی و سنتی ایران، ۱۳۸۹ش، ص۵۱۵.</ref> عروسک از دیرباز در افسانه‌ها و نمایش‌های ایرانی حضور فعال داشته و در اجراهای گوناگون مورد استفاده قرار می‌گرفت.<ref>بیضایی، نمایش در ایران، ۱۳۹۰ش، ص۸۵.</ref> در نواحی شرقی ایران نوعی نمایش خیابانی عروسکی قی‌ننه اجرا می‌شود که در آن یک نفر کار مرشد و عروسک‌گردان را انجام می‌دهد.<ref>آقاعباسی، دانشنامۀ نمایش ایرانی، ۱۳۹۱ش، ص۲۰۱.</ref> قدیمی‌ترین سند موجود دربارة نمایش عروسکی در ایران داستانی مربوط به شیخ ابوسعید ابوالخیر است.<ref>شفیعی، «پیشینۀ هنر تئاتر در ایران»، ۱۳۸۴ش، ص۶۴.</ref>
==پانویس==
{{پانویس}}
==منابع==
* آقاعباسی، یدالله، دانشنامۀ نمایش ایرانی، تهران، قطره، ۱۳۹۱ش.
* آمیه، پیر، تاریخ عیلام، به‌ترجمۀ شیرین بیانی، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۴۹ش.
* ابن‌اخوه، محمد، آیین شهرداری، به‌ترجمۀ جعفر شعار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۷ش.
* احسن، محمدمناظر، زندگی اجتماعی در حکومت عباسیان، به‌ترجمۀ مسعود رجب‌نیا، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۹ش.
* بحر الفوائد، به‌‌تحقیق محمد‌تقی دانش‌پژوه، تهران، بنگاه ترجمه و نشر کتاب، ۱۳۴۵ش.
* بیضایی، بهرام، نمایش در ایران، تهران، روشنگران و مطالعات زنان، ۱۳۹۰ش.
* تبریزی، محمدحسین بن خلف، برهان قاطع، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۷ش.
* حاج سیاح، محمدعلی، خاطرات، به‌تحقیق حمید سیاح و سیف‌الله گلکار، تهران، امیرکبیر، ۱۳۵۶ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
* رامپوری، غیاث‌الدین محمد، غیاث اللغات، به‌تحقیق منصور ثروت، تهران، امیرکبیر، ۱۳۶۳ش.
* زارعی، حسین، «عروسک در فرهنگ عامۀ گناوه»، نامۀ گناوه، بندر گناوه، ۱۳۸۲ش.
* شفیعی کدکنی، محمدرضا، «پیشینۀ هنر تئاتر در ایران»، بخارا، شماره ۴۱، ۱۳۸۴ش.
* عظیم‌پور، پوپک، فرهنگ عروسک‌ها و نمایش‌های عروسکی آیینی و سنتی ایران، تهران، نمایش، ۱۳۸۹ش.
* عمید، حسن، فرهنگ فارسی، سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۲۱ تیر ۱۴۰۱ش.
* فردوسی، شاهنامه، به‌تحقیق جلال خالقی مطلق، تهران، مرکز دایره‌المعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۶ش.
* قزل‌ایاغ، ثریا، «بازی‌های سنتی و قومی جهان در چالش با روند جهانی‌شدن»، پل فیروزه، س۳، شماره ۹، ۱۳۸۲ش.
* مجیدزاده، یوسف، تاریخ و تمدن ایلام، تهران، مرکز نشر دانشگاهی، ۱۳۷۰ش.
* نصری اشرفی، جهانگیر و شیرزادی آهودشتی، عباس، از آیین تا نمایش، تهران، آرون، ۱۳۹۱ش.
* نگهبان، عزت‌الله، مروری بر پنجاه سال باستان‌شناسی ایران، تهران، سازمان میراث فرهنگی کشور، چ۱، ۱۳۷۶ش.
* نمایش‌ها و بازی‌های سنتی گیلان، به‌تحقیق هاشم موسوی و دیگران، رشت، فرهنگ ایلیا، ۱۳۸۶ش.
* Massé, H., Croyances et coutumes persanes, Paris, 1938.